'નશા મુક્ત ભારત અભિયાન' ના છ વર્ષ

'નશા મુક્ત ભારત અભિયાન' 15 ઓગસ્ટ, 2020ના રોજ 272 જિલ્લાઓમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 15 ઓગસ્ટ, 2023ના રોજ તેને દેશભરના તમામ જિલ્લાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું. 10 નવેમ્બર, 2026 સુધીમાં આ અભિયાન 35.84 કરોડથી વધુ લોકો સુધી પહોંચ્યું છે, જેમાં 14.33 કરોડથી વધુ યુવાનો અને 11.32 કરોડ મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. 'નેશનલ એક્શન પ્લાન ફોર ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન' (NAPDDR) હેઠળ સહાયક સેવાઓનો ઝડપથી વિસ્તરણ થયો છે. સારવાર અને કાઉન્સેલિંગ મેળવનારા લોકોની સંખ્યા 2020-21 માં 2.08 કરોડથી વધીને 2025-26માં 9.11 લાખથી વધુ થઈ ગઈ છે. 10 નવેમ્બર, 2026 સુધીમાં, 2 લાખથી વધુ નાગરિકોએ 'નશા મુક્તિ મિત્ર' તરીકે નોંધણી કરાવી છે.

35 કરોડ લોકોનું આંદોલન

ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 47 હેઠળ, રાજ્યને ઔષધીય હેતુઓ સિવાય, નશીલા પીણાં અને સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક દવાઓના વપરાશ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રયાસ કરવાનો નિર્દેશ આપે છે. 2018માં એક રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ દર્શાવે છે કે ભારતમાં 7 કરોડથી વધુ લોકો પદાર્થના ઉપયોગના વિકારોથી પીડાય છે, જેમાં લગભગ 1.2 કરોડ બાળકો અને 58 લાખ મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. પદાર્થનું વ્યસન એક જટિલ મનો-સામાજિક-તબીબી મુદ્દા તરીકે વ્યક્તિઓ, પરિવારો અને સમગ્ર સમુદાયોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

આ પડકારનો સામનો કરવા માટે, સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયે 15 ઓગસ્ટ 2020ના રોજ 272 જિલ્લાઓમાં નશા મુક્ત ભારત અભિયાન (NMBA) શરૂ કર્યું જે પદાર્થોના ઉપયોગ (દારૂ, ગાંજો, ઓપીઓઇડ્સ અને અન્ય મનોવૈજ્ઞાનિક પદાર્થોનો ઉપયોગ) માટે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ તરીકે ઓળખાય છે. નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના ઇનપુટ્સ અને પદાર્થના ઉપયોગની હદ અને પેટર્ન પરના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણના તારણોમાંથી જિલ્લાઓની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. ઓગસ્ટ 2022માં તેને 372 જિલ્લાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું અને 15 ઓગસ્ટ 2023થી દેશના તમામ જિલ્લાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે ડ્રગ માંગ ઘટાડવા માટે રાષ્ટ્રીય કાર્ય યોજના (NAPDDR) નો મુખ્ય જાગૃતિ કાર્યક્રમ છે, જે મંત્રાલયની નિવારણ, સારવાર અને પુનર્વસન યોજના છે. મંત્રાલય આ છ વર્ષના પરિવર્તનને સંગઠનાત્મક સંડોવણીથી સમુદાય સંડોવણી તરફના પરિવર્તન તરીકે વર્ણવે છે. રાજ્યો, જિલ્લાઓ અને સ્થાનિક હિસ્સેદારોએ આ અભિયાનની માલિકી લીધી છે, અને તે માલિકીએ તેને જન આંદોલન (લોકોનું આંદોલન) બનાવ્યું છે.

10 નવેમ્બર, 2026 સુધીમાં, NMBA 35.84 કરોડથી વધુ લોકો સુધી પહોંચી ગયું છે, જેમાં 14.33 કરોડથી વધુ યુવાનો અને 11.32 કરોડ મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 33.57 લાખથી વધુ જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવી છે. 2021માં, આ અભિયાન 1.4 કરોડ લોકો સુધી પહોંચ્યું. 18 નવેમ્બર, 2025ના રોજ, જ્યારે અમૃતસરમાં ઝુંબેશને પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે 2.10થી વધુ સ્થળોએ યોજાયેલા વર્ષગાંઠના કાર્યક્રમોમાં 6 કરોડથી વધુ લોકોએ હાજરી આપી, જે કુલ 23.74 કરોડ લોકો સુધી પહોંચ્યા.

પડકારનું પ્રમાણ

બંધારણની કલમ 47 રાજ્યને ઔષધીય હેતુઓ સિવાય, નશાકારક પીણાં અને સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક દવાઓના સેવન પર પ્રતિબંધ લાવવાનો પ્રયાસ કરવાનો નિર્દેશ આપે છે. મંત્રાલયે 1985-86 થી મદ્યપાન અને માદક દ્રવ્યોના દુરુપયોગને રોકવા માટે એક યોજના ચલાવી છે.

ભારતમાં પદાર્થના ઉપયોગની હદ અને પેટર્ન પરના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ, જે 2018માં નવી દિલ્હી સ્થિત AIIMSના નેશનલ ડ્રગ ડિપેન્ડન્સ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર (NDDTC) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું અને ફેબ્રુઆરી 2019માં પ્રકાશિત થયું હતું, તે કાર્યનું પ્રમાણ સ્પષ્ટ થયું. લગભગ 16 કરોડ લોકોએ દારૂનું સેવન કર્યું હતું, જેમાંથી 5.7 કરોડથી વધુ લોકોને હાનિકારક અથવા આશ્રિત ઉપયોગ માટે મદદની જરૂર હતી. લગભગ 3.1 કરોડ લોકોએ ગાંજાના ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને 2.26 કરોડ લોકોએ ઓપીઓઇડનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં લગભગ 25 લાખ લોકો ગાંજાના આશ્રિત હતા અને લગભગ 77 લાખ લોકોને ઓપીઓઇડના ઉપયોગ માટે મદદની જરૂર હતી. 7 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓ પદાર્થના ઉપયોગના વિકારથી પ્રભાવિત હતા, જેમાં લગભગ 1.2 કરોડ બાળકો અને 58 લાખ મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન માટેનો રાષ્ટ્રીય કાર્ય યોજના એ કેન્દ્ર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજના છે જેમાં કેન્દ્રીય ક્ષેત્રના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. તેના બે ઉદ્દેશ્યો નિવારક શિક્ષણ, જાગૃતિ, ઓળખ, પરામર્શ, સારવાર અને પુનર્વસન દ્વારા ડ્રગની માંગ ઘટાડવાના છે, અને ડ્રગ્સ પર નિર્ભર લોકોને સમાજમાં પાછા ફરતા અટકાવતા કલંક અને ભેદભાવને ઘટાડવાના છે.

અભિયાન કેવી રીતે ચાલે છે

માનનીય ગૃહ મંત્રીએ નવી દિલ્હીમાં NAPDDR અને NMBAની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા માટે NCORDની 9મી સર્વોચ્ચ સ્તરની બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. અભિયાનના તમામ હિસ્સેદારોના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરતી વખતે, દેશમાં નશીલા પદાર્થોની માંગ ઘટાડવા માટે ત્રણ વર્ષનો કાર્ય યોજના બનાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રયાસોને વધુ સંસ્થાકીય બનાવવા અને અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ત્રિ-સ્તરીય દેખરેખ અને સંકલન પદ્ધતિ સૂચવવામાં આવી હતી. આ પદ્ધતિમાં શામેલ છે:

1. મુખ્ય સચિવના અધ્યક્ષપદ હેઠળ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ-સ્તરીય સંચાલન અને દેખરેખ સમિતિ, જે ત્રિમાસિક બેઠક કરશે અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં માદક દ્રવ્યોની માંગ ઘટાડવાની તમામ પહેલોનું નિરીક્ષણ, સંકલન અને દેખરેખ રાખવા માટે તમામ સંબંધિત હિસ્સેદારો અને લાઇન વિભાગો સાથે એક સર્વોચ્ચ સંસ્થા અને ઉચ્ચ-સ્તરીય ટાસ્ક ફોર્સ તરીકે કાર્ય કરશે.

2. જિલ્લા કલેક્ટર/ડેપ્યુટી કમિશનરના અધ્યક્ષપદ હેઠળ જિલ્લા સ્તરીય ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન કમિટી, જે માસિક બેઠક કરશે અને ફરજિયાત ત્રિમાસિક નિરીક્ષણ કરશે.

3. બ્લોક ડેવલપમેન્ટ ઓફિસરના અધ્યક્ષપદ હેઠળ બ્લોક-સ્તરીય ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન કમિટી, માસિક બેઠક અને ક્ષેત્ર નિરીક્ષણો હાથ ધરવા માટે.

ત્રિ-સ્તરીય સમિતિઓની ભૂમિકા

ત્રિ-સ્તરીય સમિતિઓની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:

1. રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સ્તરીય સંચાલન અને દેખરેખ સમિતિ:

• NAPDDR અને NMBA હેઠળ રાજ્ય કાર્ય યોજનાના અમલીકરણ માટે એકંદર દેખરેખ પૂરી પાડવી.

• રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં ડ્રગની માંગ ઘટાડવા માટે જાગૃતિ પેદા કરવા, સારવાર, પુનર્વસન, પરામર્શ, ક્ષમતા નિર્માણ અને કાર્યવાહીના અન્ય સંબંધિત ક્ષેત્રો સંબંધિત ત્રિમાસિક અને વાર્ષિક લક્ષ્યોની સિદ્ધિની ખાતરી કરવી.

• સમાજ કલ્યાણ, આરોગ્ય, ગૃહ, યુવા બાબતો, મહિલા અને બાળ વિકાસ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, શાળા શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, પંચાયતી રાજ, ગ્રામીણ વિકાસ, માહિતી અને પ્રસારણ, સ્થાનિક NGO/CSO અને અન્ય સંબંધિત વિભાગોના પ્રયાસોનું સંકલન કરવું.

• હાલના રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કાર્યક્રમો અને યોજનાઓમાં દવાની માંગ ઘટાડવાની પ્રવૃત્તિઓનું એકીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું.

• શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, ગામડાઓ, પંચાયતો, વોર્ડ, સંવેદનશીલ સમુદાયો વગેરેમાં હાથ ધરવામાં આવતી આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓની સમીક્ષા કરવી.

• નશા મુક્ત ભારત અભિયાન (NMBA)ના અમલીકરણ અને વધુને વધુ લોકો સુધી પહોંચવા માટે માદક દ્રવ્યોના દુરૂપયોગ નિવારણ સંબંધિત મુખ્ય રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોનું પાલન કરવાની દેખરેખ રાખવી.

• યુવા ક્લબો, માય ભારત સ્વયંસેવકો, એનજીઓ, આધ્યાત્મિક સંગઠનો અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓ/ક્લબો/જૂથોને નશા મુક્તિ મિત્ર (એનએમએમ) તરીકે જોડવા પ્રોત્સાહન આપવું.

• વ્યસનીઓ માટે સંકલિત પુનર્વસન કેન્દ્રો (IRCAs), જિલ્લા વ્યસન મુક્તિ કેન્દ્રો (DDACs), વ્યસન સારવાર સુવિધાઓ (ATFs) અને અન્ય સારવાર સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા અને કામગીરીની સમીક્ષા કરવી. સારવાર પ્રવેશ, પુનઃપ્રાપ્તિ પરિણામો, ફરીથી થવાના નિવારણ પગલાં અને રેફરલ પદ્ધતિઓનું નિરીક્ષણ કરવું.

• સારવાર સેવાઓની સુલભતા અને ગુણવત્તામાં રહેલા અંતરને દૂર કરવા.

• ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા જિલ્લાઓને ઓળખવા અને કેન્દ્રિત હસ્તક્ષેપ યોજનાઓને મંજૂરી આપવી.

• ઉભરતા હોટસ્પોટ વિસ્તારોમાં ખાસ ઝુંબેશ ચલાવવી.

• શિક્ષકો, સલાહકારો, આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો, કાયદા અમલીકરણ કર્મચારીઓ અને સમુદાય સ્વયંસેવકો માટે આયોજિત તાલીમ કાર્યક્રમોની સમીક્ષા કરવી.

• કામગીરી સૂચકાંકો સામે જિલ્લાના પ્રદર્શનની સમીક્ષા કરવી.

• NMBA પોર્ટલ પર સમયસર રિપોર્ટિંગ સુનિશ્ચિત કરવી.

• સતત નબળી કામગીરી દર્શાવતા જિલ્લાઓ માટે સીધી સુધારાત્મક કાર્યવાહી.

• નિવારણ, સારવાર અને પુનર્વસન પ્રવૃત્તિઓ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સંસાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવો.

• NGO, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને નાગરિક સમાજ સંગઠનો સાથે ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવું.

• અધ્યક્ષની પરવાનગીથી અન્ય કોઈપણ બાબત.

2. જિલ્લા સ્તરીય ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન કમિટી

• રાજ્યના લક્ષ્યો સાથે સુસંગત જિલ્લા ડ્રગ માંગ ઘટાડા યોજના તૈયાર કરવી અને અમલમાં મૂકવી.

• જિલ્લા-વિશિષ્ટ સંવેદનશીલ વસ્તી અને ભૌગોલિક હોટસ્પોટને ઓળખવું.

• શાળાઓ, કોલેજો, યુનિવર્સિટીઓ, કાર્યસ્થળો અને સમુદાયોમાં જાગૃતિ કાર્યક્રમોનું સંકલન કરવું.

• વિભાગો અને ભાગીદાર સંગઠનો દ્વારા NMBA પ્રવૃત્તિઓનું નિયમિત સંચાલન સુનિશ્ચિત કરવું.

• શાળાઓ, સમુદાયો, આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓ અને સારવાર કેન્દ્રો વચ્ચે રેફરલ જોડાણોને મજબૂત બનાવવું.

• કાઉન્સેલિંગ અને કૌટુંબિક સહાય સેવાઓની સુવિધા આપવી.

• DDACs, IRCAs, ATFs અને અન્ય સારવાર સુવિધાઓની કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવું.

• પ્રવેશ, સારવાર પૂર્ણ થવાનો દર, ફોલો-અપ સેવાઓ અને પુનર્વસન પરિણામોની સમીક્ષા કરવી.

• કાઉન્સેલિંગ, ડિટોક્સિફિકેશન અને પુનર્વસન સેવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી.

• ફરજિયાત નિરીક્ષણો કરવું

✓ DDACs

✓ IRCAs

✓ વ્યસન સારવાર સુવિધાઓ

✓ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જે નિવારણ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે

• સેવાની ગુણવત્તા, લાભાર્થીઓના રેકોર્ડ અને માળખાગત ધોરણોની ચકાસણી કરવી.

• ગામડાઓ, વોર્ડ અને શહેરી વસાહતોમાં જાગૃતિ અને નિવારક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.

• પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, સ્વ-સહાય જૂથો અને ધાર્મિક સંગઠનોની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવું.

• આઉટરીચ, સારવાર અને પુનર્વસન સંબંધિત જિલ્લા સ્તરના ડેટાની ચકાસણી કરવી.

• NMBA પોર્ટલ દ્વારા સમયસર રિપોર્ટ સબમિટ કરવાની ખાતરી કરવી.

• સ્વયંસેવકોના ઓનબોર્ડિંગ, અમલીકરણ અને નિયમિત પ્રવૃત્તિઓની સમીક્ષા કરવી. ઓળખાયેલા સંવેદનશીલ સમુદાયોમાં નિયમિત પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી.

• સ્વસ્થ થયેલા વ્યક્તિઓના કૌશલ્ય અને આજીવિકા સહાય માટે કૌશલ્ય વિકાસ મિશન અને સંબંધિત વિભાગો સાથે સંકલનની સુવિધા આપવી.

• જિલ્લામાં સ્વસ્થ થયેલા વપરાશકર્તાઓ માટે કૌશલ્ય વિકાસ અને પુનર્વસન પહેલની પ્રગતિની સમીક્ષા અને દેખરેખ રાખવી.

• અધ્યક્ષની પરવાનગીથી અન્ય કોઈપણ બાબત.

3. બ્લોક-સ્તરીય ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન કમિટી

• NMBA પ્રવૃત્તિઓનું ક્ષેત્ર-સ્તરીય દેખરેખ

• ગામડાઓ, વોર્ડ, શાળાઓ, કોલેજો અને સમુદાયોમાં જાગૃતિ અને નિવારક પ્રવૃત્તિઓના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવી.

• જિલ્લા સમિતિ દ્વારા સોંપવામાં આવેલા માસિક લક્ષ્યોની સિદ્ધિની ખાતરી કરવી.

• માદક દ્રવ્યોના દુરૂપયોગ માટે સંવેદનશીલ ગામડાઓ, શહેરી વિસ્તારો, સંસ્થાઓ અને વસ્તીનો નકશો બનાવવો.

• સ્થાનિક જોખમ પરિબળો અને હસ્તક્ષેપની જરૂરિયાતોના અપડેટેડ રેકોર્ડ જાળવવી.

• માસિક નિરીક્ષણ કરવું:

✓ વ્યસન મુક્તિ અને સારવાર સુવિધાઓ જેમ કે DDAC, ATF, IRCA, ODIC, વગેરે

✓ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જે જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ ચલાવે છે

• અહેવાલ કરાયેલ પ્રવૃત્તિઓના આચરણ અને ગુણવત્તાની ચકાસણી કરવી.

• પંચાયતો, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, શિક્ષકો, આશા કાર્યકરો, આંગણવાડી કાર્યકરો, સ્વ-સહાય જૂથો, યુવા જૂથો અને સ્થાનિક નેતાઓને સામેલ કરવા.

• ડ્રગ વિરોધી પહેલની સમુદાય માલિકીને પ્રોત્સાહન આપવું.

• સારવાર અને પુનર્વસન સેવાઓની જરૂર હોય તેવા વ્યક્તિઓના રેફરલની સુવિધા આપવી.

• વ્યક્તિઓને પુનઃપ્રાપ્ત કરવા માટે ફોલો-અપ અને પુનઃ એકીકરણના પ્રયાસોને સમર્થન આપવું.

• સ્વયંસેવકોના ઓનબોર્ડિંગ, તૈનાતી અને નિયમિત પ્રવૃત્તિઓની સમીક્ષા કરવી. ઓળખાયેલા સંવેદનશીલ સમુદાયોમાં નિયમિત પહોંચને સુનિશ્ચિત કરવું.

• જિલ્લા સમિતિને માસિક અમલીકરણ અને નિરીક્ષણ અહેવાલો સુપરત કરવા.

• જિલ્લા સ્તરીય સહાયની જરૂર હોય તેવા કેસોની સંખ્યા વધારવી.

• જિલ્લા અને રાજ્ય સમિતિઓ દ્વારા જારી કરાયેલા નિર્દેશોનું સંસ્થાઓ અને હિસ્સેદારો દ્વારા પાલનનું નિરીક્ષણ કરવું.

• નિરીક્ષણ દરમિયાન ઓળખાયેલી સમસ્યાઓનો સમયસર નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવો.

• કૌશલ્ય વિકાસની જરૂર હોય તેવા સ્વસ્થ થયેલા વ્યક્તિઓને ઓળખવા.

• ઉપલબ્ધ કૌશલ્ય વિકાસ યોજનાઓ સાથે સ્વસ્થ થયેલા વ્યક્તિઓની નોંધણી અને જોડાણને સરળ બનાવવું.

• લાભાર્થીઓની ભાગીદારીનું નિરીક્ષણ કરવું અને જિલ્લા સ્તરીય સમિતિને નિયમિત પ્રગતિ અપડેટ્સ પ્રદાન કરવા.

• અધ્યક્ષની પરવાનગીથી અન્ય કોઈપણ બાબત.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નિયમિતપણે રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સમિતિઓ બોલાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, અને મંત્રાલય માસિક બેઠકો, ચિંતન શિબિરો (રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને અન્ય હિસ્સેદારો સાથે પરામર્શ બેઠકો) અને રાષ્ટ્રીય પરિષદો દ્વારા અમલીકરણની સમીક્ષા કરે છે.

મંત્રાલય દરેક જિલ્લાને નાણાકીય વર્ષમાં ઝુંબેશ પ્રવૃત્તિઓ માટે ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ તરીકે રૂ. 10 લાખ પ્રદાન કરે છે, જેમાંથી ઉપયોગિતા પ્રમાણપત્રો અને પ્રગતિ અહેવાલો સામે પાછળથી હપ્તાઓ ચૂકવવામાં આવે છે. જમીન પર, પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, સ્થાનિક નેતાઓ, આંગણવાડી કાર્યકરો અને આશા કાર્યકરો કાર્ય કરે છે. રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના અને મેરા યુવા ભારત (MY Bharat) ના સ્વયંસેવકો તેમની સાથે ભાગ લે છે.