નેશનલ ડેમ સેફ્ટી ઓથોરિટી દ્વારા સંકલિત નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સ્પેસિફાઈડ ડેમ્સ (NRSD), 2025 મુજબ, 1,681 નિર્દિષ્ટ ડેમ પચાસ વર્ષથી વધુ જૂના છે. નિર્દિષ્ટ ડેમોની વ્યાપક રાજ્યવાર વિગતો, તેમના કમિશનિંગના સંબંધિત વર્ષો સાથે આ લિંક દ્વારા સુલભ છે: https://dharma.cwc.gov.in/#/national-register-of-specified-dams-(nrsd)-2025

ડેમની કામગીરી અને જાળવણી સહિત તેની સુરક્ષાની જવાબદારી પ્રાથમિક રીતે ડેમ માલિકોની છે. ડેમ સેફ્ટી એક્ટ, 2021 ની જોગવાઈઓ અનુસાર, નિર્દિષ્ટ ડેમના દરેક માલિક માટે તેમના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળના દરેક નિર્દિષ્ટ ડેમનું દર વર્ષે ચોમાસા પૂર્વેનું નિરીક્ષણ અને ચોમાસા પછીનું નિરીક્ષણ કરવું ફરજિયાત છે. આ પાલન મુજબ, ડેમ માલિકીની એજન્સીઓએ વર્ષ 2025 માટે અનુક્રમે લગભગ 6524 અને 6553 ડેમોના ચોમાસા પૂર્વે અને ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણની જાણ કરી છે.

ચોમાસા પૂર્વે અને ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણના પરિણામ સ્વરૂપે, સમારકામ/જાળવણીની તાકીદના આધારે ડેમોને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. કેટેગરી-III માં નાના ઉપચારાત્મક પગલાંની જરૂર હોય છે જે વર્ષ દરમિયાન સુધારી શકાય તેવા હોય છે. કેટેગરી-II મુખ્ય ખામીઓ સૂચવે છે જેમાં તાત્કાલિક ઉપચારાત્મક પગલાંની જરૂર હોય છે અને કેટેગરી-I સૌથી ગંભીર ખામીઓ સૂચવે છે, જે જો ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો, તેમની નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે.

નેશનલ ડેમ સેફ્ટી ઓથોરિટી દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, 2025 ના ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણ અહેવાલો સૂચવે છે કે ત્રણ નિર્દિષ્ટ ડેમોને કેટેગરી-I હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આમાં તેલંગાણામાં મેડિગડ્ડા બેરેજ, ઉત્તર પ્રદેશમાં લોઅર ખજુરી ડેમ અને ઝારખંડમાં બોકારો બેરેજનો સમાવેશ થાય છે.

વધુમાં, 216 ડેમોને કેટેગરી-II હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. તેમાંથી, 69 નિર્દિષ્ટ ડેમ પચાસ વર્ષથી વધુ જૂના છે.

ડેમ સુરક્ષા માટે સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણની સાથે દેશભરમાં પસંદ કરેલા હાલના ડેમોની સુરક્ષા અને ઓપરેશનલ કામગીરીમાં સુધારો કરવા માટે, ભારત સરકાર ડેમ પુનઃસ્થાપન અને સુધારણા પ્રોજેક્ટ (DRIP), તબક્કા-II અને III અમલી બનાવી રહી છે. આ યોજના 10 વર્ષની અવધિ (2021-2031) ની છે, જે બે તબક્કામાં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે, જે દરેક 6 વર્ષની અવધિના છે અને બાહ્ય ભંડોળ સાથે 2 વર્ષના ઓવરલેપ સાથે છે. આ યોજના 19 રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રીય એજન્સીઓમાં ફેલાયેલા 736 ડેમોના પુનઃસ્થાપન અને સુરક્ષા વૃદ્ધિની કલ્પના કરે છે, જેમાં કુલ રૂ. 10,211 કરોડના નાણાકીય ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. DRIP ફેઝ-II 12 ઓક્ટોબર 2021 થી કાર્યરત થયો છે, અને તેને વિશ્વ બેંક અને એશિયન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક (AIIB) દ્વારા સહ-ધિરાણ આપવામાં આવી રહ્યું છે. ફેઝ-II માટે નાણાકીય ખર્ચ રૂ. 5,107 કરોડ છે, જ્યારે ફેઝ-III માટે રૂ. 5,104 કરોડની ફાળવણી છે.

યોજના હેઠળ પુનઃસ્થાપન અને સુધારણા કાર્યોનો ઉદ્દેશ્ય માળખાગત અને બિન-માળખાગત પગલાં દ્વારા ડેમ સુરક્ષા અને પૂર સંભાળવાની ક્ષમતા વધારવાનો છે. આમાં પેરાપેટ દિવાલો ઉંચી કરવી, સ્પિલવેમાં સુધારો કરવો, O&M મેન્યુઅલ અને ઇમરજન્સી એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવા, ગેટ અને હાઇડ્રો-મિકેનિકલ ઘટકોનું સમારકામ અથવા બદલવું, ગ્રાઉટિંગ અને સીપેજ કંટ્રોલ સાથે ડેમ સ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા અને એક્સેસ રોડ, લાઇટિંગ, કેટવોક અને ડીજી સેટ જેવી સુરક્ષા સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

ચાલુ DRIP-II યોજના હેઠળ, રૂ. 4,744 કરોડની કિંમતના 173 ડેમોના પુનઃસ્થાપન પ્રસ્તાવો (જેને પ્રોજેક્ટ સ્ક્રીનીંગ ટેમ્પ્લેટ, PST કહેવાય છે) મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. વિવિધ અમલીકરણ રાજ્યો/એજન્સીઓ દ્વારા રૂ. 2,816 કરોડના કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યા છે. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધી DRIP-II યોજના હેઠળ કુલ ખર્ચ રૂ. 2,029 કરોડ છે. 35 ડેમોમાં મોટા ભૌતિક પુનઃસ્થાપન કાર્યો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.

DRIP-II યોજના હેઠળ ફાળવવામાં આવેલ ભંડોળ અને ખર્ચની રાજ્ય/એજન્સીવાર વિગતો પરિશિષ્ટ માં આપવામાં આવી છે.

2025 ના ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણ અહેવાલોના આધારે, ત્રણ ડેમોને કેટેગરી-I હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જે ગંભીર સુરક્ષા ચિંતાઓ અને નબળાઈઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે નોંધપાત્ર જોખમો પેદા કરે છે અને તેમની સતત સુરક્ષિત કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપની માંગ કરે છે. તેમાંથી, બે કેટેગરી-I ડેમ એટલે કે ઉત્તર પ્રદેશમાં લોઅર ખજુરી ડેમ અને દામોદર વેલી કોર્પોરેશનના બોકારો બેરેજને પુનઃસ્થાપન અને સુરક્ષા વૃદ્ધિ માટે DRIP-II યોજના હેઠળ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.

ત્રીજા કેટેગરી-I ડેમ, લક્ષ્મી (મેડિગડ્ડા) બેરેજ અંગે, રાજ્યને માળખાની અખંડિતતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે નેશનલ ડેમ સેફ્ટી ઓથોરિટી દ્વારા ભલામણ કરાયેલ વિવિધ નિવારક અને શમનકારી પગલાં અમલમાં મૂકવા વિનંતી કરવામાં આવી છે.

જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરીએ આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપી હતી.

પરિશિષ્ટ

DRIP ફેઝ-II હેઠળ રાજ્ય/એજન્સીવાર ભંડોળ ફાળવણી અને ખર્ચ

(31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં)

ક્રમ	રાજ્ય/એજન્સી	DRIP-II હેઠળ નવીનતમ ભંડોળ ફાળવણી (રૂ. કરોડમાં)	થયેલ ખર્ચ (રૂ. કરોડમાં)
1	ભાકરા બિયાસ મેનેજમેન્ટ બોર્ડ	70	0.04
2	છત્તીસગઢ WRD	170	53.34
3	દામોદર વેલી કોર્પોરેશન	44	1.17
4	ગોવા WRD	58	0
5	ગુજરાત WRD	350	245.86
6	કર્ણાટક WRD	699	284.02
7	કેરળ SEBL	90	59.44
8	કેરળ WRD	130	45.77
9	મહારાષ્ટ્ર WRD	379	72.72
10	મણિપુર WRD	98	59.72
11	મેઘાલય PGCL	150	67.81
12	મધ્ય પ્રદેશ WRD	186	33.19
13	ઓડિશા WRD	100	37.52
14	પંજાબ WRD	71	0.36
15	રાજસ્થાન WRD	503	166.17
16	તમિલનાડુ GECL	260	153.32
17	તમિલનાડુ WRD	510	280.68
18	તેલંગાણા WRD	100	0
19	ઉત્તરાખંડ JVNL	300	214.89
20	ઉત્તર પ્રદેશ I&WRD	354	31.03
21	પશ્ચિમ બંગાળ I&WD	200	53.99
22	CWC	285	168.49
	કુલ	5107	2029.53

SM/NP/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2220504) મુલાકાતી સંખ્યા : 36