લખપતિ દીદી પહેલ

જીવનનિર્વાહથી લઈને ટકાઉ આજીવિકા સુધી

લખપતિ દીદી પહેલ ગ્રામીણ ભારતમાં મહિલાઓની આર્થિક ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટેનો એક મુખ્ય પ્રયાસ છે. તેનો હેતુ ટકાઉ આજીવિકાની તકો અને એન્ટરપ્રાઇઝ વિકાસ દ્વારા પારિવારિક આવકને સુધારવાનો છે. સરકારે 15 ઓગસ્ટ 2023 ના રોજ આ પહેલની જાહેરાત કરી હતી. તેણે શરૂઆતમાં સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) પરિવારોમાંથી બે કરોડ મહિલાઓને લક્ષ્ય બનાવી હતી. ફેબ્રુઆરી 2024 માં આ લક્ષ્ય વધારીને ત્રણ કરોડ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય માર્ચ 2029 સુધીમાં છ કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવાનો છે. આ લક્ષ્યની કલ્પના ફેબ્રુઆરી 2026 માં કરવામાં આવી હતી.

લખપતિ દીદી એ સ્વ-સહાય જૂથના એવા સભ્ય છે જેના પરિવારની વાર્ષિક આવક ઓછામાં ઓછી ₹1 લાખ છે. આ બેન્ચમાર્ક વ્યક્તિગત ઉપાર્જનને બદલે કુલ પારિવારિક આવકને ધ્યાનમાં લે છે. પાત્ર ખેતી અને બિન-ખેતી પ્રવૃત્તિઓમાંથી થતી આવક આ લક્ષ્યમાં યોગદાન આપે છે. તેની ગણતરી ખર્ચ પછી કરવામાં આવે છે અને તે કૃષિ ઋતુઓ કે વ્યવસાય ચક્ર દરમિયાન ટકાઉ રહેવી જોઈએ.

આ પહેલ દીનદયાલ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) ના સંસ્થાકીય નેટવર્ક પર આધારિત છે. તે ગ્રામીણ મહિલાઓને નિભાવણી-આધારિત પ્રવૃત્તિઓથી આગળ લઈ જવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેનો અભિગમ આજીવિકા વૈવિધ્યીકરણ, નાણાકીય સમાવેશીકરણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને એન્ટરપ્રાઇઝ સપોર્ટને જોડે છે.

૩.૭૬ કરોડ ગ્રામીણ સ્વ-સહાય જૂથ મહિલાઓ લખપતિ દીદી તરીકે સક્ષમ બની

જૂન 2026 સુધીમાં, 3.76 કરોડ ગ્રામીણ સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) મહિલાઓ લખપતિ દીદી તરીકે સક્ષમ બની હતી અને 5.70 કરોડ મહિલાઓની સંભવિત લખપતિ દીદીઓ તરીકે ઓળખ કરવામાં આવી હતી.

17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 6,531 ઉત્તરદાતાઓને આવરી લેતા IIM અમદાવાદ દ્વારા લખપતિ દીદી પહેલના સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકનમાં પારિવારિક આર્થિક પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો નોંધાયો હતો. સરેરાશ માસિક પારિવારિક આવકમાં 61 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે સરેરાશ માસિક બચતમાં 61.7 ટકાનો વધારો થયો છે.

સંસ્થાકીય પાયો: DAY-NRLM અને સ્વ-સહાય જૂથ નેટવર્ક

લખપતિ દીદી પહેલ DAY-NRLM દ્વારા કાર્ય કરે છે. સરકારે જૂન 2011 માં DAY-NRLM શરૂ કર્યું હતું. તે ગરીબ ગ્રામીણ પરિવારોની મહિલાઓને સ્વ-સહાય જૂથો (SHG) માં સંગઠિત કરે છે. આ જૂથો નિયમિત બચત અને સામૂહિક નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેઓ સભ્યોને બેંકો, ધિરાણ, તાલીમ અને બજારો સાથે પણ જોડે છે. 12 નવેમ્બર 2026 સુધીમાં, DAY-NRLM એ આશરે 10.13 કરોડ સ્વ-સહાય જૂથ સભ્યોને 94.40 લાખ સ્વ-સહાય જૂથોમાં એકત્રિત કર્યા હતા. સ્વ-સહાય જૂથો વ્યાપક સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા કાર્ય કરે છે. ગ્રામ સંઘો અને ક્લસ્ટર સ્તરીય ફેડરેશનો આ નેટવર્કને મજબૂત બનાવે છે. આ સંસ્થાકીય પાયાએ લખપતિ દીદી પહેલ માટે ડિલિવરી મિકેનિઝમ પૂરું પાડ્યું. તેણે સરકારને અલગ માળખું સ્થાપિત કરવાને બદલે હાલની સામુદાયિક સંસ્થાઓ પર નિર્માણ કરવા સક્ષમ બનાવી.

પહેલનો વિકાસ અને વિસ્તરણ

આ પહેલ નીતિગત નિર્ણયો અને અમલીકરણ પગલાંઓની શ્રેણી દ્વારા વિકસિત થઈ. 2021 માં, સરકારે રાજ્યોને ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવા અને સ્વ-સહાય જૂથ પરિવારોમાં ખેતી અને બિન-ખેતી પ્રવૃત્તિઓમાં વૈવિધ્ય લાવવા સલાહ આપી. ઓગસ્ટ 2023 માં, સરકારે બે કરોડ ગ્રામીણ સ્વ-સહાય જૂથ મહિલાઓને લખપતિ દીદી તરીકે સક્ષમ બનાવવાનું લક્ષ્ય જાહેર કર્યું. આ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા માટે સામુદાયિક સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાતને ઓળખીને, સરકારે નવેમ્બર 2023 અને માર્ચ 2024 વચ્ચે સામુદાયિક કેડરો માટે સંરચિત તાલીમનું આયોજન કર્યું. આશરે 5.5 લાખ વ્યક્તિઓએ તાલીમ મેળવી, જેમાં 15 કલાકમાં વિતરિત 12 મોડ્યુલનો સમાવેશ થતો હતો.

ફેબ્રુઆરી 2024 માં, વચગાળાના બજેટમાં રાષ્ટ્રીય લક્ષ્ય વધારીને ત્રણ કરોડ લખપતિ દીદી કરવામાં આવ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન લખપતિ દીદી પોર્ટલ પણ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. મે 2024 માં, ડિજિટલ આજીવિકા રજિસ્ટરે દરેક પરિવારની આજીવિકા અને આવક રેકોર્ડ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ પ્રક્રિયા હેઠળ, લોકોસ (LokOS) પ્લેટફોર્મ પર મહિલાઓની 'સંભવિત લખપતિ દીદી' તરીકે ઓળખ કરવામાં આવે છે. પ્રશિક્ષિત સામુદાયિક સંસાધન વ્યક્તિઓ (CRPs) વ્યક્તિગત પરિવારો માટે વ્યવસાય યોજનાઓ તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ પરિવારોને કૌશલ્ય, નાણાં, અસ્કયામતો અને બજારો જેવા ક્ષેત્રોમાં સંકલિત સહાય મળે છે. રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય મિશન સમાન રજિસ્ટર દ્વારા પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરે છે. ઓગસ્ટ 2024 સુધીમાં, એક કરોડ મહિલાઓએ લખપતિ દીદી દરજ્જો પ્રાપ્ત કરી લીધો હતો.

જુલાઈ 2025 માં વધુ ડિજિટલ હસ્તક્ષેપો આવ્યા, જેમાં દીદી બિઝનેસ પ્લાન ટૂલ અને CRPs માટે નાણાકીય સાક્ષરતા એપ્લિકેશનની રજૂઆત કરવામાં આવી. લખપતિ દીદીઓ બનાવવામાં નોંધાયેલી સિદ્ધિ ઓગસ્ટ 2025 માં વધીને બે કરોડ મહિલાઓ થઈ ગઈ. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, આ પહેલે સમયપત્રક અગાઉ તેનું ત્રણ કરોડનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી લીધું હતું. ત્યારબાદ, ફેબ્રુઆરી 2026 માં, સરકારે માર્ચ 2029 સુધીમાં છ કરોડ લખપતિ દીદીઓનું રાષ્ટ્રીય લક્ષ્ય સંશોધિત કર્યું.

ઓળખ અને અમલીકરણ માળખું

આ પહેલ સામુદાયિક-આધારિત ઓળખ અને અમલીકરણ પ્રક્રિયાને અનુસરે છે. તે સામાજિક અને આર્થિક શ્રેણીઓમાં સ્વ-સહાય જૂથના સભ્યોને સમાન તકો પૂરી પાડે છે. પરામર્શ દ્વારા સંભવિત લખપતિ દીદીઓની ઓળખ કરવામાં આવે છે. પ્રશિક્ષિત સામુદાયિક સંસાધન વ્યક્તિઓ (CRPs) આ પ્રક્રિયાને સુગમ બનાવે છે. તેઓ પારિવારિક આજીવિકાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને વધારાની આવકની તકો ઓળખવામાં મહિલાઓને ટેકો આપે છે. અમલીકરણ માળખું અનેક તબક્કાઓને અનુસરે છે:

1. ઓળખ: સ્વ-સહાય જૂથ નેટવર્ક અને લોકોસ (LokOS) પ્લેટફોર્મ દ્વારા સંભવિત લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં આવે છે.
2. આવક મૂલ્યાંકન: પારિવારિક આજીવિકા, આવક અને ખર્ચની વિગતો રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે. ડિજિટલ આજીવિકા રજિસ્ટર એક સામાન્ય મોનિટરિંગ માળખું પૂરું પાડે છે.
3. એન્ટરપ્રાઇઝ પ્લાનિંગ: CRPs વ્યક્તિગત વ્યવસાય યોજનાઓ તૈયાર કરે છે. સામાન્ય જરૂરિયાતો અને ક્ષેત્રીય તકોને ઓળખવા માટે આ યોજનાઓ સંકલિત કરવામાં આવે છે.
4. અમલીકરણ સહાય: મહિલાઓને ત્રણ વર્ષ દરમિયાન સંકલિત સહાય મળે છે. આમાં તાલીમ, ધિરાણ, આજીવિકા અસ્કયામતો અને બજારની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે.
5. મોનિટરિંગ: રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય મિશન ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ દ્વારા પ્રગતિની સમીક્ષા કરે છે. રાજ્ય મિશન નોંધાયેલી સિદ્ધિઓની પણ માન્યતા કરે છે.

આ પ્રક્રિયા પારિવારિક સ્તરના આયોજનને સંસ્થાકીય સહાય સાથે જોડે છે. તે હસ્તક્ષેપોને સ્થાનિક આજીવિકાની જરૂરિયાતોને પ્રતિસાદ આપવામાં પણ સક્ષમ બનાવે છે.

કાર્યમાં નેતૃત્વ: વ્યૂહાત્મક આયોજનથી અમલીકરણ સુધી

આ પહેલનું અમલીકરણ નીતિ આયોજન, સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ અને સમુદાય એકત્રીકરણ માટેના તબક્કાવાર અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

• પાયો 21 ઓક્ટોબર 2021 ના રોજ શરૂ થયો, જ્યારે સરકારે રાજ્યોને એક એડવાઇઝરી જારી કરી. તેણે DAY-NRLM હેઠળ સ્વ-સહાય જૂથ પરિવારોમાં ટકાઉ વૈવિધ્યસભર ખેતી અને બિન-ખેતી આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. 29 ડિસેમ્બર 2021 ના રોજ, સરકારે રાજ્યોને સમયબદ્ધ લક્ષ્યો સ્થાપિત કરવા વિનંતી કરી.
• ત્યારબાદ, 10 જૂન 2022 ના રોજની એક સંચારણાએ પારિવારિક આવક પ્રવાહોની ઓળખ કરવા અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપોનું આયોજન કરવા માટે એક પાયો પૂરો પાડવા માટે મોબાઇલ એપ્લિકેશન-આધારિત પારિવારિક આવક સર્વેક્ષણ રજૂ કર્યું.
• 6 સપ્ટેમ્બર 2023 ના રોજ, સરકારે એક રાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કર્યું, જેમાં રાજ્ય મિશન, વિકાસ ભાગીદારો અને લાઇન મંત્રાલયોએ ભાગ લીધો. સરકારે બે કરોડ લખપતિ સ્વ-સહાય જૂથ દીદીઓને સક્ષમ કરવા પર એક વ્યૂહરચના નોંધ (સ્ટ્રેટેજી નોટ) બહાર પાડી. આ વ્યૂહરચનાએ હાલના DAY-NRLM નેટવર્કનો લાભ લઈને સંસ્થાકીય અભિગમ અપનાવ્યો. આ ડિઝાઇને ચાર મહત્વપૂર્ણ બાબતોને સ્વીકારી. સધ્ધર આજીવિકા અને પુનઃચુકવણી ક્ષમતાને ટેકો આપવા માટે વધારાના ધિરાણની જરૂર હતી. પારિવારિક આવક માટે એક સુસંગત માપન માળખાની જરૂર હતી. રાજ્યની ક્ષમતાઓ અલગ-અલગ હતી અને સંદર્ભ-વિશિષ્ટ સહાયની જરૂર હતી. પારિવારિક-સ્તરની યોજનાઓ તૈયાર કરવા માટે સામુદાયિક સંસ્થાઓને પણ પૂરતી તાલીમની જરૂર હતી. આ બાબતો 10 ઓક્ટોબર 2023 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવી હતી. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે ત્યારબાદ પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયને વિગતવાર કાર્ય યોજના રજૂ કરી. તેણે 16 ઓક્ટોબર 2023 ના રોજ અમલીકરણના મુદ્દાઓ બહાર પાડ્યા.
• રાજ્યો સાથેના પરામર્શમાં 12 પ્રાથમિકતાવાળા આજીવિકા ઉપ-ક્ષેત્રોની પણ ઓળખ કરવામાં આવી. આમાં વાંસ, મધ, બકરી ઉછેર, મરઘી ઉછેર અને ટસર સિલ્કનો સમાવેશ થાય છે.
• 2024 દરમિયાન, રાષ્ટ્રીય સંબોધનો અને પ્રત્યક્ષ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા આ પહેલને સતત નેતૃત્વનું ધ્યાન મળ્યું. પ્રધાનમંત્રીએ 'મન કી બાત' અને અન્ય રાષ્ટ્રીય સંબોધનો દરમિયાન તેનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે સ્વ-સહાય જૂથ મહિલાઓ, ડ્રોન ઓપરેટરો અને ઉદ્યોગસાહસિકો સાથે પણ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી. જુલાઈ 2024 માં પર્ફોર્મન્સ રિવ્યુ કમિટીની બેઠક યોજાઈ હતી. સરકારે 2024-25 દરમિયાન ગુવાહાટી, શ્રીનગર, જયપુર, હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ અને રાયપુરમાં પ્રાદેશિક પરામર્શનું પણ આયોજન કર્યું. આ જોડાણોએ રાજ્ય મિશન સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને સુગમ બનાવી અને અમલીકરણની પ્રગતિ પર ચર્ચાઓ સક્ષમ કરી.
• જાન્યુઆરી 2025 માં, કર્તવ્ય પથ પર પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડમાં લખપતિ દીદી ટેબ્લો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. સરકારે ફેબ્રુઆરી-માર્ચ 2025 દરમિયાન રિફ્રેશર તાલીમનું આયોજન કર્યું. માર્ચ 2025 માં, તેણે કૃષિ, પશુપાલન અને એમએસએમઇ (MSME) વિભાગો સાથે ચર્ચાઓ શરૂ કરી. આ ચર્ચાઓ તેમની સંબંધિત યોજનાઓ વચ્ચેના અભિસરણ પર કેન્દ્રિત હતી. સરકારે ઓક્ટોબર 2025 માં લર્નિંગ પોર્ટલ અને ચેટબોટ પણ રજૂ કર્યા.
• સરકારે 2025-26 દરમિયાન ડેટા ગવર્નન્સને પણ મજબૂત બનાવ્યું. તેણે અસામાન્ય આવક એન્ટ્રીઓની ઓળખ કરવા માટે તપાસ રજૂ કરી. રાજ્ય મિશનને વિસંગતતાઓને સુધારવા અને નોંધાયેલા આંકડાઓને પ્રમાણિત કરવા કહેવામાં આવ્યું હતું. આનાથી પ્રગતિ મૂલ્યાંકનની વિશ્વસનીયતાને મજબૂત કરવામાં મદદ મળી. 2026 માં, ડિજિટલ અને સંસ્થાકીય હસ્તક્ષેપો દ્વારા અમલીકરણ સહાય વધુ વિસ્તરી. 21 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ વ્યક્તિગત એન્ટરપ્રાઇઝ લોન માટેની એપ્લિકેશન રજૂ કરવામાં આવી હતી. મે 2026 માં લોકોસનું અપગ્રેડેડ સંસ્કરણ આવ્યું. ગયા અને પુષ્કરમાં પ્રાદેશિક કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. 28-29 જૂન 2026 ના રોજ રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ સંમેલન દરમિયાન તમામ રાજ્યોને આવરી લેતી સમીક્ષા યોજાઈ હતી. 29 જૂન 2026 ના રોજ, ઉત્પાદક જૂથો અને એન્ટરપ્રાઇઝ માટે એક પ્લેટફોર્મ અને પબ્લિક લખપતિ દીદી ડેશબોર્ડ પણ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.

એકંદરે, અમલીકરણ અભિગમ લક્ષ્ય-નિર્ધારણથી આગળ નેતૃત્વના મહત્વને દર્શાવે છે. સરકારે પુરાવા-આધારિત આયોજનને સંસ્થાકીય ક્ષમતા નિર્માણ સાથે જોડ્યું. તેણે હાલના સામુદાયિક નેટવર્ક્સનો લાભ લીધો અને આંતરવિભાગીય અભિસરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું. નિયમિત સમીક્ષાઓ, ડિજિટલ સાધનો અને ડેટા માન્યતાએ મોનિટરિંગ અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવી. આ સંયોજને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સમન્વયિત પહેલને વિકેન્દ્રિત, સામુદાયિક-નેતૃત્વવાળી સંસ્થાઓ દ્વારા કાર્ય કરવા સક્ષમ બનાવી.

મહિલા-નેતૃત્વવાળી ગ્રામીણ સમૃદ્ધિનું નિર્માણ

લખપતિ દીદી પહેલ મહિલાઓ પર કેન્દ્રિત ગ્રામીણ આજીવિકા વિકાસના અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે એન્ટરપ્રાઇઝ આયોજન અને નાણાકીય સહાય સાથે હાલની સામુદાયિક સંસ્થાઓને જોડે છે. તેનું ધ્યાન પારિવારિક આવક વધારવાથી આગળ વિસ્તરે છે. તે વૈવિધ્યસભર આજીવિકા, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને સામુદાયિક નેતૃત્વને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. મહિલાઓને સક્રિય આર્થિક યોગદાનકર્તા બનવા સક્ષમ બનાવીને, આ પહેલ ગ્રામીણ પરિવારોને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે વ્યાપક ગ્રામીણ આર્થિક વિકાસ માટેના માર્ગો પણ બનાવે છે.

સંદર્ભો

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય

• https://lakhpatididi.gov.in/insight-hub/

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2024/aug/doc2024829382701.pdf

પીડીએફ જોવા અહીં ક્લીક કરો

SM/DK/JD