નીતિ આયોગે “PLI યોજનાઓનું પ્રભાવ મૂલ્યાંકન” પર અહેવાલ રજૂ કર્યો

નીતિ આયોગે આજે ભારતીય પ્રબંધ સંસ્થાન (IIM), અમદાવાદ સાથે જ્ઞાન ભાગીદાર તરીકે તૈયાર કરાયેલ “PLI યોજનાઓનું પ્રભાવ મૂલ્યાંકન” શીર્ષકવાળો અહેવાલ રજૂ કર્યો છે. આ અહેવાલ PLI યોજનાને ભારતની ઉત્પાદન સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા, વૈશ્વિક મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓમાં ભારતીય કંપનીઓને સંકલિત કરવા અને આત્મનિર્ભર ભારત તરફની યાત્રાને વેગ આપવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરાયેલ એક મુખ્ય નીતિગત હસ્તક્ષેપ તરીકે ઓળખ આપે છે. ઉચ્ચ પ્રદર્શન કરતી કંપનીઓના પસંદગીના સમૂહને ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલા પ્રોત્સાહનો પ્રદાન કરીને, આ યોજના સ્વ-ટકાઉ બનવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જે અદ્યતન ટેકનોલોજી અપનાવવા, ક્ષમતા નિર્માણ અને ઉત્પાદન તથા નિકાસમાં સતત વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલી પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ, નિકાસને પ્રોત્સાહન આપીને, સ્થાનિક ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરીને અને સ્પર્ધાત્મકતા વધારીને વૈશ્વિક મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરતી વખતે, સ્થાનિક ઉત્પાદન, રોકાણ અને ઉત્પાદનને વધારવા માટે એક સફળ પહેલ તરીકે ઉભરી આવી છે. ઔદ્યોગિક ઊંડાણ, રોજગાર અને નિકાસ વિસ્તરણ માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરીને, આ પહેલ વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉત્પાદન ક્ષેત્ર દ્વારા વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને આગળ વધારી રહી છે.

આ અહેવાલ ભારત સરકાર દ્વારા સૂચિત તમામ 14 ક્ષેત્રોમાં પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાનું ક્ષેત્રવાર મૂલ્યાંકન રજૂ કરે છે, જેમાં રોકાણ, વધારાનું ઉત્પાદન, નિકાસ અને રોજગાર સર્જન જેવા મુખ્ય માપદંડો પર તેની અસરની તપાસ કરવામાં આવી છે. આ મૂલ્યાંકન અમલીકરણ કરનાર મંત્રાલયો દ્વારા શેર કરાયેલા ફર્મ-સ્તરના ડેટાના ક્ષેત્રવાર સંગ્રહ પર આધારિત છે, જેમાં અધિકૃત સ્ત્રોતોમાંથી ઉદ્યોગ-સ્તરના ઇનપુટ્સ દ્વારા પૂરક બનાવવામાં આવ્યું છે. ક્ષેત્રીય પરિણામોને ચાર વ્યાપક જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે: ઓન-ટ્રેક, આંશિક પ્રભાવ, પ્રભાવના નહિવત પુરાવા, અને ડેટા ઉપલબ્ધ નથી; જે તમામ ક્ષેત્રોમાં યોજનાની પ્રગતિની રચનાત્મક અને તુલનાત્મક ઝાંખી પૂરી પાડે છે.

અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું છે કે મજબૂત ઉદ્યોગ ભાગીદારી ધરાવતા ક્ષેત્રોએ યોજના હેઠળ ઉત્સાહજનક પરિણામો પ્રદર્શિત કર્યા છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, લાર્જ સ્કેલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (LSEM) હેઠળ મોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ, ટેલિકોમ, વ્હાઇટ ગુડ્સ, ઓટોમોબાઇલ્સ અને ડ્રોન્સે રોકાણ, ઉત્પાદન અને ક્ષમતા નિર્માણમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવી છે, જેમાં ડ્રોન ક્ષેત્ર પ્રારંભિક અમલીકરણ સફળતા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

હાઈ એફિશિયન્સી સોલર પીવી મોડ્યુલ્સમાં ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરી છે, જે વધતી જતી સ્થાનિક ક્ષમતા અને ભારતની પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરતી દર્શાવે છે. અહેવાલમાં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ACC બેટરી, સ્પેશિયાલટી સ્ટીલ અને ટેક્નિકલ ટેક્સટાઇલ જેવી અદ્યતન અને ઉભરતી ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરતા ક્ષેત્રો ક્રમશઃ ક્ષમતા નિર્માણ અને ઇકોસિસ્ટમ વિકાસ જોઈ રહ્યા છે, જે ભારતની લાંબા ગાળાની ઔદ્યોગિક વૃદ્ધિની માર્ગરેખામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે તેવી અપેક્ષા છે. તમામ ક્ષેત્રોમાં, આ યોજનાએ રોકાણને ઉત્તેજિત કરવામાં, ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં અને ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.

અહેવાલ ક્ષેત્રીય પરિણામોને વધુ મજબૂત કરવા અને લાંબા ગાળાના ઉત્પાદન વિકાસને ટેકો આપવા માટે MSME ની ઊંડી ભાગીદારી, સુમેળભર્યા ડેટા સિસ્ટમ્સ અને સતત ઇકોસિસ્ટમ વિકાસ પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડે છે.

સમગ્ર ક્ષેત્રીય વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે લક્ષિત સેગમેન્ટ્સમાંથી લગભગ 70% ટ્રેક પર છે. આ યોજનાએ લક્ષ્યાંકો ઉપરાંત સફળતાપૂર્વક રોકાણ અને ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કર્યું છે, જો કે તેની લાંબા ગાળાની અસરકારકતા સ્થાનિક મૂલ્ય વર્ધનને ઊંડું કરવા અને સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરવા પર આધારિત રહેશે.

PLI યોજનાનું રચનાત્મક, પુરાવા-આધારિત અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ મૂલ્યાંકન પૂરું પાડીને, આ અહેવાલ વિકસિત ભારત@2047 ના વિઝન હેઠળ ભારત માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક, રોજગાર સર્જન અને આત્મનિર્ભર ઉત્પાદન ક્ષેત્રને આકાર આપવામાં નીતિ ઘડનારાઓ, અમલીકરણ કરનાર મંત્રાલયો, ઉદ્યોગ હિતધારકો અને સંશોધકો માટે એક ઉપયોગી સંદર્ભ તરીકે સેવા આપે તેવી અપેક્ષા છે.

આ અહેવાલ નીચેની લિંક પરથી મેળવી શકાય છે: https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2026-11/Impact-Assessment-of-PLI-Schemes.pdf

SM/JD