સરકારનો આરોગ્ય ખર્ચ ત્રણ ગણો થયો, પરિવારોના ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચનો હિસ્સો તીવ્ર રીતે ઘટ્યો: નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ 2023–24

ભારતે આરોગ્ય સંભાળને વધુ પરવડે તેવી બનાવવા અને પરિવારો પરનો નાણાકીય બોજ ઘટાડવા તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવી છે, જેમાં છેલ્લા દસ વર્ષોમાં સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ ત્રણ ગણો થયો છે અને પરિવારો દ્વારા સીધા વહન કરવામાં આવતા ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચના હિસ્સામાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે.

કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ ભારત માટેના નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ (NHA) અંદાજો 2023–24, ભારતના હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગ લેન્ડસ્કેપમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનને ઉજાગર કરે છે. 2013-14 અને 2023–24 ની વચ્ચે, સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ આશરે ₹1.30 લાખ કરોડથી વધીને ₹4.14 લાખ કરોડ થયો છે, જ્યારે કુલ આરોગ્ય ખર્ચના હિસ્સા તરીકે ખિસ્સામાંથી થતો ખર્ચ 64.2% થી ઘટીને 42.7% થયો છે.

જાહેર આરોગ્ય સંભાળ ધિરાણમાં એકસાથે વધારો અને પરિવારો દ્વારા સીધા વહન કરવામાં આવતા ખર્ચના પ્રમાણમાં ઘટાડો વધુ સુલભ, પરવડે તેવી અને નાણાકીય રીતે સુરક્ષિત આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલી તરફ ભારતની પ્રગતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ તારણો પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ, જાહેર આરોગ્ય સંભાળને મજબૂત કરવા, વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ પૂરી પાડવા, નાણાકીય સુરક્ષાનો વિસ્તાર કરવા, આવશ્યક દવાઓ અને નિદાનની સુલભતા સુધારવા અને ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓને સમુદાયોની નજીક લાવવાના સરકારના સતત પ્રયાસોને પણ અધોરેખિત કરે છે.

પરિવારોના ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચમાં 21.5 ટકા પોઈન્ટનો ઘટાડો

NHA 2023–24ના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તારણોમાંનું એક ભારતના કુલ આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચના હિસ્સા તરીકે ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચ (OOPE) માં થયેલો નોંધપાત્ર ઘટાડો છે.

OOPE 2013-14માં 64.2%થી ઘટીને 2023–24માં 42.7% થયો છે, જે 21.5 ટકા પોઈન્ટનો ઘટાડો દર્શાવે છે.

આ હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગમાં એક મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં કુલ આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચનું નોંધપાત્ર રીતે ઓછું પ્રમાણ પરિવારો દ્વારા સીધી ચૂકવણી દ્વારા ધિરાણ કરવામાં આવે છે.

તાજેતરના વર્ષમાં પણ આ ઘટાડો ચાલુ રહ્યો છે, જેમાં OOPE 2022–23 માં 43.4% થી ઘટીને 2023–24 માં 42.7% થયો છે.

આ સતત ઘટાડાનું વલણ સરકાર દ્વારા સમર્થિત આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓ અને નાણાકીય સુરક્ષા તંત્રની વિસ્તરતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મફત અને પરવડે તેવી સારવાર, દવાઓ, નિદાન અને હોસ્પિટલ સેવાઓની સુલભતા સુધારવાના હેતુથી શરૂ કરાયેલી પહેલો સીધા ઘરેલુ ખર્ચ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપી રહી છે.

સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ ત્રણ ગણો થઈને ₹4.14 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યો

આ સમયગાળા દરમિયાન આરોગ્ય સંભાળમાં ભારતના જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે.

સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ 2013-14 માં ₹1,29,778 કરોડથી વધીને 2023–24 માં ₹4,14,196 કરોડ થયો છે, જે ત્રણ ગણો વધારો દર્શાવે છે.

2013–14 થી 2023–24 સુધીના દાયકામાં, કુલ આરોગ્ય ખર્ચ (THE) માં સરકારનો હિસ્સો લગભગ 52% વધ્યો છે, જે 14.9 ટકા પોઈન્ટનો વધારો નોંધાવે છે.

આ વધતું યોગદાન દેશની હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગ પેટર્નમાં મોટા પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે, જેમાં આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચને પહોંચી વળવામાં જાહેર સંસાધનો નોંધપાત્ર રીતે મોટી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

સરકારી આરોગ્ય ખર્ચમાં થયેલા વધારાની સાથે પરિવારોના ખિસ્સામાંથી થતી ચૂકવણીના હિસ્સામાં પણ અનુરૂપ ઘટાડો થયો છે, જે આરોગ્ય સંભાળની પરવડે તેવી ક્ષમતા સુધારવામાં સતત જાહેર રોકાણના મહત્વને મજબૂત બનાવે છે.

વ્યક્તિ દીઠ જાહેર આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચમાં લગભગ ત્રણ ગણો વધારો

NHA અંદાજો માથાદીઠ ધોરણે જાહેર આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારા તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે.

માથાદીઠ સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ 2013-14 માં ₹1,042 થી વધીને 2023–24 માં ₹2,959 થયો છે, જે આશરે 2.8 ગણો વધારો દર્શાવે છે.

આ વધારો વ્યક્તિ દીઠ આરોગ્ય સંભાળ પર સરકારી ખર્ચના નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા સ્તરને ઉજાગર કરે છે અને વર્ષોથી જાહેર આરોગ્ય સંભાળ ધિરાણના વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળને મોટું પ્રોત્સાહન; સરકારી ખર્ચ ₹1.53 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યો

પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળને મજબૂત બનાવવી એ ભારતના આરોગ્ય સંભાળ સુધારાઓની કેન્દ્રીય પ્રાથમિકતા રહી છે.

NHA 2023–24 ના અંદાજો દર્શાવે છે કે પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ પર સરકારી ખર્ચ આશરે ₹1.53 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યો છે, જે આવશ્યક અને સમુદાય-સ્તરની આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓમાં જાહેર રોકાણના નોંધપાત્ર વ્યાપને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરોના વિસ્તરણના સંદર્ભમાં આ રોકાણ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે, જે વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓને સમુદાયોની નજીક લાવી રહ્યા છે.

આ સુવિધાઓ નિવારક અને પ્રોત્સાહક આરોગ્ય સંભાળ, બિન-ચેપી રોગો માટે સ્ક્રીનીંગ, આવશ્યક દવાઓ, નિદાન અને અન્ય પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ હસ્તક્ષેપોને લગતી સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળને મજબૂત કરવા પર મૂકવામાં આવેલો ભાર વહેલા નિદાન, રોગ નિવારણ અને પાયાના સ્તરે સુલભ સંભાળ પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વધુ વ્યાપક આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલી બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યો છે.

સામાજિક સુરક્ષા ધિરાણ મજબૂત થયું; હિસ્સો વધીને 11% થયો

NHA અંદાજો આરોગ્ય સંભાળ માટે સામાજિક સુરક્ષા ધિરાણમાં થયેલી નોંધપાત્ર વૃદ્ધિને પણ ઉજાગર કરે છે, જે નાણાકીય સુરક્ષાનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે.

આરોગ્ય પર સામાજિક સુરક્ષા ખર્ચ 2013-14 માં કુલ આરોગ્ય ખર્ચના 6% થી વધીને 2023–24 માં 11% થયો છે, જે 5 ટકા પોઈન્ટનો વધારો છે.

આ વધતો હિસ્સો સંગઠિત નાણાકીય સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓના વિસ્તરતા યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં આયુષ્માન ભારત – પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB PM-JAY) જેવી સરકાર દ્વારા ધિરાણ પ્રાપ્ત આરોગ્ય વીમા યોજનાઓ, રાજ્ય-વિશિષ્ટ આરોગ્ય વીમા યોજનાઓ, સામાજિક આરોગ્ય વીમો અને સરકારી કર્મચારીઓ માટેના તબીબી ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.

સામાજિક સુરક્ષા ધિરાણમાં થયેલો વધારો ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે તબીબી સારવાર સાથે સંકળાયેલા નાણાકીય જોખમો સામે વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને સુરક્ષિત રાખવા માટે રચાયેલ તંત્રને મજબૂત બનાવે છે.

ખાનગી આરોગ્ય વીમા ખર્ચ પણ 2013-14 માં કુલ આરોગ્ય ખર્ચના 3.4% થી વધીને 2023–24 માં 10.2% થયો છે જે સમગ્ર દેશમાં આરોગ્ય વીમાના વ્યાપના ઊંડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ બાબત GHE માં થયેલા વધારા સાથે મળીને મોટા પાયે જનતાને ઉન્નત નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

પરવડે તેવી આરોગ્ય સંભાળની સુલભતા વિસ્તારતી મુખ્ય સરકારી પહેલો

હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગમાં ભારતની પ્રગતિની સાથે આરોગ્ય સંભાળને વધુ સુલભ, પરવડે તેવી અને સર્વસમાવેશક બનાવવાના હેતુથી શ્રેણીબદ્ધ મુખ્ય પહેલો પણ હાથ ધરવામાં આવી છે.

મફત દવાઓ અને નિદાન પહેલો, પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય ડાયાલિસિસ કાર્યક્રમ, પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના અને સારવાર માટે પરવડે તેવી દવાઓ અને વિશ્વસનીય ઇમ્પ્લાન્ટ્સ (AMRIT) ફાર્મસીઓ પરવડે તેવા દરે આવશ્યક આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓ, દવાઓ અને તબીબી ઉત્પાદનોની સુલભતાને સમર્થન આપી રહી છે.

આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓને લોકોના ઘરની નજીક વિસ્તારી રહ્યા છે, જ્યારે આયુષ્માન ભારત – પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના કેશલેસ હોસ્પિટલાઇઝેશન લાભો દ્વારા પાત્ર લાભાર્થીઓ માટે નાણાકીય સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી રહી છે.

આ પ્રયાસોને નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતા ફાર્માસ્યુટિકલ ભાવ નિયમન દ્વારા પૂરક બનાવવામાં આવ્યા છે.

સાથે મળીને, આ પહેલો મજબૂત જાહેર રોકાણ, પરવડે તેવી તબીબી સારવાર, પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ વિસ્તરણ અને નાણાકીય સુરક્ષાને જોડતા વ્યાપક અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતના હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગમાં પરિવર્તનનો એક દાયકો

નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ 2023–24 ના અંદાજો ભારતના બદલાતા હેલ્થકેર ફાઇનાન્સિંગ લેન્ડસ્કેપનું પ્રોત્સાહક ચિત્ર રજૂ કરે છે.

2013-14 ની સરખામણીમાં, દેશમાં સરકારી આરોગ્ય ખર્ચમાં ત્રણ ગણી વૃદ્ધિ, કુલ આરોગ્ય ખર્ચમાં સરકારના હિસ્સામાં નોંધપાત્ર વધારો, સીધા ઘરેલુ ખર્ચના હિસ્સામાં તીવ્ર ઘટાડો અને સામાજિક સુરક્ષા ધિરાણમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે.

સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિકાસ આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચમાં જાહેર અને ઘરેલુ યોગદાન વચ્ચેનું બદલાતું સંતુલન છે. કુલ આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચનો મોટો હિસ્સો હવે સરકારી સંસાધનો દ્વારા ધિરાણ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે નોંધપાત્ર રીતે નાનો હિસ્સો પરિવારો દ્વારા સીધો વહન કરવામાં આવી રહ્યો છે.

આ વલણો સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજ તરફ મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને પરવડે તેવી, સમાન અને સુલભ આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલીના નિર્માણ માટે સરકારની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ 2023–24 વિશે

ભારત માટેના નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ અંદાજો 2023–24 એ આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના નેશનલ હેલ્થ સિસ્ટમ્સ રિસોર્સ સેન્ટર (NHSRC) ખાતે નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ ટેકનિકલ સચિવાલય (NHATS) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અંદાજોનો અગિયારમો રાઉન્ડ છે.

આ અંદાજો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત સિસ્ટમ ઓફ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ 2011 ફ્રેમવર્કનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

NHA અંદાજો 2023–24 અહીં જોઈ શકાય છે:https://nhsrcindia.org/national-health-accounts-records

SM/NP/JD