PIB Backgrounder
azadi ka amrit mahotsav

ભારતની પવન ઊર્જા ગતિ


156 GW અને અને તેનાથી આગળના લક્ષ્ય તરફનો માર્ગ

પોસ્ટેડ ઓન: 18 NOV 2026 11:00AM by PIB Ahmedabad

પવન ઊર્જા: ક્ષમતાનું વિસ્તરણ, ઊર્જા સુરક્ષાની મજબૂતી

સ્વચ્છ અને વધુ ટકાઉ ઉર્જા ભવિષ્ય તરફ ભારતની યાત્રામાં પવન ઊર્જા એક મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ઉભરી રહી છે. પવન ઊર્જા, જે પવનની કુદરતી ગતિનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, તે અશ્મિભૂત ઇંધણનો નવીનીકરણીય વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. તે પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને વધતી જતી વીજળીની માંગને પહોંચી વળવામાં મદદ કરી શકે છે. જેમ-જેમ ભારત તેની નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે, તેમ-તેમ વૈવિધ્યસભર, સ્થિતિસ્થાપક અને ઓછા કાર્બન પ્રણાલીના નિર્માણ માટે પવન ઊર્જા વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.

30 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધીમાં, ભારતની કુલ સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા 299.25 GW હતી. આમાંથી, પવન ઊર્જાએ 59.20 GWનું યોગદાન આપ્યું હતું, જે કુલ સ્થાપિત નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતાના આશરે 19.8%નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. માર્ચ 2014 અને સપ્ટેમ્બર 2026ની વચ્ચે, સ્થાપિત પવન ઉર્જા ક્ષમતા 21 ગીગાવોટથી વધીને 59.20 ગીગાવોટ થઈ - જે લગભગ 2.8 ગણો વધારો દર્શાવે છે. આ ભારતના નવીનીકરણીય વીજળી મિશ્રણમાં પવન ઉર્જાની વધતી જતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સતત ક્ષમતા વૃદ્ધિ, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને સહાયક સરકારી પહેલ સાથે, પવન ઊર્જા ભારતના ઉર્જા સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવા, ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને નવીનીકરણીય ઉર્જા લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવાના પ્રયાસોનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહેશે.

ભારતનું પવન ઊર્જા પરિદ્રશ્ય

ભારતનો પવન ઉર્જા ક્ષેત્ર સતત વિસ્તરી રહ્યો છે, મુખ્ય રાજ્યોમાં સ્થાપિત ક્ષમતા અને મજબૂત પવન સંસાધન ક્ષમતામાં વધારો થઈ રહ્યો છે. સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નવીનીકરણીય ઉર્જા લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં તેની ભૂમિકા દ્વારા તેને વધુને વધુ સમર્થન મળી રહ્યું છે.

પવન ઊર્જા સંસાધન સંભવિત

  • ભારતમાં જમીન સ્તરથી 120 મીટરની ઊંચાઈએ 695.5 GW અને 150 મીટરની ઊંચાઈએ 1,163.9 GWની અંદાજિત કુલ પવન ઊર્જા ક્ષમતા છે.
  • 150 મીટરની ઊંચાઈએ અંદાજિત કુલ પવન ઊર્જા ક્ષમતાનો મોટાભાગનો ભાગ આઠ મુખ્ય રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત છે: રાજસ્થાન: 284.2 GW; ગુજરાત: 180.8 GW; મહારાષ્ટ્ર: 173.9 GW; કર્ણાટક: 169.3 GW; આંધ્રપ્રદેશ: 123.3 GW; તમિલનાડુ: 95.1 GW; મધ્યપ્રદેશ: 55.4 GW; તેલંગાણા: 54.7 GW.
  • NIWE એ દેશભરમાં 900થી વધુ પવન-નિરીક્ષણ સ્ટેશનો સ્થાપિત કર્યા છે. આનો ઉદ્દેશ્ય પવન સંસાધનોનો નકશો તૈયાર કરવા અને પવન ઉર્જા વિકાસ માટે ઉચ્ચ સંભાવના ધરાવતા સ્થાનોને ઓળખવાનો છે.
  • 50 મીટર, 80 મીટર, 100 મીટર, 120 મીટર અને 150 મીટરની હબ ઊંચાઈ પર પવન ઉર્જા સંભવિત નકશા તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
  • ભારતના વિશાળ પવન ઉર્જા સંસાધનો 2030 સુધીમાં 100 GW અને 2036 સુધીમાં 156 GW પવન ઉર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે.

પવન ક્ષમતા અને ઉત્પાદન વૃદ્ધિ

  • સ્થાપિત પવન ઉર્જા ક્ષમતામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ચોથા ક્રમે છે.
  • છેલ્લા 12 વર્ષમાં પવન ઉર્જા ક્ષમતા બમણીથી વધુ થઈ ગઈ છે.
  • વધારાના 28 GW અમલીકરણ હેઠળ છે.
  • ભારતે 2025-26માં 6.05 GW નો અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ વાર્ષિક પવન ક્ષમતા ઉમેરો નોંધાવ્યો હતો, જે 2016-17માં 5.4 GWના અગાઉના રેકોર્ડને વટાવી ગયો હતો.
  • લગભગ 45% પવન ઉત્પાદન પીક ડિમાન્ડ કલાકો દરમિયાન થાય છે, જે સૌર ઉર્જાને પૂરક બનાવે છે અને ગ્રીડ વિશ્વસનીયતાને મજબૂત બનાવે છે.
  • વિન્ડ ટર્બાઇન ઉત્પાદન ક્ષમતા 2014માં 10 GW થી વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં લગભગ 24 GW થઈ ગઈ છે.
  • આ ક્ષેત્રે મુખ્ય ઘટકોમાં 70-80% સ્વદેશીકરણ હાંસલ કર્યું છે.
  • બ્લેડ, ટાવર, ગિયરબોક્સ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઉપકરણો માટે મજબૂત સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન અસ્તિત્વમાં છે.
  • ભારતે નાણાંકીય વર્ષ 2025-26માં 106.7 અબજ યુનિટ પવન ઉર્જાનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જે દેશના વીજળી પુરવઠામાં તેના યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પવન ઊર્જા ભારતની વીજળી વ્યવસ્થાનો વધુ સ્થિર અને સંકલિત ભાગ બની રહી છે.
ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ અને વૈવિધ્યસભર ઉપયોગ સાથે તેની ભૂમિકા વધુ વિસ્તરશે.

મુખ્ય સરકારી હસ્તક્ષેપો

સરકારની પ્રાથમિકતાઓ પવન ઉર્જાનો ઉપયોગ વધારવા, ઓફશોર વિકાસ અને ગ્રીડ આધુનિકીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આને લક્ષિત યોજનાઓ, નાણાં કીય પ્રોત્સાહનો અને નિયમનકારી સુધારાઓ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવે છે.

  • 1,000 મેગાવોટના ઓફશોર વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹6,853 કરોડના વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF)ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આમાં ગુજરાત અને તમિલનાડુના દરિયાકાંઠે 500 મેગાવોટના પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
  • માર્ચ 2017 પહેલા શરૂ કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ માટે જનરેશન બેઝ્ડ ઇન્સેન્ટિવ (GBI) યોજના ઉપલબ્ધ હતી.
  • કોન્ટ્રેક્ટ્સ ફોર ડિફરન્સ (CfD) હેઠળ 500 મેગાવોટનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. CfD એ ભાવમાં અસ્થિરતા ઘટાડવા અને નવીનીકરણીય ઉર્જા વિકાસકર્તાઓને આવકની નિશ્ચિતતા પૂરી પાડવા માટે રચાયેલ એક પદ્ધતિ છે.
  • નિયમનકારી, જમીન, ટ્રાન્સમિશન અને અમલીકરણ પડકારોને સંબોધવા માટે જાન્યુઆરી 2026માં એક ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી હતી.
  • સતત માંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, નવીનીકરણીય ખરીદી જવાબદારીઓ (RPO) હેઠળ પવન ઊર્જા (પવન ઘટક) નો ખાસ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
  • ઉદ્યોગો દ્વારા નવીનીકરણીય ઉર્જાની સીધી ખરીદીને સરળ બનાવવા માટે ગ્રીન એનર્જી ઓપન એક્સેસ નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.
  • મૉડલ્સ અને ઉત્પાદકોની મંજૂર સૂચિ (ALMM), પારદર્શક બિડિંગ માર્ગદર્શિકા અને લેટ પેમેન્ટ સરચાર્જ નિયમોના અમલીકરણથી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ મજબૂત થયો છે.
  • ગ્રીડ કાર્યક્ષમતા સુધારવા માટે હાઇબ્રિડ અને રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક (RTC) નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

પવન ઊર્જા માટેની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે:

  • મધ્યપ્રદેશ, તેલંગાણા અને ઓડિશા જેવા ઉભરતા રાજ્યોમાં પવન ઉર્જાનો ઉપયોગ વધારવાનો.
  • ગુજરાત અને તમિલનાડુમાં ઓળખાયેલા લીઝિંગ વિસ્તારો દ્વારા ભારતના ઓફશોર પવન ક્ષેત્રનો પ્રારંભ.
  • સ્ટોરેજ-લિંક્ડ બિઝનેસ મોડેલ્સ દ્વારા રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક (RTC) રિન્યુએબલ એનર્જી સોલ્યુશન્સમાં પવન ઉર્જાને એકીકૃત કરવું.
  • ગ્રીડનું આધુનિકીકરણ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) આધારિત આગાહી સાધનોનો ઉપયોગ.
  • સમગ્ર પવન ઊર્જા મૂલ્ય શૃંખલામાં સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવું.

પવન ઊર્જામાં વૈશ્વિક ભાગીદારી

ભારત યુકે, ડેનમાર્ક, બેલ્જિયમ, જર્મની અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) સાથે પવન ઊર્જા સહયોગને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે જેથી આ ક્ષેત્રના વિકાસને વેગ મળે. આ ભાગીદારી મુખ્યત્વે ઓફશોર પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ, અદ્યતન ટેકનોલોજીના ટ્રાન્સફર અને ગ્રીડ એકીકરણમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેઓ નીતિ વિકાસ, ફાઇનાન્સિંગ મોડેલ્સ અને પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ સંબંધિત માહિતીના આદાનપ્રદાનને પણ સરળ બનાવે છે.

ભારત-યુનાઇટેડ કિંગડમ:

  • વિઝન 2035 અને ચોથા ભારત-યુકે ઊર્જા સંવાદ હેઠળ, ભારત-યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફશોર પવન ટાસ્કફોર્સ ફેબ્રુઆરી 2026માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
  • તેના મુખ્ય ધ્યાન ક્ષેત્રોમાં બજાર ડિઝાઇન, બંદર માળખાગત સુવિધા, સપ્લાય ચેઇન અને મિશ્રિત નાણાંનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત-બેલ્જિયમ:

  • વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) 2026માં ભારત અને બેલ્જિયમે ઓફશોર પવન ઊર્જા, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) અને 'ગ્રીન ટેક્સોનોમી' (પર્યાવરણને અનુકૂળ વર્ગીકરણ)ના ક્ષેત્રોમાં સહયોગનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. આ ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણમાં યુરોપિયન દેશોના વધતા રસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારત-ડેનમાર્ક:

  • ભારતે 2019માં ડેનિશ ઉર્જા, ઉપયોગિતાઓ અને આબોહવા મંત્રાલય સાથે ઓફશોર પવન ઉર્જા ક્ષમતા બનાવવા માટે સહકાર કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
  • આ દ્વિપક્ષીય સમજૂતી કરાર (MoU) મે 2025માં નવીકરણ કરવામાં આવ્યો હતો.
  • આ સહયોગમાં હવે પાવર સિસ્ટમ મોડેલિંગ, ચલ નવીનીકરણીય ઉર્જાનું એકીકરણ અને નિષ્ણાતોની સંયુક્ત તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

પવન ઊર્જા માટે આગળનો રસ્તો

જેમ-જેમ ભારત તેના ઉર્જા પરિવર્તનના આગલા તબક્કામાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ-તેમ સ્થાનિક સ્ત્રોતોમાંથી વિશ્વસનીય, સસ્તું અને સ્વચ્છ વીજળી પૂરી પાડવામાં પવન ઉર્જાની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. દેશના વિશાળ ઓનશોર અને ઓફશોર પવન ઉર્જા સંસાધનો લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે. જો કે, આ તકનો સંપૂર્ણ લાભ લેવા માટે ઝડપી પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ, મજબૂત ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સુધારેલ આગાહી ક્ષમતાઓ અને સતત નીતિ સહાયની જરૂર પડશે. નવા ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરણ કરીને, પવન ઉર્જાને સંગ્રહ અને ચોવીસ કલાક પાવર સોલ્યુશન્સ સાથે જોડીને, અને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવીને, ભારત પવન ઉર્જાને તેના આબોહવા અને ઉર્જા સુરક્ષા લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે માત્ર એક મુખ્ય સાધન તરીકે જ નહીં, પરંતુ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આર્થિક વિકાસના ચાલકબળ તરીકે પણ સ્થાન આપી શકે છે.

સંદર્ભ

નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય

પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો.

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad   Image result for facebook icon /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com


(રીલીઝ આઈડી: 2337783) મુલાકાતી સંખ્યા : 12
આ રીલીઝ વાંચો: English , हिन्दी , Tamil