કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલે નદીઓને માત્ર પાણીના માર્ગ તરીકે નહીં, પરંતુ જીવન-નિર્વાહ પૂરી પાડતી ઇકોસિસ્ટમ તરીકે સુરક્ષિત રાખવા માટે ભારત સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. નદીના સ્વાસ્થ્યનું સાચું સૂચક જળચર જૈવવિવિધતાના વિકાસમાં રહેલું છે તેના પર ભાર મૂકતા, મંત્રીએ વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII), દેહરાદૂન ખાતે નમામિ ગંગે મિશન હેઠળ ઘણી મહત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી પહેલોનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ પ્રસંગે એક વિશેષ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જે દરમિયાન શ્રી પાટીલે નદીના પુનરોદ્ધાર અને જળચર જીવન સંરક્ષણ પર કેન્દ્રિત નવા અને અદ્યતન પ્રોજેક્ટ્સ લોન્ચ કર્યા હતા.

આ કાર્યક્રમમાં ઉત્તરાખંડ રાજ્ય ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીના વાઇસ ચેરમેન ડૉ. વિનય કુમાર રુહેલા; વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયાના ડાયરેક્ટર ડૉ. ગોવિંદ સાગર ભારદ્વાજ; અને નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગાના ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રી રાજીવ કુમાર મિત્તલ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, સંશોધકો, સંરક્ષણ નિષ્ણાતો અને વિદ્યાર્થીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

નમામિ ગંગે કાર્યક્રમે જળચર જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે અભ્યાસ, સંશોધન અને નીતિગત સહાય માટે સમર્પિત કેન્દ્ર વિકસાવવા માટે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા સાથે ભાગીદારી કરી છે. આ કેન્દ્રનું ઉદ્ઘાટન અને રાષ્ટ્રને સમર્પણ જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ગંગા અને અન્ય નદીઓમાં જળચર જીવન પર દેખરેખ રાખવા અને તેના સંરક્ષણ માટે 'ગંગા અને અન્ય નદીઓ માટે એક્વા લાઇફ કન્ઝર્વેશન મોનિટરિંગ સેન્ટર' (Aqua Life Conservation Monitoring Centre) એક વ્યવસ્થિત અને અદ્યતન સંસ્થાકીય માળખા તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.

આધુનિક ટેકનોલોજી, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ડેટા-આધારિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા દ્વારા, આ કેન્દ્ર જળચર પ્રજાતિઓના મોનિટરિંગ, સંરક્ષણ અને લાંબા ગાળાના રક્ષણ માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડશે. ભવિષ્યમાં, તે નીતિ નિર્ધારણ, સંશોધન અને સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાઓમાં માર્ગદર્શક ભૂમિકા ભજવશે. કેન્દ્ર પાસે પાણી અને પ્રજાતિઓના નમૂના લેવા અને હોટસ્પોટ્સ ઓળખવા માટે ઇકોટોક્સિકોલોજી, એક્વેટિક ઇકોલોજી અને સ્પેશિયલ ઇકોલોજી લેબ છે. કેન્દ્ર પાસે ઇકોસિસ્ટમમાં માઇક્રો પ્લાસ્ટિકની ઓળખ માટે માઇક્રો પ્લાસ્ટિક લેબ પણ છે.

કાર્યક્રમ દરમિયાન, TSAFI ની ડોલ્ફિન રેસ્ક્યૂ એમ્બ્યુલન્સનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું, જે ડોલ્ફિન સંરક્ષણ માટેના ચાલી રહેલા પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવશે. આ એમ્બ્યુલન્સ મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી ગંગા ડોલ્ફિન માટે ઝડપી, સંવેદનશીલ અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સજ્જ જીવનરક્ષક પ્રતિસાદ પૂરો પાડશે. મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ગંગા ડોલ્ફિન નદીના સ્વાસ્થ્યનું સંવેદનશીલ સૂચક છે, અને આ પહેલ જળચર જીવનના રક્ષણ પ્રત્યે સરકારની ગંભીરતા અને પ્રતિભાવ દર્શાવે છે. આ વાન ડોલ્ફિન સંરક્ષણ અને બચાવમાં NMCG નો એક મોટો પ્રયાસ છે અને તે ભારતના રાષ્ટ્રીય જળચર પ્રાણીના સંરક્ષણમાં લાંબો પંથ કાપશે.

તે જ ક્રમમાં, શ્રી સી.આર. પાટીલે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયાના સંશોધકો અને એમએસસી (MSc.) ના વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરી હતી. નમામિ ગંગેના નેજા હેઠળ, WII એ ફ્રેશવોટર ઇકોલોજી અને કન્ઝર્વેશનમાં બે વર્ષનો માસ્ટર્સ પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો છે, જે વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાન, ફિલ્ડવર્ક અને નીતિ અભ્યાસ દ્વારા ભારતની નદીઓ, વેટલેન્ડ્સ અને તાજા પાણીની ઇકોસિસ્ટમને સમજવા અને સુરક્ષિત કરવા માટે તાલીમ આપે છે, જે ભાવિ સંરક્ષણવાદીઓને નદી પુનઃસંગ્રહ, જૈવવિવિધતા અને ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન માટે સજ્જ કરે છે. મંત્રીએ આ વિશિષ્ટ અભ્યાસક્રમ અપનાવવા અને નદી સંરક્ષણ અને પુનરોદ્ધારના હેતુ માટે સમર્પિત થવા બદલ વિદ્યાર્થીઓની પ્રશંસા કરી હતી.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ WII માં વૃક્ષારોપણ અભિયાન હાથ ધર્યું હતું અને તેને પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વમાં ચાલી રહેલા 'એક પેડ મા કે નામ' અભિયાનને સમર્પણ કર્યું હતું. વૃક્ષારોપણ એ નમામિ ગંગે કાર્યક્રમનો એક અભિન્ન ઘટક છે અને તે સમગ્ર નદી ઇકોસિસ્ટમના સંરક્ષણમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

કાર્યક્રમમાં બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી (BNHS) દ્વારા ઇન્ડિયન સ્કિમર કન્ઝર્વેશન પ્રોજેક્ટના ઔપચારિક લોન્ચિંગનો પણ સાક્ષી બન્યો હતો. આ પહેલ દ્વારા, ગંગાના નદી કિનારાના વિસ્તારોમાં દુર્લભ પક્ષી પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટેના ચાલી રહેલા પ્રયાસોને માળખાગત અને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે નદી સંરક્ષણ માત્ર પાણી અથવા જળચર પ્રજાતિઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર નદી ઇકોસિસ્ટમના સંતુલિત રક્ષણ તરફ સતત વિકસી રહ્યું છે. આ પ્રજાતિઓ માત્ર નદીના સ્વાસ્થ્યના સૂચક નથી, પરંતુ આપણા જળ સંસાધનોની સમૃદ્ધિના પ્રતીકો પણ છે. તેમણે વધુમાં ભાર મૂક્યો હતો કે અવિરત પ્રવાહ, સ્વચ્છતા અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણને સમાન મહત્વ આપીને, મિશનએ બહુપરિમાણીય, વૈજ્ઞાનિક અને સંકલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે.

આ ઉપરાંત, TSAFI ના કાચબા સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કાની સફળતા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. મંત્રીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે કાચબા નદી પ્રણાલીના શાંત રક્ષકો તરીકે કામ કરે છે, અને તેમની હાજરી નદીની સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણીય સંતુલન દર્શાવે છે. પ્રોજેક્ટે દર્શાવ્યું છે કે વૈજ્ઞાનિક પુનઃપ્રવેશ, સતત દેખરેખ અને સક્રિય સમુદાયની ભાગીદારી દ્વારા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને અસરકારક રીતે પુનર્જીવિત કરી શકાય છે. રિ-વાઈલ્ડિંગ અને પોપ્યુલેશન રિકવરી ઘટક હેઠળ, પ્રોજેક્ટે અનેક રાષ્ટ્રીય સીમાચિહ્નો હાંસલ કર્યા છે. પંદર નેરો-હેડેડ સોફ્ટશેલ ટર્ટલ્સ (Chitra indica) જેઓ ઉછેરવામાં આવ્યા હતા તેમને મધ્ય યમુનામાં છોડવામાં આવ્યા હતા. તેમાંથી 10 કાચબા રેડિયો-ટ્રાન્સમીટર સાથે ટેગ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેનું મોનિટરિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. વધુમાં, 20 ઉછેરવામાં આવેલા રેડ-ક્રાઉન્ડ રૂફ્ડ ટર્ટલ્સ (Batagur kachuga) ને એકોસ્ટિક ટ્રાન્સમીટર સાથે ટેગ કરવામાં આવ્યા હતા અને હૈદરપુર વેટલેન્ડ કોમ્પ્લેક્સ નજીક અપર ગંગામાં ફરીથી છોડવામાં આવ્યા હતા - જે ત્રણ દાયકા પછી તેના ઐતિહાસિક વિસ્તારમાં પ્રજાતિના પ્રથમ મોનિટર કરેલા પુનઃપ્રવેશને ચિહ્નિત કરે છે.

શ્રી સી.આર. પાટીલે ગંગા નદીમાં જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે NMCG દ્વારા WII ને મંજૂર કરાયેલા પ્રોજેક્ટના એકંદર પરિણામની પણ સમીક્ષા કરી હતી અને કાર્યક્રમના પરિણામો પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે ભારત હવે માત્ર પોતાની નદીઓને સાફ કરવા માટે જ નહીં, પરંતુ તેમની જૈવવિવિધતા, જળચર જીવન અને સાંસ્કૃતિક વિરાસતને જાળવવા માટે પણ સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતા સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. ભાવિ પેઢીઓને સ્વસ્થ, સંતુલિત અને જીવન ટકાવી રાખતી નદી પ્રણાલી વારસામાં મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

મંત્રીએ 'ગંગા પ્રહરીઓ' (Ganga praharis) સાથે વાતચીત કરી અને ઉલ્લેખ કર્યો કે ગંગા પ્રહરીઓ અને યુવા પેઢીની સક્રિય ભાગીદારીથી એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ભવિષ્ય સુરક્ષિત હાથોમાં છે. તેમની ઊર્જા, સમર્પણ અને સક્રિય સંલગ્નતાને કારણે નદી સંરક્ષણ અને સ્વચ્છતામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. ગંગામાં 6,000 થી વધુ ડોલ્ફિનની વધતી વસ્તી આ સફળતાનો મજબૂત પુરાવો છે, જે સૂચવે છે કે આપણી નદીઓ વધુ સ્વચ્છ અને વધુ જીવન ટકાવી રાખતી બની રહી છે. આ સિદ્ધિ માત્ર સરકારના પ્રયાસોનું પરિણામ નથી, પણ 'જન ભાગીદારી' અને સ્થાનિક સમુદાયોની સક્રિય ભાગીદારીનું પરિણામ છે.

આ પ્રસંગે WII ના બે પ્રકાશનોનું વિમોચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. મંત્રીએ અતિ ગંભીર રીતે લુપ્તપ્રાય ઘડિયાળ (Gharial) માટે વસ્તી સ્થિતિ અને સંરક્ષણ એક્શન પ્લાન પર એક પ્રકાશન લોન્ચ કર્યું હતું. અહેવાલ ગંગા બેસિનમાં ઘડિયાળના વિતરણને રજૂ કરે છે. 'મિલેટ્સ ફોર લાઈફ' (Millets for Life) પર એક પ્રકાશન બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું જે ખોરાક અને પોષણ સુરક્ષા સાથે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણને જોડવાનું કામ કરે છે.

નમામિ ગંગે મિશન હેઠળ વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયામાં શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતિહાસિક પહેલો દેશમાં જળચર જૈવવિવિધતા સંરક્ષણને મજબૂત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. વૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપ, સંસ્થાકીય સહયોગ અને સક્રિય સમુદાય ભાગીદારી દ્વારા, મિશન નદીના પુનરોદ્ધાર માટેના સર્વગ્રાહી અભિગમને મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખે છે, ગંગા અને અન્ય નદી ઇકોસિસ્ટમના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય અને ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરે છે. સ્થાનિક સમુદાયોએ માત્ર નદી સંરક્ષણમાં જ ફાળો આપ્યો નથી, પરંતુ ગંગા પ્રહરીઓ તરીકેની તેમની જવાબદારીઓ પણ નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવી છે. સમયની જરૂરિયાત એ છે કે આપણી નદીઓ અને પર્યાવરણની સ્થિતિ સુધારવા માટે આ ભૂમિકામાં કયા વધારાના પગલાં લઈ શકાય તે અંગે વધુ વિચાર કરવો. સતત અને સામૂહિક પ્રયાસો દ્વારા, આપણે ભારત માટે ઉજ્જવળ ભવિષ્ય સુનિશ્ચિત કરવા અને આવનારી પેઢીઓ માટે સ્વસ્થ અને સમૃદ્ધ ઇકોસિસ્ટમ છોડવા માટે સાથે મળીને કામ કરવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ.

SM/NP/GP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2214601) आगंतुक पटल : 12