ભારતનું રસાયણ અને પેટ્રોકેમિકલ ક્ષેત્ર: ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો

વ્યૂહાત્મક મહત્વનો ઉદ્યોગ

ભારતનો રસાયણ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગ ઉત્પાદન, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. તેના ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, કાપડ, બાંધકામ, ઓટોમોબાઇલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ગ્રાહક માલ સહિત ઘણા ક્ષેત્રોમાં થાય છે. ભારત વિશ્વમાં રસાયણોનો છઠ્ઠો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે અને એશિયામાં ચોથો સૌથી મોટો દેશ છે. હાલમાં આ ક્ષેત્રનું મૂલ્ય આશરે US$220 બિલિયન છે. 2030 સુધીમાં તે 300 અબજ યુએસ ડોલર અને 2040 સુધીમાં 1 ટ્રિલિયન યુએસ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.

ભારત સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ ક્ષેત્રમાં પણ અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે. તે વિશ્વમાં રંગોનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક અને નિકાસકાર છે, અને કૃષિ રસાયણોનો ત્રીજો સૌથી મોટો નિકાસકાર છે. આ ક્ષેત્રમાં આશરે 13,000 મોટા પાયે એકમો અને 445,000 સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ સાહસો (MSME) કાર્યરત છે. રાસાયણિક ઉત્પાદન, સંશોધન અને ઔદ્યોગિક માળખાગત સુવિધાઓને આગળ વધારવા માટે અનેક પહેલો કરવામાં આવી રહી છે. આમાં સમર્પિત કેમિકલ પાર્ક, ભંડોળની તકો અને ગુણવત્તા અને રોકાણ પ્રોત્સાહન પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા પ્રયાસોનો હેતુ વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં ભારતની ભાગીદારીને મજબૂત બનાવવાનો છે.

ઉત્પાદન ક્ષમતા અને ઔદ્યોગિક માળખાને મજબૂત બનાવવું

સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવા માટે રોકાણ, ઔદ્યોગિક માળખાગત સુવિધા અને સક્ષમ નીતિગત વાતાવરણની જરૂર છે. ભારત મોટાભાગના રાસાયણિક ક્ષેત્રો માટે ઓટોમેટિક રૂટ દ્વારા 100% FDIને મંજૂરી આપે છે. ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ, ભારતની બહાર રહેતા વ્યક્તિ દ્વારા રોકાણ કરવા માટે સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નથી. 2014-2026 દરમિયાન FDI પ્રવાહ ₹1,04,895 કરોડ સુધી પહોંચ્યો, જે 2004-2014 દરમિયાન નોંધાયેલા ₹45,240 કરોડ કરતા બમણાથી વધુ છે.

મુખ્ય રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સનું ઉત્પાદન 2015-16માં 45,638 હજાર મેટ્રિક ટન (MT) થી વધીને 2024-25 માં 58,617 હજાર મેટ્રિક ટન થયું. આ ગતિ ઔદ્યોગિક ક્ષમતા વધારવા, વિશિષ્ટ ઉત્પાદન કેન્દ્રો વિકસાવવા અને સમગ્ર ક્ષેત્રમાં માળખાગત સુવિધાઓ વધારવા માટેની પહેલને પૂરક બનાવે છે.

પેટ્રોલિયમ, રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ રોકાણ ક્ષેત્રો

પેટ્રોલિયમ, રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ રોકાણ ક્ષેત્રો (PCPIRs)ની વિભાવના આ ક્ષેત્રને સંકલિત રીતે પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. PCPIR એ એક ખાસ રીતે નિર્ધારિત રોકાણ ક્ષેત્ર છે જેનો વિસ્તાર લગભગ 250 ચોરસ કિમી છે જેમાં લગભગ 40% વિસ્તાર પ્રક્રિયા પ્રવૃત્તિઓ માટે નિર્ધારિત છે. PCPIRs સામાન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ, મૂળભૂત ઉપયોગિતાઓ અને સહાયક સેવાઓ સાથે ક્લસ્ટર-આધારિત અભિગમ અપનાવે છે. આમાં રસ્તાઓ, રેલ નેટવર્ક, બંદરો, સામાન્ય પ્રવાહ શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ્સ, ગટર નિકાલ પ્લાન્ટ્સ, પાણી પુરવઠો અને વરાળ ઉત્પાદન એકમોનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખાગત સુવિધાઓ વ્યવસાયો સ્થાપવા માટે અનુકૂળ સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

• ભારતમાં ત્રણ કાર્યરત PCPIR છે: ગુજરાતમાં દહેજ, આંધ્રપ્રદેશમાં વિશાખાપટ્ટનમ-કાકીનાડા અને ઓડિશામાં પારાદીપ.
• આ પ્રદેશોએ મળીને ₹3.4 લાખ કરોડનું રોકાણ આકર્ષ્યું છે.
• તેમણે 3.7 લાખ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે અને 2,200 થી વધુ રાસાયણિક ઉત્પાદન એકમોની સ્થાપનાને સરળ બનાવી છે.

આ સહિયારી ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ વધુ રોકાણ અને મૂલ્યવર્ધન માટે પાયો પૂરો પાડે છે.

BHAVYA Rasayan: સમર્પિત કેમિકલ પાર્ક

જુલાઈ 2026માં મંજૂર કરાયેલ ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના રસાયણ (ભાવ્ય રસાયણ) યોજનાનો હેતુ ત્રણ સમર્પિત કેમિકલ પાર્ક સ્થાપિત કરવાનો છે. દરેક પાર્ક ઓછામાં ઓછા 8 ચોરસ કિલોમીટર (2,000 એકર) જમીનને આવરી લેશે. કેન્દ્ર પ્રતિ પાર્ક ₹1,000 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ આપશે, જે સંબંધિત રાજ્ય સરકાર દ્વારા ઓછામાં ઓછા ₹500 કરોડના યોગદાનને આધીન છે. આ યોજનાનો કુલ નાણાકીય ખર્ચ ₹3,030 કરોડ છે. આમાંથી ₹3,000 કરોડ સામાન્ય માળખાગત સુવિધાઓ અને મૂળભૂત ઉપયોગિતાઓ માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે ₹30 કરોડ વહીવટી ખર્ચને આવરી લે છે. તે નાણાકીય વર્ષ 2026-27થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી પાંચ વર્ષ માટે ચાલશે.

પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડશે, જે સંસાધનોના ઉપયોગને સુધારવામાં અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરશે. તે પર્યાવરણને અનુકૂળ ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા ટકાઉ ઔદ્યોગિક વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપશે. આમાં કોમન એફલુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ, સ્ટોરેજ અને ડિસ્પોઝલ સુવિધાઓ અને જોખમી કચરા વ્યવસ્થાપન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવી કેન્દ્રિય સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ યોજના રોકાણ આકર્ષિત કરશે, સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરશે અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે.

પ્લાસ્ટિક પાર્ક્સ: ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોસેસિંગને મજબૂત બનાવવું

પ્લાસ્ટિક પાર્ક સ્થાપવાની યોજના ભારતના ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્લાસ્ટિક પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગને ટેકો આપે છે. તે સ્થાનિક ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્લાસ્ટિક પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગમાં પોલિમર (પેટ્રોકેમિકલ) શોષણ ક્ષમતા વધારવા અને મૂલ્યવર્ધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પ્લાસ્ટિક પાર્ક પ્લાસ્ટિક સંબંધિત વ્યવસાયો અને ઉદ્યોગોને સમર્પિત ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રો છે. તેમનો ઉદ્દેશ પ્લાસ્ટિક પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગની ક્ષમતાઓને એકીકૃત અને સુમેળ સાધવાનો છે. આ રોજગારીનું સર્જન કરતી વખતે રોકાણ, ઉત્પાદન અને નિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ યોજના હેઠળ, સરકાર પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 50% સુધી ગ્રાન્ટ ભંડોળ પૂરું પાડે છે, જે પ્રતિ પ્રોજેક્ટ રૂ. 40 કરોડની ટોચમર્યાદાને આધીન છે. બાકીનો પ્રોજેક્ટ ખર્ચ રાજ્ય સરકાર અથવા તેની એજન્સીઓ, લાભાર્થી ઉદ્યોગો વગેરે દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે.

આ ઉદ્યાનો કચરાના વ્યવસ્થાપન અને રિસાયક્લિંગ પહેલ દ્વારા પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. આ તેમને પ્લાસ્ટિક કચરાનું સંચાલન કરવા અને રાસાયણિક ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવવાના ભારતના પ્રયાસોનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનાવે છે. ભારતભરમાં દસ પ્લાસ્ટિક પાર્કને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાંથી 4 એ 100% માળખાકીય સુવિધાઓ પૂર્ણ કરી છે, જેમાં 3 2025-26 દરમિયાન પૂર્ણ થયા છે.

સંશોધન, નવીનતા અને કૌશલ્ય વિકાસ

જેમ જેમ રસાયણોનો ઉપયોગ ઉદ્યોગોમાં વિસ્તરતો જાય છે, તેમ તેમ વિશિષ્ટ જ્ઞાન અને તકનીકી કુશળતાની જરૂરિયાત વધતી જાય છે. ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ સંશોધન, વિશિષ્ટ તકનીકી શિક્ષણ અને ઉદ્યોગ-લક્ષી કૌશલ્ય વિકાસ દ્વારા આ પ્રયાસોને ઘણી પહેલો આગળ ધપાવી રહી છે.

રાસાયણિક પ્રમોશન અને વિકાસ યોજના

કેમિકલ પ્રમોશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સ્કીમ (CPDS) જ્ઞાન નિર્માણ, પ્રસાર અને સંશોધન પ્રમોશન દ્વારા રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉદ્યોગના વિકાસને સરળ બનાવે છે. તે ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરવા માટે અભ્યાસ, સર્વેક્ષણો, ડેટાબેઝ અને પ્રમોશનલ સામગ્રીને સમર્થન આપે છે. આ યોજના આ ક્ષેત્રોમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાનને માન્યતા આપીને સંશોધન અને નવીનતાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. તે વર્કશોપ, સેમિનાર, અભ્યાસ અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ સંગઠનો અને અન્ય સંસ્થાઓને ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ (સામાન્ય) પ્રદાન કરે છે.

• 2016 થી, જાહેર ક્ષેત્રની કંપની, HIL (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ, CPDS હેઠળ ખેડૂત તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે.
• ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેસ્ટીસાઇડ ફોર્મ્યુલેશન ટેકનોલોજી (IPFT) એ પણ 2022-23 થી આ કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરવાનું શરૂ કર્યું. તેઓ જંતુનાશકોના સલામત અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• આ પ્રથાઓનો ઉદ્દેશ્ય ખાદ્યાન્ન, ખાદ્ય તેલ, ફળો અને શાકભાજીમાં જંતુનાશકોના અવશેષોને ઓછામાં ઓછા કરવાનો છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 250 થી વધુ કાર્યક્રમોથી દેશભરના 1 લાખથી વધુ ખેડૂતોને લાભ થયો છે .

સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતા યોજના

નવેમ્બર 2025માં શરૂ કરાયેલ, સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતા (RDI) યોજનામાં સંશોધન અને નવીનતામાં ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણને ઉત્પ્રેરિત કરવા માટે ₹1 લાખ કરોડનું ભંડોળ છે. તે પરિવર્તનશીલ પ્રોજેક્ટ્સ માટે અનુકૂળ શરતો પર લાંબા ગાળાના ધિરાણ અને પુનર્ધિરાણ પૂરું પાડે છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય અદ્યતન ટેકનોલોજી અપનાવવાને વેગ આપવા, ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવા અને મહત્વપૂર્ણ અને ઉભરતા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

8 ઓક્ટોબર 2026 થી અમલમાં આવતા, એડવાન્સ્ડ કેમિકલ્સ, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને મટિરિયલ ટેક્નોલોજીસ આ યોજના હેઠળ ભંડોળ માટે પાત્ર વધારાનો ટેકનોલોજી ક્ષેત્ર બન્યો. આ સમાવેશ ક્ષેત્રીય સંશોધન અને નવીનતાને મજબૂત બનાવશે અને અદ્યતન ઔદ્યોગિક એપ્લિકેશનો માટે સ્વદેશી ટેકનોલોજીના વિકાસને સરળ બનાવશે.

CIPET: ટેકનિકલ શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને ઉદ્યોગ સહાય

સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેટ્રોકેમિકલ્સ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી (CIPET) એ કેન્દ્રિય ભંડોળ પૂરું પાડતી ટેકનિકલ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થા છે. તે ભારતના પેટ્રોકેમિકલ અને સંલગ્ન ઉદ્યોગોને આગળ વધારવા માટે કૌશલ્ય વિકાસ, ટેકનોલોજી સપોર્ટ, શૈક્ષણિક અને સંશોધન (STAR) પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરે છે. CIPET એ અનેક કેન્દ્રો અને પ્રયોગશાળાઓ દ્વારા વિસ્તરણ કર્યું છે. આમાં સેન્ટર ફોર સ્કીલિંગ એન્ડ ટેકનિકલ સપોર્ટ (CSTS), પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સેન્ટર (PWMC) અને સ્કૂલ ઓફ એડવાન્સ રિસર્ચ ઇન પેટ્રોકેમિકલ્સ (SARP)નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સુવિધાઓમાં એડવાન્સ રિસર્ચ સ્કૂલ ફોર ટેકનોલોજી એન્ડ પ્રોડક્ટ સિમ્યુલેશન (ARSTPS) અને એડવાન્સ પોલિમર ડિઝાઇન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ લેબોરેટરી (APDDRL)નો સમાવેશ થાય છે.

9679. CIPET ના નેટવર્કમાં હવે 51 કેન્દ્રો છે, જેમાં 2014 થી સ્થાપિત 19 કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ત્રણ કેન્દ્રો પ્લાસ્ટિક કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે સમર્પિત છે.
9679. સંસ્થાએ લગભગ 6.72 લાખ કુશળ વ્યાવસાયિકોને તાલીમ આપી છે, જેમાં 2014-24 દરમિયાન 5.21 લાખથી વધુનો સમાવેશ થાય છે. તેણે આ જ સમયગાળા દરમિયાન 8.53 લાખ ટેકનોલોજી સપોર્ટ સર્વિસ સોંપણીઓ પણ પૂર્ણ કરી છે.

શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો

હાલની ટેકનોલોજીઓને આગળ વધારવા, સંશોધનને મજબૂત બનાવવા અને નવી એપ્લિકેશનોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. 18 કેન્દ્રોએ 85 પેટન્ટ ફાઇલ કર્યા છે, 600થી વધુ સંશોધન પત્રો પ્રકાશિત કર્યા છે અને 105 નવી ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદનો વિકસાવ્યા છે. આ સિદ્ધિઓ સ્વદેશી ક્ષમતાઓના નિર્માણ અને ઔદ્યોગિક નવીનતાને ટેકો આપવામાં સંશોધન સંસ્થાઓની ભૂમિકા દર્શાવે છે.

ગુણવત્તા, સલામતી અને જવાબદાર રસાયણોનો ઉપયોગ

રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ક્ષેત્રમાં જવાબદાર વિકાસ માટે ગુણવત્તા ધોરણો અને કાર્યસ્થળ સલામતી આવશ્યક છે. નિયમનકારી પગલાં ઉત્પાદનની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે લક્ષિત તાલીમ ઔદ્યોગિક કામદારોને જોખમી રસાયણોને સુરક્ષિત રીતે હેન્ડલ કરવા માટે સજ્જ કરે છે.

ગુણવત્તા નિયંત્રણ ઓર્ડર્સ

ગ્રાહકોનું રક્ષણ કરવા, ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા અને હલકી ગુણવત્તાવાળા આયાતોને રોકવા માટે, ગુણવત્તા નિયંત્રણ આદેશો (QCO) જારી કરવામાં આવ્યા છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 37 QCO અમલમાં છે, જે ચોક્કસ રાસાયણિક અને પેટ્રોકેમિકલ ધોરણોને ફરજિયાત બનાવે છે. આ આદેશો સ્થાનિક ઉત્પાદકો અને આયાતકારોને ભારતીય માનક બ્યુરો (BIS) દ્વારા નિર્ધારિત ગુણવત્તા પરિમાણોનું પાલન કરવાની જરૂર છે.

કાર્યસ્થળ સલામતી અને જોખમી રસાયણોનું સંચાલન

મુખ્ય અકસ્માત જોખમી (MAH) એકમોના કાર્યબળ માટે Viksit Bharat@2047 કાર્ય યોજના હેઠળ રાષ્ટ્રવ્યાપી તાલીમ કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. તે "કાર્યસ્થળ પર જોખમી રસાયણોનું સલામત સંચાલન અને જોખમી રસાયણો સાથે સંકળાયેલા જોખમને ઘટાડવા" પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ કાર્યક્રમ 5 વર્ષમાં તમામ 2,393 MAH એકમોને આવરી લેવા માટે રચાયેલ છે. દરેક તાલીમ કાર્યક્રમમાં 50 MAH એકમોના 100 સહભાગીઓ આવરી લેવામાં આવે છે, જેમાં દરેક એકમમાંથી બે કર્મચારીઓ ભાગ લે છે.

ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 21 તાલીમ કાર્યક્રમો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. આ કાર્યક્રમોમાં 1,376 ઔદ્યોગિક એકમોએ ભાગ લીધો છે અને 2,441 કર્મચારીઓને તાલીમ આપી છે . આ પહેલ કાર્યસ્થળની તૈયારીને મજબૂત બનાવવા અને જોખમી રસાયણોના સંચાલન અંગે જાગૃતિ વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે.

એક સંકલિત અને સ્પર્ધાત્મક ઉદ્યોગ તરફ

ભારતના રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓ, ઔદ્યોગિક એપ્લિકેશનો અને ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉત્પાદનોની વિશાળ શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. તેના વિકાસમાં ઉત્પાદન ક્ષમતાનો વિસ્તાર, વિશિષ્ટ ઔદ્યોગિક સુવિધાઓ સ્થાપિત કરવી અને રોકાણ માટે સક્ષમ વાતાવરણ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્પાદનની સાથે, સંશોધન પહેલ અને તકનીકી સંસ્થાઓ જ્ઞાન વિકાસ, ટેકનોલોજી પ્રગતિ અને કાર્યબળ તાલીમમાં ફાળો આપે છે. ગુણવત્તા ધોરણો અને જોખમી રસાયણ વ્યવસ્થાપન ઉત્પાદન પાલન અને કાર્યસ્થળ સલામતીને સંબોધિત કરે છે. ઇન્ડિયા કેમ 2026 એ આ સ્થાનિક વિકાસને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી, ઉદ્યોગ જોડાણ અને સહયોગ માટેની તકો સાથે જોડ્યા. એકસાથે, આ ક્ષેત્રો ક્ષેત્રના ઔદ્યોગિક વિકાસ અને વૈશ્વિક જોડાણને આકાર આપતા પ્રયાસોની પહોળાઈને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સંદર્ભ

રસાયણો અને ખાતર મંત્રાલય: રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ

https://chemicals.gov.in/

https://chemicals.gov.in/sites/default/files/Reports/annual_report_2025-26_Eng_1.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246357®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2325901®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294832®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323590®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2120876®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220980®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288866&lang=1®=48

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2327972®=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2326667®=6&lang=1

કૃપા કરીને PDF જુઓ

પીઆઈબી સંશોધન

SM/BS/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com