नवी दिल्ली, 16 डिसेंबर 2025

 

रसायन आणि खते मंत्रालयाच्या रसायन आणि पेट्रोकेमिकल्स विभागाचे (डीसीपीसी) वर्ष 2025 मधील प्रमुख उपक्रम / उपलब्धी / घडामोडी खालीलप्रमाणे आहेत:

1. रसायन आणि पेट्रोकेमिकल्स विभाग (डीसीपीसी)

1. विभागाने इन्स्टिट्यूट ऑफ पेस्टिसाइड फॉर्म्युलेशन टेक्नॉलॉजी (आयपीएफटी), गुरुग्राम यांच्या सहकार्याने 21 जून, 2025 रोजी "एक पृथ्वी, एक आरोग्य यासाठी योग" या संकल्पनेवर आंतरराष्ट्रीय योग दिन साजरा केला. आयपीएफटी येथे अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांसाठी अर्ध-दिवसीय योग-सह-अभ्यास दौऱ्याचे आयोजन करण्यात आले होते.
2. 9 ते 15 ऑगस्ट 2025 दरम्यान 'हर घर तिरंगा' अभियान आयोजित करण्यात आले. अधिकाऱ्यांनी www.harghartiranga.com आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर तिरंग्यासोबतचे सेल्फी अपलोड केले.
3. 10व्या स्वच्छता पंधरवड्यादरम्यान 1.9.2025 ते 15.9.2025 या कालावधीत डीसीपीसी आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम/स्वायत्त संस्थांनी स्वच्छतेची शपथ घेतली आणि कार्यालये/कारखाने/प्रयोगशाळा/शौचालये इत्यादी ठिकाणी स्वच्छता उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला.
4. ‘स्वच्छोत्सव – स्वच्छता ही सेवा’ हा कार्यक्रम 17 सप्टेंबर ते 2 ऑक्टोबर 2025 या कालावधीत साजरा करण्यात आला, ज्याचा समारोप स्वच्छ भारत दिनानिमित्त झाला. या उपक्रमांमध्ये स्वच्छता लक्ष्य युनिट्स, सार्वजनिक जागा, सफाई मित्र सुरक्षा शिबिरे, स्वच्छ हरित उत्सव आणि 'कचऱ्यापासून कला', 'स्वच्छ पथारीवरील खाद्यपदार्थ' आणि 'आरआरआर केंद्रे' यांसारख्या जनजागृतीपर उपक्रमांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले होते. 25 सप्टेंबर 2025 रोजी आयपीएफटी, गुरुग्राम येथे श्रमदान करण्यात आले.
5. विशेष मोहीम 5.0 (2-31 ऑक्टोबर 2025) अंतर्गत, 964 भौतिक फायलींचे पुनरावलोकन करण्यात आले आणि 169 फाईल्स निकाली काढण्यात आल्या. 1,993 ई-फाईल्सचे पुनरावलोकन करण्यात आले आणि 1,275 फाईल बंद करण्यात आल्या. सुमारे 1,200 चौरस फूट जागा मोकळी झाली आणि भंगार विल्हेवाटीतून ₹71,250 उत्पन्न मिळाले.
6. 27 ऑक्टोबर ते 2 नोव्हेंबर 2025 या कालावधीत “दक्षता: आपली सामूहिक जबाबदारी” या संकल्पनेवर दक्षता जागरूकता सप्ताह पाळण्यात आला. 27 ऑक्टोबर 2025 रोजी डीसीपीसी आणि त्याच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम व स्वायत्त संस्थांमध्ये सचोटीची शपथ घेण्यात आली.
7. 31 ऑक्टोबर 2025 रोजी राष्ट्रीय एकता दिवस पाळण्यात आला, ज्यामध्ये सचिव आणि सर्व अधिकाऱ्यांनी राष्ट्रीय एकता आणि अखंडता टिकवून ठेवण्याची शपथ घेतली.
8. 7 नोव्हेंबर 2025 रोजी राष्ट्रीय गीत 'वंदे मातरम' च्या 150 व्या वर्षपूर्तीच्या स्मरणोत्सवाच्या उद्घाटन समारंभाच्या निमित्ताने आयोजित केलेल्या 'वंदे मातरम' च्या सामूहिक गायनामध्ये अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांनी सहभाग घेतला.
9. संविधान दिनानिमित्त सचिव आणि सर्व अधिकाऱ्यांनी संविधानाच्या प्रस्तावनेचे वाचन केले.
10. या वर्षात विभागाने 'जीईएम' या शासनाच्या ई-खरेदी प्रणालीचा पुरेपूर वापर केला आहे. 01.05.2025 ते 30.11.2025 या कालावधीत 'जीईएम' द्वारे खरेदी केलेल्या वस्तूंचे मूल्य 428.47 लाख रुपये आहे.
11. डीसीपीसीने सार्वजनिक हितासाठी/मानव, प्राणी, वनस्पतींच्या आरोग्याच्या संरक्षणासाठी/पर्यावरणाच्या सुरक्षिततेसाठी/अन्यायकारक व्यापार पद्धतींना प्रतिबंध करण्यासाठी/राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी बीआयएस मानके अनिवार्य करण्याकरिता 43 गुणवत्ता नियंत्रण आदेश (क्यूसीओ) अधिसूचित केले आहेत. टंचाई, किंमतींमधील वाढ टाळण्यासाठी तसेच एमएसएमई व निर्यातीवरील निर्बंध कमी करण्यासाठी विभागाने अनेक प्रमुख रसायनांवरील गुणवत्ता नियंत्रण आदेश मागे घेतले आहेत.
12. भारत सरकारने पेट्रोलियम, रसायन आणि पेट्रोकेमिकल गुंतवणूक क्षेत्रांमध्ये (पीसीपीआयआर) गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठी तसेच रोजगार निर्मितीसाठी 2007 चे पेट्रोलियम, रसायन आणि पेट्रोकेमिकल गुंतवणूक क्षेत्र धोरण अधिसूचित केले आहे. पीसीपीआयआरची संकल्पना समूह-आधारित दृष्टिकोनातून मांडण्यात आली आहे, ज्यात व्यवसाय स्थापन करण्यासाठी अनुकूल स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण करण्याकरिता सामान्य पायाभूत सुविधा आणि सहाय्यक सेवा पुरवल्या जातात. सध्या आंध्र प्रदेश, गुजरात आणि ओडिशा या राज्यांमध्ये या क्षेत्रांमधील गुंतवणूक आणि औद्योगिक विकासाला चालना देण्यासाठी तीन पेट्रोलियम, रसायन आणि पेट्रोकेमिकल गुंतवणूक क्षेत्रे कार्यरत आहेत. या पीसीपीआयआरची स्थिती आणि तपशील खालीलप्रमाणे आहे:

 

13. भारताच्या रसायन आणि पेट्रोकेमिकल्स क्षेत्रात परकीय थेट गुंतवणुकीचा (एफडीआय) ओघ वाढलेला दिसून आला, जो आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये 1,060 दशलक्ष डॉलर्स (8,942 कोटी रुपये) इतका होता, ही आर्थिक वर्ष 2023-24 च्या तुलनेत 25.59% वाढ आहे.
14. परकीय व्यापार महासंचालनालयाने (डीजीएफटी) डीसीपीसीद्वारे अधिसूचित केलेल्या अनिवार्य गुणवत्ता नियंत्रण आदेशांतर्गत (क्यूसीओ) समाविष्ट असलेल्या उत्पादनांसाठी 'अ‍ॅडव्हान्स ऑथोरायझेशन स्कीम'अंतर्गत निर्यात दायित्वाची मुदत 6 महिन्यांवरून 18 महिन्यांपर्यंत वाढवली आहे.

2. पेट्रोकेमिकल्सच्या नवीन योजना

डीसीपीसी (i) प्लास्टिक पार्क स्थापन करण्याची योजना आणि (ii) सेंटर ऑफ एक्सलन्स स्थापन करण्याची योजना राबवते. प्लास्टिक पार्क योजनेअंतर्गत, विभाग डाउनस्ट्रीम प्लास्टिक प्रक्रिया उद्योगाला बळकटी देण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा आणि सामान्य सुविधांसह गरजेनुसार प्लास्टिक पार्क्सना प्रोत्साहन देतो. विविध राज्यांमध्ये 10 प्लास्टिक पार्क्सना मंजुरी देण्यात आली असून, ते अंमलबजावणीच्या विविध टप्प्यांमध्ये आहेत.

उत्कृष्टता केंद्रांच्या (सीओई) संदर्भात विद्यमान तंत्रज्ञान सुधारण्यासाठी आणि नवीन उपयोगांच्या विकासाला चालना देण्यासाठी शैक्षणिक आणि संशोधन संस्थांना अनुदान सहाय्य उपलब्ध करून देणे हा उद्देश आहे. आतापर्यंत 18 उत्कृष्टता केंद्रांना मंजुरी देण्यात आली आहे.

 

3. सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोकेमिकल्स इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी (सीआयपीईटी)

सीआयपीईटी ही केंद्र सरकारद्वारे निधी प्राप्त तांत्रिक उच्च शिक्षण संस्था आहे, जी देशातील पेट्रोकेमिकल आणि संबंधित उद्योगांच्या विकासासाठी कौशल्य विकास, तंत्रज्ञान सहाय्य, शैक्षणिक आणि संशोधन (स्टार) कार्यांमध्ये गुंतलेली आहे. सीआयपीईटीची देशभरात 48 केंद्रे आहेत, ज्यात 9 इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोकेमिकल्स टेक्नॉलॉजी (आयपीटी), 32 सेंटर्स फॉर स्किलिंग अँड टेक्निकल सपोर्ट (सीएसटीएस), 3 स्कूल फॉर ॲडव्हान्स्ड रिसर्च इन पॉलिमर्स (एसएआरपी), 4 उप-केंद्रे आणि 4 प्लॅस्टिक्स वेस्ट मॅनेजमेंट सेंटर्स (पीडब्ल्यूएमसी) यांचा समावेश आहे.

सीआयपीईटीची प्रमुख कार्य/उपलब्धी खालीलप्रमाणे आहेत:
 

शैक्षणिक आणि कौशल्य विकास कार्यक्रम

सीआयपीईटी मटेरियल सायन्स अँड इंजिनिअरिंग, पॉलिमर सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी, प्लास्टिक्स इंजिनिअरिंग, फिजिक्स अँड केमिस्ट्री; पॉलिमर नॅनोटेक्नॉलॉजी; बायो पॉलिमर सायन्स; अप्लाइड पॉलिमर सायन्स इत्यादी विषयांमध्ये विविध दीर्घकालीन प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि पीएच.डी. कार्यक्रम आयोजित करते.

चालू शैक्षणिक वर्ष 2025-26 मध्ये खालील सीआयपीईटी केंद्रांमधील नवीन कार्यक्रमांना एनबीए द्वारे मान्यता मिळाली आहे:

1. सीआयपीईटी : सीएसटीएस- मदुराई – डिप्लोमा इन प्लास्टिक्स मोल्ड टेक्नॉलॉजी (डीपीएमटी) आणि डिप्लोमा इन प्लास्टिक्स टेक्नॉलॉजी (डीपीटी)
2. सीआयपीईटी : आयपीटी- चेन्नई – प्लास्टिक्स इंजिनिअरिंगमध्ये बी. टेक, डिप्लोमा इन प्लास्टिक्स मोल्ड टेक्नॉलॉजी (डीपीएमटी) आणि डिप्लोमा इनप्लास्टिक्स टेक्नॉलॉजी (डीपीटी) मध्ये डिप्लोमा
3. सीआयपीईटी : आयपीटी – रायपूर - डिप्लोमा इन प्लास्टिक्स मोल्ड टेक्नॉलॉजी (डीपीएमटी) आणि डिप्लोमा इन प्लास्टिक्स टेक्नॉलॉजी (डीपीटी) मध्ये डिप्लोमा

सिपेट पेट्रोकेमिकल्स अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात एनएसक्यूएफ-संरेखित आणि राष्ट्रीय कौशल्य पात्रता समिती (NSQC) द्वारे मंजूर कौशल्य विकास प्रशिक्षण कार्यक्रम (एसडीटीपी) आयोजित करते. 2025-26 या वर्षात (ऑक्टोबर 2025 पर्यंत), सिपेटने विविध कौशल्य प्रशिक्षण कार्यक्रमांद्वारे 33,544 उमेदवारांना प्रशिक्षित केले आहे.

 

तंत्रज्ञान सहाय्य सेवा

सीआयपीईटी पेट्रोकेमिकल अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञानाच्या संपूर्ण क्षेत्रात तंत्रज्ञान सहाय्य सेवा (टीएस एस) प्रदान करते. पॉलिमर आणि संबंधित उद्योगांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी, सिपेट केंद्रांमध्ये डिझाइन, CAD/CAM/CAE, टूलिंग आणि मोल्ड उत्पादन, प्रक्रिया, चाचणी आणि गुणवत्ता नियंत्रण या क्षेत्रांमध्ये अत्याधुनिक पायाभूत सुविधा आहेत. वर्ष 2025-26 (ऑक्टोबर 2025 पर्यंत) दरम्यान, सीआयपीईटीने पेट्रोकेमिकल्स आणि संबंधित उद्योगांसाठी प्लास्टिक प्रक्रिया, डिझाइन आणि टूलिंग, चाचणी, सल्लागार आणि तपासणी कार्यांच्या क्षेत्रात 33,443 तंत्रज्ञान सहाय्य सेवा प्रकल्प हाती घेतले आहेत.

 

संशोधन आणि विकास

सीआयपीईटीकडे पेट्रोकेमिकल्समधील प्रगत संशोधनासाठी शाळा (एसएआरपी) या स्वरूपात एक सुस्थापित संशोधन आणि विकास विभाग आहे, ज्यात खालील संस्थांचा समावेश आहे: (i) प्रगत तंत्रज्ञान आणि उत्पादन अनुकरण संशोधन शाळा (एआरएसटीपीएस), चेन्नई; (ii) पॉलिमेरिक सामग्रीमधील प्रगत संशोधनासाठी प्रयोगशाळा (एलएआरपीएम), भुवनेश्वर; आणि (iii) प्रगत पॉलिमर डिझाइन आणि विकास संशोधन प्रयोगशाळा (एपीडीडीआरएल), बंगळुरू.

ऑक्टोबर 2025 पर्यंत सीआयपीईटीने हाती घेतलेल्या संशोधन कार्यांचा सारांश खालीलप्रमाणे आहे:

 

प्रमुख टप्पे/कामगिरी:

• सीआयपीईटी-अहमदाबाद येथील कॅलिब्रेशन प्रयोगशाळेचे उद्घाटन भारत सरकारचे आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण तसेच रसायन आणि खते मंत्री जगत प्रकाश नड्डा यांच्या हस्ते 19 जानेवारी 2025 रोजी करण्यात आले.
• सीआयपीईटी: भागलपूर येथे सीएसटीएस आणि पीडब्ल्यूएमसी चे उद्घाटन माननीय केंद्रीय मंत्री जगत प्रकाश नड्डा यांच्या हस्ते 19 जानेवारी 2025 रोजी दूरदृश्य प्रणालीद्वारे करण्यात आले.
• सीआयपीईटी येथील मुलांचे वसतीगृह - मदुराई येथील मुलांच्या वसतिगृहाचे उद्घाटन माननीय केंद्रीय मंत्री जगत प्रकाश नड्डा यांच्या हस्ते 19 जानेवारी, 2025 रोजी आभासी पद्धतीने करण्यात आले.
• 'थर्मल पॉवर फिलर' असलेल्या थर्मल कंडक्टिव्ह ॲडेसिव्ह कंपोझिटच्या रचनेसंबंधीचे पेटंट (पेटंट क्रमांक: 559046, मंजुरीची तारीख: 29.01.2025) सीआयपीईटीला आणि 'सेन्सर ऑपरेटेड प्लास्टिक बायोमेडिकल वेस्ट बिन' (पेटंट क्रमांक: 568752, मंजुरीची तारीख: 16.07.2025) हे पेटंट सीआयपीईटी आणि श्री रामचंद्र इन्स्टिट्यूट ऑफ हायर एज्युकेशन अँड रिसर्च (एसआरआयएचईआर) यांना संयुक्तपणे मंजूर करण्यात आले आहे.

 

4. रासायनिक सुरक्षा प्रशिक्षण कार्यक्रम:

डीसीपीसीने सीआयपीईटीच्या समन्वयाने, प्रामुख्याने प्रमुख अपघात जोखीम (एमएएच) असलेल्या युनिट्सच्या कर्मचाऱ्यांसाठी "कामाच्या ठिकाणी धोकादायक रसायनांची सुरक्षित हाताळणी आणि धोकादायक रसायनांशी संबंधित जोखीम कमी करणे" या विषयावर "रसायने आणि पेट्रोकेमिकल्स औद्योगिक सुरक्षा" प्रशिक्षण कार्यक्रम सुरू केले. 2025-26 या वर्षात 9 प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले असून यात 558 उद्योगांनी भाग घेतला आणि 1,037 कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले. नोव्हेंबर 2024 पासून असे 19 कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले आहेत, ज्यात 1,248 उद्योगांनी भाग घेतला असून 2,214 कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षित करण्यात आले आहे.

 

5. हिंदुस्तान ऑर्गेनिक केमिकल्स लिमिटेड (एचओसीएल)

एचओसीएलच्या उत्पादन श्रेणीतील तीन मुख्य उत्पादनांची वार्षिक उत्पादन क्षमता खालीलप्रमाणे आहे: फिनॉल - 40,000 मेट्रिक टन, ॲसिटोन - 24,600 मेट्रिक टन आणि हायड्रोजन पेरॉक्साइड - 10,450 मेट्रिक टन.

कंपनीची गेल्या तीन आर्थिक वर्षांतील उलाढाल/महसूल अनुक्रमे रु. 558 कोटी (आर्थिक वर्ष 24-25), रु. 720 कोटी (आर्थिक वर्ष 23-24) आणि रु. 643 कोटी (आर्थिक वर्ष 22-23) इतका होता, तर निव्वळ नफा आर्थिक वर्ष 24-25 साठी वजा रु. 394.87 कोटी, आर्थिक वर्ष 23-24 साठी वजा रु. 55 कोटी आणि आर्थिक वर्ष 22-23 साठी वजा रु. 50 कोटी असा नकारात्मक राहिला आहे.

एप्रिल ते नोव्हेंबर 2025 या कालावधीत कंपनीने 102% उत्पादन क्षमता वापरली आहे, तर 2024-25 या कालावधीतील हे प्रमाण 82% होते. 2024-25 च्या याच कालावधीच्या तुलनेत विक्री उलाढालीतही 13% वाढ झाली आहे.

 

6. एचआयएल (इंडिया) लिमिटेड

सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रात, एचआयएल लिमिटेड कडून डीडीटी, मॅलॅथिऑन टेक्निकल कीटकनाशक आणि दीर्घकाळ प्रभावी राहणाऱ्या कीटकनाशक जाळ्या (एलएलआयएन) एचआयएलनेट ब्रँडच्या नावाने तयार केल्या जातात. या उत्पादनांचा वापर आरोग्य मंत्रालय, राज्य आरोग्य विभाग आणि सशस्त्र दलांद्वारे केला जातो. या कंपनीला कृषी मंत्रालयाने राष्ट्रीय स्तरावरील बियाणे उत्पादन संस्था म्हणून घोषित केले असून राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान, तेलबिया आणि तेल पाम संबंधित राष्ट्रीय अभियान यांसारख्या योजनांतर्गत दर्जेदार बियाण्यांचा पुरवठा करते. कृषी रसायन क्षेत्रात, एचआयएल तांत्रिक आणि फॉर्म्युलेशन गुणवत्तेची कीटकनाशके, बुरशीनाशके आणि तणनाशकांचे उत्पादन करते. याशिवाय या कंपनीने रसायनी येथे पाणी-विद्राव्य खत (डब्ल्युएसएफ) उत्पादन प्रकल्प देखील स्थापन केला आहे.

2025 मधील एचआयएल (इंडिया) लिमिटेडच्या उपलब्धी खालीलप्रमाणे आहेत:

1. जीईएफ-युएनआयडीओ प्रकल्पांतर्गत “डीडीटीसाठी गैर-पीओपी पर्यायांचा विकास आणि प्रोत्साहन” या प्रकल्पाचा भाग म्हणून, एचआयएलने क्षमता वाढीच्या घटकाअंतर्गत रसायनी येथील प्रकल्पात एलएलआयएन प्लांटच्या दुसऱ्या युनिटचे कार्यान्वयन केले. यामुळे, वार्षिक क्षमता पूर्वीच्या 50 लाखांवरून 1 कोटी जाळ्यांपर्यंत वाढली आहे.
2. सीआयबी ची कायमस्वरूपी नोंदणी मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेली, एचआयएलच्या “एचआयएलएनईटी” या एलएलआयएनची बायो-इफेक्टिव्हिटी फेज-3 चाचणी – आयसीएमआर- किटकजन्य आजार नियंत्रण संशोधन संस्था (व्हीसीआरसी), आयसीएमआर- राष्ट्रीय हिवताप संशोधन संस्था (NIMR) आणि आयसीएमआर- राष्ट्रीय आदिवासी आरोग्य संशोधन संस्था (एनआरआयटीएच) येथे प्रगतीपथावर आहे.
3. सीआयबी अँड आरसी कडून एचआयएलच्या एलएलआयएन नोंदणीची वैधता मार्च-2026 पर्यंत वाढवली आहे.
4. एचआयएलने “कृषी रसायनांची कपात आणि व्यवस्थापनासाठी वित्तपुरवठा” प्रकल्प राबवण्यासाठी जीईएफ-युनिडोसोबत आणखी एक करार केला आहे. या प्रकल्पांतर्गत, एचआयएल जीईएफ-युनिडोच्या सहकार्याने बॅसिलस थुरिंगिएन्सिस व्हेर. कुर्स्ताकी (जीवाणू समूह), ट्रायकोडर्मा विरिडे (जैविक तणनाशक) आणि कडुलिंबावर आधारित जैविक कीटकनाशकांच्या उत्पादन केंद्र सुविधेची स्थापना करत आहे. या प्रकल्पाची प्रमुख उद्दिष्ट्ये म्हणजे अत्यंत धोकादायक कीटकनाशकांचा वापर टप्प्याटप्प्याने कमी करणे आणि सुरक्षित पर्यायांना प्रोत्साहन देणे, 15 लाख हेक्टर शेती क्षेत्रात अत्यंत धोकादायक किटकनाशकांचा वापर कमी करून जैविक आणि वनस्पती-आधारित कीटकनाशकांसह सुरक्षित पर्यायांचा वापर करणे तसेच एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (आयपीएम) पद्धतींचा अवलंब करणे, 5 वर्षांच्या कालावधीत 15 लाख शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देऊन अत्यंत धोकादायक किटकनाशकांच्या जागी सुरक्षित पर्यायांचा वापर करण्याबद्दल शेतकरी समुदायामध्ये जागरूकता निर्माण करणे.
5. एचआयएलने दक्षिण आफ्रिकेला 32 मेट्रिक टन डीडीटी 75% डब्ल्यूपीच्या निर्यातीची ऑर्डर पूर्ण केली आहे.
6. कंपनीने नोव्हेंबर-2025 पर्यंत 356 कोटी रुपयांची उलाढाल केली आहे, तर मागील वर्षी डिसेंबर-24 पर्यंत 298 कोटी रुपयांची उलाढाल झाली होती.
7. 2025 या वर्षात, एचआयएलने सीपीपीएस योजनेअंतर्गत “किटकनाशकांचा सुरक्षित आणि विवेकी वापर आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धती” या विषयावर 78 शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले असून त्याचा 25,552 शेतकऱ्यांना लाभ झाला.
8. एचआयएलचे सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील उत्पादन, मॅलॅथिऑन टेक्निकल, संरक्षण मंत्रालयाच्या गुणवत्ता हमी महासंचालनालयाकडे (डीजी) लष्करी आस्थापनांना पुरवठ्यासाठी नोंदणीकृत झाले आहे. एचआयएलनेटच्या नोंदणीची प्रक्रिया सध्या प्रगतीपथावर आहे.
9. एचआयएलने डेंग्यू, चिकुनगुनिया इत्यादी डासांमुळे पसरणाऱ्या रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी देशभरातील विविध महानगरपालिकांना सुमारे 170 मेट्रिक टन मॅलॅथिऑन (तांत्रिक) पुरवले, ज्याची किंमत 8.5 कोटी रुपये आहे.
10. एचआयएलने आउटसोर्सिंगद्वारे एचआयएल ब्रँड अंतर्गत बायो कृषी निविष्ठा क्षेत्रात प्रवेश केला आहे. एचआयएलने महाराष्ट्र राज्यातील शेतकऱ्यांना राज्य सरकारच्या योजनांअंतर्गत हिलनीम (एचआयएलचे कडुलिंबावर आधारित जैविक कीटकनाशक) देखील पुरवले.
11. एचआयएलने मे. आसाम मेडिकल सर्व्हिसेस कॉर्पोरेशन लिमिटेड यांना 20,000 नग तर महाराष्ट्रातील गडचिरोलीच्या जिल्हा हिवताप कार्यालयाला 50,000 नग एलएलआयएन पुरवले.
12. एचआयएलने राष्ट्रीय बीज महामंडळासोबत (एनएससी) विपणन सहकार्य केले आहे, ज्याअंतर्गत एचआयएलच्या उत्पादने (कृषी रसायने, बियाणे, जैविक कीटकनाशके, जैविक खते, इत्यादी) एनएससीच्या शेतांमध्ये वापरण्यासाठी पुरवली जाणार असून एनएससीच्या उत्पादने एचआयएलला पुरवली जाईल.
13. एचआयएलने विक्रेता जाळ्याद्वारे चाऱ्याच्या बियाण्यांच्या विक्रीमध्ये विविधता आणली आणि 3000 क्विंटल ज्वारीचा कडबा चारा म्हणून पुरवला आहे.
14. एचआयएलने नवीन व्यवसाय क्षेत्रात प्रवेश करत उत्तर प्रदेश कृषी विभागाला जिप्सम चा पुरवठा केला आहे. हे जिप्सम राष्ट्रीय खाद्यतेल अभियानांतर्गत मृदा पुनर्भरणासाठी वापरण्यात येत आहे.

 

शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम:

डीपीसीपी ही संस्था एचआयएल (इंडिया) लिमिटेड आणि किटकनाशक सूत्रीकरण तंत्रज्ञान संस्था (आयपीएफटी) यांच्या माध्यमातून देशभरात शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करत आहे. किटकनाशकांच्या सुरक्षित आणि विवेकपूर्ण वापराला प्रोत्साहन देणे, एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (आयपीएम) तसेच सेंद्रिय शेती पद्धतींना चालना देणे, ही या कार्यक्रमांची उद्दिष्ट्ये आहेत. शेतकऱ्यांना योग्य वापर पद्धती, ओळखलेल्या कीड समस्यांसाठी वापरायची योग्य रसायने, किटकनाशकांच्या रिकाम्या डब्यांची आणि अवशेषांची विल्हेवाट, सुरक्षा साधनांचा वापर इत्यादी विषयांवरही शिक्षित केले जाते. 2025-26 या वर्षात, एचआयएलने 28 शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले, ज्यात 8718 शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले. आजपर्यंत, देशभरात असे 250 हून अधिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले असून, 90,000 हून अधिक शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.

 

7. किटकनाशक सूत्रीकरण तंत्रज्ञान संस्था (आयपीएफटी)

आयपीएफटीच्या उद्दिष्टांमध्ये वापरकर्ता- आणि पर्यावरण-स्नेही कीटकनाशक निर्मिती तंत्रज्ञान विकसित करणे, कार्यक्षम वापर तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देणे, किटकनाशक सूत्रीकरणावर जैव-कार्यक्षमता अभ्यास करणे तसेच कृषी-रासायनिक उद्योग आणि सीआयबी ॲंड आरसी सारख्या नियामक संस्थांमधील शास्त्रज्ञ, अभियंते, विद्यार्थी आणि व्यावसायिकांना विशेष प्रशिक्षण देणे यांचा समावेश आहे.

2025 मधील प्रमुख उपलब्धी:

तंत्रज्ञान विकास:

1. कॉपर सल्फेट पेंटाहायड्रेट 23.99% एससी सूत्रीकरणाचा विकास आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण: इन-बिल्ट ॲडज्युव्हेंट प्रणालीसह कॉपर सल्फेट पेंटाहायड्रेट (23.99%) चे एक स्थिर, पाणी-आधारित सस्पेंशन कॉन्सन्ट्रेट (एससी) सूत्रीकरण विकसित केले. हे संपूर्ण तंत्रज्ञान मे. श्याम केमिकल लिमिटेड, मुंबई यांना यशस्वीरित्या हस्तांतरित करण्यात आले आहे.
2. बेंझॉयल सल्फोनामाइड सस्पेंशन कॉन्सन्ट्रेट (एससी) कीटकनाशकाचा विकास आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण: बेंझॉयल सल्फोनामाइड एससी कीटकनाशकाचे एक सूक्ष्म कणांचे, पाणी-आधारित सूत्रीकरण विकसित केले आहे. यात सुधारित स्थिरता आणि पाण्यात जलद विरघळण्याची क्षमता आहे. विकसित तंत्रज्ञान पुढील प्रमाणीकरण आणि व्यापारीकरणासाठी सीएसआयआर -आयआयसीटी, हैदराबाद यांना हस्तांतरित करण्यात आले.
3. ओएटी-आयआयएल लिमिटेडसाठी एससी सूत्रीकरणाच्या प्रयोगशाळा-स्तरीय प्रक्रियेची पूर्तता: ओएटी-आयआयएल लिमिटेडने पुरवलेल्या दोन कीटकनाशक सस्पेंशन कॉन्सन्ट्रेट (एससी) सूत्रीकरणाची प्रयोगशाळा-स्तरीय प्रक्रिया आणि अनुकूलन यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आले आहे.
4. वनस्पतीजन्य सक्रीय घटकांच्या एनकॅप्सुलेशनसाठी माती-आधारित पिकरिंग इमल्शन: वनस्पतीजन्य सक्रिय घटकांच्या एनकॅप्सुलेशनसाठी माती-आधारित पिकरिंग इमल्शन विकसित करण्यात आले असून त्यामुळे सुत्रीकरणाची स्थिरता सुधारली, नियंत्रित उत्सर्जन झाले आणि सक्रिय घटकांची जैवउपलब्धता वाढली, परिणामी कीड नियंत्रणाची परिणामकारकता दीर्घकाळ टिकून राहते.
5. इमॅमेक्टिन बेंझोएटसाठी प्रोटीन-सरफॅक्टंट नॅनोकॉम्प्लेक्स: इमॅमेक्टिन बेंझोएटच्या एनकॅप्सुलेशन आणि सतत उत्सर्जनासाठी प्रोटीन-सरफॅक्टंट-आधारित नॅनोकॉम्प्लेक्सच्या विकासाचे कार्य प्रगतीपथावर आहे, ज्यामुळे सक्रिय घटकाची स्थिरता सुधारते, ऱ्हास कमी होतो आणि कार्यक्षमता वाढते.

सध्या सुरू असलेले प्रकल्प आणि प्रायोजित अभ्यास:

1. जैवतंत्रज्ञान विभागाच्या (डीबीटी) अखत्यारित येणाऱ्या आयपीएफटी येथे विद्यमान जैव-वनस्पतीजन्य कीटकनाशके आणि त्यांच्या सुत्रीकरण सुविधांचा विस्तार बायोफाउंड्री स्वरुपात करण्यासाठी 28.67 कोटी रुपयांचा निधी मंजूर करण्यात आला असून या प्रकल्पाचा कालावधी 2 वर्ष आहे.
2. नेदरलँड्स मधील रासायनिक शस्त्रे प्रतिबंधक संघटनेच्या (ओपीसीडब्ल्यू) प्रायोजकत्वात 1.32 कोटी रुपयांच्या आर्थिक तरतुदीसह 3 वर्षांचा विश्लेषणात्मक कौशल्य विकास अभ्यासक्रम (एएसडीसी) राबवण्यात येत आहे.
3. शेती, साठवलेल्या धान्यातील कीड, सूत्रकृमी (नेमाटोड) आणि गोचीडातील परजीवींच्या व्यवस्थापनासाठी कार्यक्षम वितरण प्रणाली म्हणून सूक्ष्मजैविक आणि वनस्पतीजन्य कीटकनाशके आणि त्यांच्या सुत्रीकरणाचा विकास, मानकीकरण आणि अनुकूलन, भारतीय कृषी संशोधन परिषद- राष्ट्रीय कृषी विज्ञान निधी (आयसीएआर-एनएएसएफ) द्वारे 37 लाख रुपयांचा निधी मंजूर करण्यात आला असून प्रकल्पाचा कालावधी 3 वर्ष आहे.
4. भारतीय मोहरीमधील प्रमुख जैविक ओरोबँकी (बांडगूळ) आणि अल्टरनेरिया (करपा) धोक्यांच्या व्यवस्थापनासाठी अनुवांशिक आणि रासायनिक पर्यायांचा वापर करण्याच्या प्रकल्प, आयसीएआर-एनएएसएफ द्वारे 30 लाख रुपयांच्या निधीसह मंजूर करण्यात आला असून प्रकल्प कालावधी 3 वर्ष आहे.
5. लिग्नोसेल्युलोजिक कचऱ्याच्या शाश्वत व्यवस्थापनासाठी आणि क्लोरपायरीफॉस (डीटी50) दूषित स्थळांच्या बायोरेमेडिएशनसाठी शेतातील मातीमधील सूक्ष्मजीवांचे गूढ उकलणे, या प्रकल्पाला आयसीएआर-एनएएसएफ द्वारे 32.50 लाख रुपयांचा निधी मिळाला असून या उपक्रमाचा कालावधी 3 वर्ष आहे.
6. या कालावधीत विविध कीटकनाशक उद्योगांकडून प्रायोजित विविध पिकांवरील जैव-कार्यक्षमता आणि रसायनांमुळे वनस्पतींना होणारे नुकसान (फायटोटॉक्सिसिटी) अभ्यासाशी संबंधित 27 प्रकल्प पूर्ण करण्यात आले.
7. तांत्रिक कीटकनाशकांसाठी विश्लेषणात्मक पद्धत प्रमाणीकरण, त्वरित साठवणूक स्थिरता आणि कंटेनर-कंटेंट सुसंगतता यावर 3 सर्वोत्तम प्रयोगशाळा पद्धती (जीएलपी) अभ्यास पूर्ण केले गेले.
8. बायोस्टिम्युलंट चाचणी प्रयोगशाळा म्हणून मान्यता: एक नियुक्त चाचणी प्रयोगशाळा म्हणून, आयपीएफटी खत (नियंत्रण) सुधारणा आदेशानुसार आवश्यकतेनुसार रचना विश्लेषण, दूषित घटकांचे प्रोफाइलिंग यासह अनिवार्य विश्लेषणात्मक चाचणी करते.

जनसंपर्क, जागरूकता आणि सामाजिक कार्यक्रम:

1. आयपीएफटी ने रासायनिक सुरक्षेसाठी राष्ट्रीय संघटनेच्या (एनएसीएस) च्या सहकार्याने 30-31 मे 2025 रोजी 'रासायनिक सुरक्षा आणि संरक्षण: महत्त्व, पर्याय आणि शमन' या विषयावर दोन दिवसीय परिसंवाद तसेच उद्योग संवाद आयोजित केला, ज्यामध्ये रासायनिक सुरक्षा, संरक्षण, शाश्वत पर्याय आणि शमन धोरणांवर चर्चा करण्यात आली.
2. जैव किटकनाशके आणि जैव उत्तेजकांवरील उद्योग संवाद आणि कार्यशाळा: सूत्रीकरण तंत्रज्ञान आणि नियामक धोरणे या विषयावर 19 नोव्हेंबर 2025 रोजी या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. सूत्रीकरण तंत्रज्ञान, नियामक चौकट, चाचणी मानके यामधील प्रगतीचे प्रदर्शन करण्यात आले आणि आयपीएफटच्या बायो फाउंड्री सुविधेचे थेट प्रात्यक्षिक दाखवण्यात आले. 100 हून अधिक उद्योगातील प्रतिनिधींनी यात भाग घेतला.
3. लडाख प्रदेशातील शेतकऱ्यांसाठी 18 फेब्रुवारी 2025 रोजी गुरुग्राम येथील आयपीएफटी शेतकरी जागरूकता कार्यक्रम आणि कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले.
4. आयपीएफटी ने बीआरएसआय च्या सहकार्याने, 15 जुलै 2025 रोजी 9वी ते 12वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी जैवतंत्रज्ञान लोकप्रियीकरण आणि कौशल्य विकासावर एक दिवसीय कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले होते. आधुनिक जैवतंत्रज्ञानाच्या संकल्पनांबद्दल जागरूकता निर्माण करुन व्यावहारिक समज वाढवणे हा या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश होता.
5. आयपीएफटी ने 21 ते 24 नोव्हेंबर 2025 दरम्यान नागपूर येथे आयोजित ॲग्रोव्हिजन-2025 मध्ये सहभाग घेतला. या कार्यक्रमात त्यांनी कीटकनाशक सूत्रीकरण, जैव किटकनाशके, बायोस्टिम्युलंट आणि शेतकरी-केंद्रित उपायांसह आपले "प्रयोगशाळेतून शेतापर्यंत"चे तंत्रज्ञान आणि उपक्रमांचे प्रदर्शन केले.
6. राष्ट्रीय कर्मयोगी जन सेवा कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या टप्प्याचा भाग म्हणून, 14 ऑगस्ट 2025 आणि 27 नोव्हेंबर 2025 रोजी आयपीएफटी मध्ये एक दिवसीय प्रशिक्षण आयोजित करण्यात आले.

संशोधन प्रकाशने आणि आंतर्निवासिता:

1. प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय नियतकालिकांमध्ये अकरा शोधनिबंध प्रकाशित झाले.
2. विविध विद्यापीठांतील 31 विद्यार्थ्यांना कृषी-रसायनांशी संबंधित विविध पैलूंवर इंटर्नशिप प्रशिक्षण देण्यात आले.

केमइंडिया (भारताची रासायनिक सूची)

सांख्यिकी आणि निरिक्षण (एस ॲंड एम) विभागाने रासायनिक क्षेत्राशी संबंधित युनिट्स आणि उत्पादनांची व्याप्ती वाढवली आहे. विभागाने रासायनिक क्षेत्राच्या विविध पैलूंशी संबंधित सर्वसमावेशक आकडेवारी गोळा करण्यासाठी केमइंडिया वेब पोर्टल (https://chemindia.chemicals.gov.in/) सुरू केले असून त्याद्वारे उत्पादन, स्थापित क्षमता, खरेदी, विक्री इत्यादी वैशिष्ट्यांसह रासायनिक क्षेत्राशी संबंधित सर्वसमावेशक सांख्यिकीय माहिती संकलित केली जाते. हा माहिती गोळा करण्याचा प्राथमिक उद्देश क्षेत्राबद्दलची सर्व संबंधित माहिती समाविष्ट असलेली एक विस्तृत रासायनिक सूची तयार करणे हा आहे.

उद्योगांना केमइंडिया पोर्टलची कार्यप्रणाली आणि वैशिष्ट्ये समजून घेण्यास मदत करण्यासाठी आणि त्यांच्या नोंदणीची प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी, विभागाने देशभरातील विविध ठिकाणी जागरूकता आणि नोंदणी शिबिरे (12 पैकी 9 शिबिरे) आयोजित केली आहेत. या शिबिरांदरम्यान, पोर्टलवर सविस्तर सादरीकरणे देण्यात आली आणि उद्योगांसाठी जागेवरच नोंदणीची सोय करण्यात आली. परिणामी, आतापर्यंत एकूण 1,422 युनिट्सची नोंदणी झाली आहे आणि चालू वर्षात 652 युनिट्सची नोंदणी झाली आहे. याव्यतिरिक्त, 6,799 उत्पादने देखील या युनिट्सशी जोडली गेली आहेत.

 

* * *

नितीन फुल्लुके/नंदिनी मथुरे/श्रद्धा मुखेडकर/दर्शना राणे

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा:@PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com  /PIBMumbai    /pibmumbai

(Release ID: 2211616) अभ्यागत कक्ष : 27