PIB Backgrounder

યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલય

ભાવિ પેઢીઓ માટે ભારતના સભ્યતાગત વારસાનું સંરક્ષણ

પોસ્ટેડ ઓન: 15 NOV 2026 10:23AM by PIB Ahmedabad

યુગે યુગીન ભારત: યુગો માટેનું એક સંગ્રહાલય

પાંચ હજાર વર્ષોથી વધુ ફેલાયેલો ભારતનો સભ્યતાગત વારસો કળા, વાસ્તુશિલ્પ, જ્ઞાન પ્રણાલીઓ, પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓના સમૃદ્ધ વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સદીઓથી વિકસિત થયા છે. આ વારસાનું સંરક્ષણ કરવા અને તેને પ્રદર્શિત કરવા માટે, નવી દિલ્હીના ઐતિહાસિક નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક સંકુલ ખાતે યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલયને એક સીમાચિહ્નરૂપ રાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક સંસ્થા તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. લોકોના સંગ્રહાલય તરીકે કલ્પિત, તે તેના મૂર્ત અને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાના સંકલિત પ્રસ્તુતિ દ્વારા ભારતના સભ્યતાગત પ્રવાસની સાતત્યતા, વિવિધતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રદર્શન કરશે.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 18 મે 2023 ના રોજ પ્રથમવાર જાહેરાત કરાયેલ, આ પ્રોજેક્ટને 11 નવેમ્બર 2026 ના રોજ આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિની મંજૂરી મળી હતી, જેની અંદાજિત કુલ પ્રોજેક્ટ કિંમત 3,230 કરોડ રૂપિયા છે. સંસ્કૃતિ મંત્રાલય દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહેલ આ સંગ્રહાલય ઐતિહાસિક નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક્સ, જે અગાઉ મુખ્ય સરકારી કાર્યાલયો ધરાવતા હતા, તેને તેના વાસ્તુશિલ્પના સ્વરૂપને જાળવી રાખીને અનુકૂલનશીલ પુનઃઉપયોગ દ્વારા જાહેર સાંસ્કૃતિક જગ્યાઓમાં રૂપાંતરિત કરશે. વૈશ્વિક સ્તરના સંગ્રહાલય તરીકે આયોજિત, તે ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને વિશ્વભરના નાગરિકો, સંશોધકો અને મુલાકાતીઓ માટે સુલભ બનાવવા માટે ઐતિહાસિક સંગ્રહો, વિષયગત ગેલેરીઓ અને આધુનિક પ્રદર્શન તકનીકોને એકસાથે લાવશે.

ઐતિહાસિક ઇમારતોથી લઈને વિશ્વ સ્તરના સંગ્રહાલય સુધી

યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલય નવી દિલ્હીમાં આવેલા ઐતિહાસિક નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક્સને શાસનના કેન્દ્રોમાંથી જાહેર સાંસ્કૃતિક જગ્યાઓમાં રૂપાંતરિત કરશે. અનુકૂલનશીલ પુનઃઉપયોગ દ્વારા વિકસિત, આ પ્રોજેક્ટ આ સીમાચિહ્નરૂપ ઇમારતોના વાસ્તુશિલ્પ વારસાને જાળવી રાખશે અને સાથે સાથે આધુનિક પ્રદર્શન જગ્યાઓ અને મુલાકાતીઓની સુવિધાઓનું નિર્માણ કરશે. આ સંગ્રહાલયને વારસાના સંરક્ષણ સાથે સમકાલીન સંગ્રહાલય માળખાને જોડીને એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક સ્થળ તરીકે કલ્પવામાં આવ્યું છે.

અનુકૂલનશીલ પુનઃઉપયોગ દ્વારા વારસાનું સંરક્ષણ

· ઐતિહાસિક મહત્વ: નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક્સે સાઉથ બ્લોકના ઉદ્ઘાટનના લગભગ 95 વર્ષ પછી, 13 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી સરકારના વહીવટી કેન્દ્રો તરીકે સેવા આપી હતી. સાઉથ બ્લોકમાં આઝાદીથી જ પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય હતું, અને 16 પ્રધાનમંત્રીઓ હેઠળની કેબિનેટ બેઠકો આ ઇમારતોમાં યોજાઈ હતી.

· જાહેર જગ્યાઓમાં રૂપાંતર: સરકારી કાર્યાલયોને સેવા તીર્થ અને કર્તવ્ય ભવનોમાં ખસેડ્યા પછી, આ બંને ઇમારતોને યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલયના ભાગરૂપે પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી છે.

· વાસ્તુશિલ્પ સંરક્ષણ: આ પ્રોજેક્ટ ન્યૂનતમ હસ્તક્ષેપ દ્વારા ઇમારતોના ઐતિહાસિક સ્વરૂપ, અગ્રભાગ અને વાસ્તુશિલ્પની અખંડિતતાને જાળવી રાખશે.

· વર્તમાન જગ્યાઓની પુનઃકલ્પના: આંગણાઓ, કોરિડોર અને રૂમને ગેલેરીઓ અને પ્રદર્શન ક્ષેત્રોમાં અનુકૂલિત કરવામાં આવશે, જે એક સંકલિત સંગ્રહાલયનો અનુભવ ઊભો કરશે.

· ટકાઉ અને સર્વસમાવેશક ડિઝાઇન: પુનઃવિકાસ ટકાઉ સંસાધન ઉપયોગ અને સાર્વત્રિક સુલભતાને પ્રાથમિકતા આપશે.

વૈશ્વિક સ્તરનું સંગ્રહાલય

પ્રસ્તાવિત સંગ્રહાલય પ્રદર્શન જગ્યાની દ્રષ્ટિએ વિશ્વની સૌથી મોટી સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવશે, જેનું માળખું મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને સમાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.

· પ્રસ્તાવિત નિર્મિત વિસ્તાર: નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક સંકુલમાં આશરે 1,78,509 ચોરસ મીટર.

· વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્રદર્શન વિસ્તાર: સંગ્રહાલય 1 લાખ ચોરસ મીટરથી વધુ પ્રદર્શન જગ્યા પ્રદાન કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ લૂવ્ર (73,000 ચોરસ મીટર), બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ (70,000 ચોરસ મીટર) અને ધ હરમિટેજ (66,800 ચોરસ મીટર) ના પ્રદર્શન વિસ્તારો કરતાં વધુ હશે.

· મુલાકાતીઓની ક્ષમતા: દરરોજ 30,000 મુલાકાતીઓ અને વાર્ષિક 1 કરોડ મુલાકાતીઓને સમાવવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલ છે.

· મુલાકાતી સંચાલન: સંગ્રહાલયમાં અનુકૂળ અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમયબદ્ધ પ્રવેશ અને ભીડ સંચાલન પ્રણાલીઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

· જાહેર સુવિધાઓ: પ્રસ્તાવિત સુવિધાઓમાં બાળકોના ઝોન, ફૂડ કોર્ટ, સ્મૃતિચિહ્ન દુકાનો અને પ્રદર્શન જગ્યાઓ તેમજ સુલભ જાહેર વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.

આ આમ, સંગ્રહાલયનો વિકાસ ભારત અને વિદેશના નાગરિકો અને મુલાકાતીઓ માટે મોટા પાયે, સુલભ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાના નિર્માણ સાથે બે ઐતિહાસિક મહત્વની ઇમારતોના સંરક્ષણને જોડશે.

ભારતના સભ્યતાગત પ્રવાસને જીવંત બનાવવો

યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલય ક્યુરેટેડ વિષયગત ગેલેરીઓ, ઐતિહાસિક સંગ્રહો અને ઇમર્સિવ અનુભવો દ્વારા ભારતના સભ્યતાગત પ્રવાસને પ્રસ્તુત કરશે.

તબક્કાવાર વિકાસ અને અમલીકરણ

સંગ્રહાલયનો વિકાસ તબક્કાવાર કરવામાં આવશે, જેનાથી ગેલેરીઓ અને પ્રદર્શનો ક્રમશઃ રજૂ કરી શકાશે.

· અમલીકરણનો સમયગાળો: નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31.

· પ્રથમ ગેલેરી: નોર્થ બ્લોકમાં 2027 ના ઉત્તરાર્ધમાં 'શણગાર' ગેલેરી જનતા માટે ખુલ્લી મુકવાની અપેક્ષા છે.

· ગેલેરીઓનું વિસ્તરણ: ત્યારબાદના તબક્કાઓમાં વધુ વિષયગત ગેલેરીઓ ઉમેરવા માટે એક મોડ્યુલર અભિગમ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.

· પ્રોજેક્ટ ઓવરસાઈટ: અમલીકરણમાં સંકલિત પ્રોજેક્ટ સંચાલન, ડિઝાઇન અને તકનીકી દેખરેખ, ગુણવત્તા ખાતરી અને સમયાંતરે નિરીક્ષણનો સમાવેશ થશે.

આ સંગ્રહાલય ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ અને જાહેર પ્રસ્તુતિને મજબૂત કરશે તેવી અપેક્ષા છે જ્યારે શિક્ષણ, સંશોધન, સાંસ્કૃતિક જોડાણ અને પર્યટન માટે નવી તકો ઊભી કરશે.

વિષયગત ગેલેરીઓ અને પ્રદર્શનો

સંગ્રહાલયમાં વાસ્તુશિલ્પ અને નગર દ્રશ્યો, ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર, ભાષાઓ અને લિપિઓ, આસ્થા અને આધ્યાત્મિકતા, અને ભારત કનેક્ટ્સ - વેપાર અને વિચારો જેવા વિષયો પર ગેલેરીઓ દર્શાવવામાં આવશે.

આ સંગ્રહાલય માટે ઓળખવામાં આવેલા વિષયો છે, જેમાં મોડ્યુલર અભિગમ દ્વારા વધારાની ગેલેરીઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

ભારતના સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરતો સંગ્રહ

· સંગ્રહાલયમાં સંભવિત પ્રદર્શન માટે આશરે 18 લાખ વસ્તુઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જે દેશભરની વિવિધ સંસ્થાઓના સંગ્રહોને એકસાથે લાવે છે.

· ઓળખવામાં આવેલી વસ્તુઓ નેશનલ મ્યુઝિયમ, સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળના અન્ય સંગ્રહો, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના 52 સાઇટ સંગ્રહાલયો, વિવિધ રાજ્ય સંગ્રહો અને ખાનગી સંગ્રહોમાંથી લેવામાં આવી છે.

· આ વસ્તુઓ સંગ્રહાલયના પ્રદર્શનોમાં કેવી રીતે સામેલ કરવામાં આવશે તે નક્કી કરવા માટે સામગ્રી અને સંગ્રહ વિશ્લેષણ ચાલી રહ્યું છે.

· આ પ્રોજેક્ટમાં વારસાની વસ્તુઓના સંરક્ષણ અને સંચાલનને સમર્થન આપવા માટે સમર્પિત સંગ્રહ સંગ્રહસ્થાન અને સંરક્ષણ સુવિધાઓ પણ સામેલ છે.

ટેકનોલોજી અને ઇન્ટરેક્ટિવ અનુભવો

સંગ્રહાલય તેના પ્રદર્શનોને વધુ આકર્ષક અને સુલભ બનાવવા માટે સમકાલીન તકનીકોને એકીકૃત કરશે.

· ઇમર્સિવ અનુભવો: ઇન્ટરેક્ટિવ અર્થઘટન અને વાર્તા કહેવાની કળાને સમર્થન આપવા માટે ઓગ્મેન્ટેડ રિયાલિટી (AR), વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) નો આયોજિત ઉપયોગ.

· ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ: 5 નવેમ્બર 2026ના રોજ સંસ્કૃતિ મંત્રાલય અને ગૂગલ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચર વચ્ચેના સહયોગમાં સંગ્રહાલયની ઐતિહાસિક ઇમારતો અને સંગ્રહો સંબંધિત ડિજિટાઇઝેશન પ્રયાસોનો સમાવેશ થાય છે.

· આધુનિક સંગ્રહાલય માળખું: સંગ્રહાલયની કામગીરી અને મુલાકાતીઓના અનુભવોને સમર્થન આપવા માટે બુદ્ધિશાળી બિલ્ડિંગ સિસ્ટમ્સ, પ્રદર્શન તકનીકો અને સંરક્ષણ સુવિધાઓનું એકીકરણ.

આવનારી પેઢીઓ માટે એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થા

ભારતના સભ્યતાગત વારસાના સંરક્ષણ અને પ્રદર્શન ઉપરાંત, યુગે યુગીન ભારત સંગ્રહાલય જાહેર જોડાણ માટે તકો ઊભી કરતી વખતે સાંસ્કૃતિક પર્યટન, શિક્ષણ અને સંશોધનમાં યોગદાન આપે તેવી અપેક્ષા છે. રાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક સંસ્થા તરીકે, તે વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, વિદ્વાનો, સાંસ્કૃતિક પ્રેક્ટિશનરો, સામાન્ય જનતા અને સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ સહિતના વિશાળ શ્રેણીના મુલાકાતીઓને લાભ કરશે, જે ભારતના વિવિધ સાંસ્કૃતિક વારસાનું અન્વેષણ કરવાની અને તેની પ્રશંસા કરવાની તકો પ્રદાન કરશે.

આ પ્રોજેક્ટ તેના નિર્માણ અને ઓપરેશનલ તબક્કાઓ દરમિયાન પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગારીનું સર્જન કરશે તેવી અપેક્ષા છે. તે કારીગરો, હસ્તકલાકારો, સંશોધકો, મ્યુઝિયોલોજિસ્ટ્સ, ડિઝાઇનર્સ, કલાકારો અને અન્ય સર્જનાત્મક વ્યાવસાયિકો માટે તકો ઊભી કરશે, અને આતિથ્ય અને પર્યટન ક્ષેત્રોમાં આજીવિકાને સમર્થન આપશે. 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, આ પ્રોજેક્ટ રચનાત્મક વેન્ડર વિકાસ દ્વારા વિશ્વ સ્તરના સંગ્રહાલય સામગ્રી અને ઉત્પાદનોના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપશે, જે ભારતીય કારીગરો, ઉત્પાદકો, સંરક્ષણ વ્યાવસાયિકો અને તકનીકી પ્રદાતાઓ માટે તકો ઊભી કરશે.

આ સંગ્રહાલય ટિકિટ વેચાણ, ખાદ્ય અને પીણાની સુવિધાઓ, ઇવેન્ટ્સ અને વેન્યુ રેન્ટલ્સ, ડિજિટલ અનુભવો, માર્ગદર્શિત પ્રવાસો, રિટેલ આઉટલેટ્સ અને અન્ય મુલાકાતીઓની સેવાઓ દ્વારા પણ પુનરાવર્તિત આવક ઉત્પન્ન કરશે તેવી અપેક્ષા છે. વાર્ષિક 1 કરોડ મુલાકાતીઓને સમાવવા માટે આયોજિત માળખા સાથે, આ પ્રોજેક્ટ લાંબા ગાળાના સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણને જાહેર સુલભતા અને આવક પેદા કરતી મુલાકાતી સેવાઓ સાથે જોડવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. તેના શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યટન-સંબંધિત લાભો સમગ્ર ભારત અને વિદેશમાંથી આવતા મુલાકાતીઓ સુધી વિસ્તરવાનો હેતુ છે.