ભારતની પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા યાત્રા: સ્વચ્છ ભવિષ્યને શક્તિ પ્રદાન કરવી

ભારતનું ઊર્જા લેન્ડસ્કેપ

ભારતનું પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા લેન્ડસ્કેપ વધતી માંગને પહોંચી વળવા, ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને સ્વચ્છ ભવિષ્યને ટેકો આપવા માટે ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. આ પરિવર્તનમાં સોલાર, પવન, જળ, બાયો-ઊર્જા, ભૂઉષ્મીય (જિયોથર્મલ) અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન સામેલ છે. નીતિગત સહયોગ, માળખાકીય વિકાસ, સ્થાનિક ઉત્પાદન, મેન્યુફેક્ચરિંગ વિસ્તરણ અને વ્યાપક ઊર્જા પહોંચ આ પરિવર્તનને આકાર આપી રહ્યા છે. ઘરો માટે રૂફટોપ સોલારથી લઈને મોટા પવન, ફ્લોટિંગ સોલાર અને સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ સુધી, ભારત તેના ઊર્જા મિશ્રણમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો હિસ્સો સતત વધારી રહ્યું છે.

એક નજરે આંકડા:

· કુલ સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા: ઓક્ટોબર 2026 માં આશરે 560 GW, જે 2014 માં 249 GW હતી.

· બિન-અશ્મિભૂત ક્ષમતા: 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં 308 GW, જે કુલ સ્થાપિત ક્ષમતાના 55% હિસ્સો ધરાવે છે.

· પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્થાપિત ક્ષમતામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમે છે.

· ભારતે જુલાઈ 2024–જૂન 2026 દરમિયાન તેના પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં USD 63.7 બિલિયનનું રોકાણ કર્યું છે.

સોલાર પાવર (સૂર્ય ઊર્જા):

સ્કેલિંગ અપ, વધુ લોકો સુધી પહોંચવું ભારતની સ્થાપિત સોલાર ક્ષમતા ~175 GW (31 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં) સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે 2014 માં 2.8 GW હતી. સોલાર હવે ભારતની પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ક્ષમતાનો સૌથી મોટો ઘટક છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ઉમેરવામાં આવેલ 34 GW ની સરખામણીમાં, 37 GW થી વધુ સોલાર ક્ષમતા ઉમેરીને, ભારત 2025 માં વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું સોલાર વૃદ્ધિ બજાર બન્યું છે.

PM-સૂર્ય ઘર: મુફ્ત વિજળી યોજના

ફેબ્રુઆરી 2024 માં 1 કરોડ ઘરો માટે ₹75,021 કરોડના કુલ ખર્ચ સાથે શરૂ કરવામાં આવી.

· દેશભરમાં રૂફટોપ સોલાર સ્થાપનોથી હવે 65.26 લાખ ઘરોને લાભ મળી રહ્યો છે (02.11.2026 સુધીમાં).

· લગભગ ₹ 35,800 કરોડની સબસિડી લાભાર્થીઓને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી છે.

· ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં લગભગ 21 લાખ ઘરોને શૂન્ય વીજળીના બિલ પ્રાપ્ત થયા છે.

· અત્યાર સુધી યોજના હેઠળ સંયુક્ત રીતે 19.1 GW રૂફટોપ સોલાર ક્ષમતા કાર્યરત કરવામાં આવી છે.

પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના સરકારે ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓ સાથે ફ્લોટિંગ સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસ સાથે ભારતના સોલાર વિસ્તરણમાં એક નવું પરિમાણ ઉમેરતા 31 જુલાઈ 2026 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના (PM-SSY) ને ₹5,070 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરી.

· લક્ષ્ય: 5,000 MW ના ફ્લોટિંગ સોલાર PV પ્રોજેક્ટ્સ.

· 10,000 MWh ની સમકક્ષ ન્યૂનતમ બે કલાકની અવધિ સાથે સહ-સ્થિત સંગ્રહ.

· FY 2026–27 થી FY 2030–31 સુધી મંજૂર થવાના પ્રોજેક્ટ્સ.

પવન ઊર્જા  

પવન ઊર્જા ભારતના પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા વિસ્તરણનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બની રહી છે. સ્થાપિત પવન ઊર્જા ક્ષમતામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ચોથા ક્રમે છે. આ ક્ષેત્રમાં મજબૂત વાર્ષિક ઉમેરાઓ અને વધતા સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ પણ જોવા મળી રહ્યા છે.

· સ્થાપિત ક્ષમતા: 29 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં 59.20 GW.

· ભારતે FY 2025–26 માં 6.05 GW ઉમેર્યા, જે તેની અત્યાર સુધીની સર્વોચ્ચ વાર્ષિક પવન ક્ષમતાનો ઉમેરો છે અને FY 2024–25 કરતાં 46% વધુ છે.

· આશરે 28 GW વધારાની પવન ક્ષમતા અમલીકરણ હેઠળ છે.

· વિન્ડ ટર્બાઇન મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા આશરે 24 GW (માર્ચ 2026) સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે 2014 માં 10 GW હતી. આ ક્ષેત્રે મુખ્ય ઘટકોમાં 70–80% સ્વદેશીકરણ હાંસલ કર્યું છે.

· કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 1 GW ઓફશોર પવન પ્રોજેક્ટ્સ માટે 19 જૂન 2024 ના રોજ ₹7,453 કરોડની VGF યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.

બાયો-ઊર્જા

 29 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં બાયો-પાવર ક્ષમતા 11.75 GW પર છે. CBG ઇકોસિસ્ટમ પણ વિસ્તરી છે, જેમાં 02 નવેમ્બર 2026 સુધીમાં 839 CBG પ્લાન્ટ્સ નોંધાયેલા છે. તેમાંથી, 210 કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે અને 255 નિર્માણાધીન છે.

· બાયોમાસ કોજનરેશન: 30 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં 9821.32 MW બેગાસ-આધારિત અને 1047.85 MW બિન-બેગાસ ક્ષમતા.

· વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી (કચરામાંથી ઊર્જા): 30 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ગ્રીડ-કનેક્ટેડ વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી ક્ષમતા 324.24 MW હતી. ઓફ-ગ્રીડ પ્લાન્ટ્સે બીજા 554.16 MW નું યોગદાન આપ્યું.

· નેશનલ બાયોએનર્જી પ્રોગ્રામ: આ પ્રોગ્રામ નાણાંકીય સહાય દ્વારા વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી, બાયોમાસ અને બાયોગેસ પ્રોજેક્ટ્સને ટેકો આપે છે. તબક્કો-I માં FY 2021–22 થી FY 2025–26 આવરી લેવામાં આવ્યા છે, જેમાં ₹858 કરોડનો ખર્ચ સામેલ છે.

ગોબરધન (GOBARdhan): કચરાને ઊર્જા વૃદ્ધિમાં ફેરવવું

· ગેલવેનાઇઝિંગ ઓર્ગેનિક બાયો-એગ્રો રિસોર્સિસ ધન (ગોબરધન)– નેશનલ સર્ક્યુલર બાયોએનર્જી સ્કીમ: સરકાર દ્વારા 6 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ FY 2026–27 થી FY 2035–36 માટે ₹23,731 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરવામાં આવી.

· આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક CBG ઉત્પાદનને લગભગ દસ ગણું વધારવાનો અને રાષ્ટ્રીય વર્તુળાકાર બાયોઇકોનોમી બનાવવાનો છે.

જળ વિદ્યુત (હાઇડ્રો)

વિશ્વસનીય અને લવચીક વીજ ઉત્પાદન પૂરું પાડતી હાઇડ્રોપાવર એ પુનઃપ્રાપ્ય વીજળીનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બની રહી છે. સોલાર અને પવન ક્ષમતા વધતી હોવાથી તે ગ્રીડ સ્થિરતાને પણ ટેકો આપે છે. મોટા અને નાના હાઇડ્રો સહિત હાઇડ્રોપાવરની સંયુક્ત ક્ષમતા 57.49 GW છે (29 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં).

સ્મોલ હાઇડ્રો પાવર (SHP) ડેવલપમેન્ટ સ્કીમ

· સરકારે માર્ચ 2026 માં FY 2026–27 થી FY 2030–31 માટે ₹2,584.60 કરોડના ખર્ચ સાથે સ્મોલ હાઇડ્રો પાવર (SHP) ડેવલપમેન્ટ સ્કીમને મંજૂર કરી છે.

· આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય 1–25 MW ના પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા લગભગ 1,500 MW ની નાની હાઇડ્રો ક્ષમતા ઉમેરવાનો છે. તે ખાસ કરીને પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વ પ્રદેશોમાં પ્રોજેક્ટ્સને ટેકો આપે છે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજન ગ્રીન હાઇડ્રોજન મુશ્કેલીથી ઘટાડી શકાય તેવા ક્ષેત્રો માટે સ્વચ્છ ઈંધણ વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તે ઊર્જા સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક વિકાસને પણ ટેકો આપી શકે છે.

નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન:

સરકારે 2023 માં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરવા અને આ ક્ષેત્રમાં તકો અને પડકારો સામે પ્રણાલીગત પ્રતિસાદને ઉત્પ્રેરિત કરવા માટે એક છત્ર કાર્યક્રમ તરીકે નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (NGHM) શરૂ કર્યું.

· જાન્યુઆરી 2023 માં ₹19,744 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર, 2030 સુધીમાં 5 MMT (મિલિયન મેટ્રિક ટન) ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનને લક્ષ્ય બનાવ્યું છે.

· ભારતીય કંપનીઓએ 2023 થી ગ્રીન હાઇડ્રોજનના 5.5 લાખ MTPA ના ઓફટેક કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી પુરવઠા પ્રતિબદ્ધતા છે.

· ભારતીય કંપનીઓએ 2026 માં 4 લાખ MTPA થી વધુ ગ્રીન હાઇડ્રોજન સમકક્ષ આવરી લેતા 18 નવા ઓફટેક કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.

· 2023 થી કુલ 5.5 લાખ MTPA ઓફટેક પ્રતિબદ્ધતાઓના 70% થી વધુ નિકાસ માટે નિયત કરવામાં આવ્યા છે.

· ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સ આશરે ₹90,000 કરોડ (US$9.5 બિલિયન) ના રોકાણો આકર્ષિત કરે તેવી અપેક્ષા છે.

· ઉત્પાદન ક્ષમતા: ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનની આશરે 8,000 ટન વાર્ષિક ક્ષમતા કાર્યરત કરવામાં આવી હતી.

· પરિવહન: જુલાઈ 2026 માં, સરકારે 21 માર્ગો પર 70 હાઇડ્રોજન-સંચાલિત વાહનો માટે મિશન હેઠળ 12 પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા.

· ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ-સંચાલિત ટ્રેને જુલાઈ 2026 માં જિંદ-સોનીપત વિભાગ પર કામગીરી શરૂ કરી.

ભૂઉષ્મીય (જિયોથર્મલ) ઊર્જા જિયોથર્મલ ઊર્જા એક વિશ્વસનીય પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત પ્રદાન કરે છે જે સોલાર અને પવન જેવા અસ્થિર સ્ત્રોતોને પૂરક બનાવી શકે છે. જિયોથર્મલ ઊર્જા વીજળી ઉત્પન્ન કરવા અથવા સીધી ગરમી પ્રદાન કરવા માટે પૃથ્વીની અંદર સંગ્રહિત ગરમીનો ઉપયોગ કરે છે.

જિયોથર્મલ ઊર્જા પર રાષ્ટ્રીય નીતિ (15 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ સૂચિત)

· આ નીતિ જિયોથર્મલ સંસાધનોના સંશોધન, વિકાસ અને ઉપયોગ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે.

· જિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાએ 381 ગરમ પાણીના ઝરામાં સંશોધનના આધારે ભારતની જિયોથર્મલ ક્ષમતા આશરે 10,600 MW હોવાનો અંદાજ લગાવ્યો છે, જેમાં 42 જિયોથર્મલ અભિવ્યક્તિઓને આશાસ્પદ ક્ષેત્રો તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

· આ નીતિ ટેકનોલોજી ભાગીદારી, જ્ઞાન હસ્તાંતરણ અને સંયુક્ત R&D ને પ્રોત્સાહન આપે છે. જિયોથર્મલ ઊર્જા માટે ઓસ્ટ્રેલિયા, આઈસલેન્ડ, સાઉદી અરેબિયા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે ભારતના સહયોગ મિકેનિઝમ્સ છે.

· જુલાઈ–ઓગસ્ટ 2025 દરમિયાન પાંચ પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા, જેમાં પાઇલટ પ્રોડક્શન પ્લાન્ટ, સંસાધન મૂલ્યાંકન પ્રોજેક્ટ્સ અને સોલાર–જિયોથર્મલ હાઇબ્રિડ પ્લાન્ટ સામેલ છે. આનો હેતુ જિયોથર્મલ એપ્લિકેશન્સની ટેક્નો-ઇકોનોમિક સધ્ધરતા સ્થાપિત કરવાનો છે.

આગળનો રસ્તો: ભારતનું ઊર્જા ભવિષ્યનું નિર્માણ

ભારત સ્વચ્છ, પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતો દ્વારા વધતી જતી ઊર્જા પ્રણાલીનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. સોલાર, પવન, હાઇડ્રો અને બાયો-ઊર્જા ક્ષમતાના વિસ્તરણને સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઊર્જા સંગ્રહ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને જિયોથર્મલ ઊર્જા જેવી ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ દ્વારા ટેકો મળી રહ્યો છે.

જેમ-જેમ ઊર્જાની માંગ વધશે, તેમ-તેમ પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા વિશ્વસનીય વીજળી, વધુ ઊર્જા સુરક્ષા અને સ્વચ્છ ભવિષ્યને ટેકો આપશે. સતત નીતિગત ટેકો અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ એવી ઊર્જા પ્રણાલી બનાવવામાં મદદ કરશે જે ટકાઉ, આત્મનિર્ભર અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર હોય.

સંદર્ભો

Cabinet https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241799&reg=3&lang=1https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=158349&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292445&reg=48&lang=1

Ministry of Power:

https://npp.gov.in/dashBoard/cp-map-dashboard

Prime Minister Office (PMO):

https://x.com/PMOIndia/status/2117118441916445054

Ministry of New and Renewable Energy (MNRE)

https://mnre.gov.in/documents/guidelines/physical-achievements-kzN2kTMtQWa?pageTitle=Physical-Achievementshttps://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2329695&reg=48&lang=1https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296782&reg=48&lang=1https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250039&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293256&reg=48&lang=1https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244667&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245157&lang=2&reg=48https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250039&lang=1&reg=3https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291541&reg=48&lang=1https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2026700&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200435&reg=48&lang=2https://pmkusum.mnre.gov.in/#/landinghttps://mnre.gov.in/en /physical-progress/ https://mnre.gov.in/en/bio-energy-overview/https://mnre.gov.in/en/new-technologies-overview/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777364&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268992&reg=48&lang=2https://pmsuryaghar.gov.in/#/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249408&reg=3&lang=1

Ministry of Petroleum & Natural Gas

 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266034&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2295494&reg=3&lang=1https://ppac.gov.in/download.php?file=rep_studies/1785837484_LPG_Profile_Report_Q1_FY_2026-27_Final_Web.pdfhttps://www.pmuy.gov.in/index.aspxhttps://gobardhan.eil.co.in/

Department of Atomic Energy (DAE)

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198951&reg=3&lang=1https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294814&reg=48&lang=1https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249537&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247971&lang=2&reg=48

Ministry of Railways

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285240&reg=48&lang=1

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150630&reg=3&lang=1https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149232&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2270740&reg=3&lang=1https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155990&ModuleId=3&reg=48&lang=2 PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/DK/JD