ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026: ભારતના આકાશ માટે એક આધુનિક નિયમપુસ્તિકા

ભારતમાં નાગરિક ઉડ્ડયન અને નવા નિયમોની જરૂરિયાત

ભારત વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વધી રહેલા નાગરિક ઉડ્ડયન બજારોમાં સ્થાન ધરાવે છે, જેમાં વિમાની મુસાફરી મુખ્ય શહેરો, ના નાના શહેરો અને દૂરના વિસ્તારોને વધુને વધુ જોડી રહી છે. ભારતના ઉડ્ડયન નેટવર્કનો વિસ્તાર ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં કાર્યરત એરપોર્ટ્સની સંખ્યા 2014 માં 74 થી વધીને 166 થવામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જેમ જેમ આ ક્ષેત્ર વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ તેનું નિયામક માળખું વિમાન ટેકનોલોજી, કામગીરી અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં થતા વિકાસ સાથે તાલ મિલાવતું હોવું જોઈએ, જેમાં સુરક્ષા-કેન્દ્રિત અભિગમને કેન્દ્રસ્થાને રાખવો જોઈએ. આવા વિકાસ માટે સ્પષ્ટ, આધુનિક અને સુરક્ષા-કેન્દ્રિત કાનૂની માળખાની જરૂર છે. 'ભારતીય વાયુયાન અધિનિયમ, 2024' આ આધુનિકીકરણ માટે વૈધાનિક આધાર પૂરો પાડે છે. તે હેઠળ, સરકારે 'એરક્રાફ્ટ રૂલ્સ, 1937' ના સ્થાને 'ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026' અધીસૂચિત કર્યા છે, જે દાયકાઓથી મુખ્ય નિયમપુસ્તિકા તરીકે સેવા આપતા હતા. 1 જાન્યુઆરી 2027 થી અમલમાં આવનારા આ નવા નિયમો ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના વિકાસને સંબોધતી વખતે આવશ્યક સુરક્ષા જરૂરિયાતોને જાળવી રાખે છે.

નોંધપાત્ર જોગવાઈઓમાં વિમાન ડિઝાઇન અને પ્રમાણપત્ર માટે વધુ વ્યાખ્યાયિત માળખું શામેલ છે, જેમાં ડિઝાઇનની સ્વીકૃતિ અને ઘટકોના ઉત્પાદન માટેની સત્તાનો સમાવેશ થાય છે, જે 'સ્ટેટ ઓફ ડિઝાઇન' તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરે છે. આ નિયમો ફ્રેક્શનલ ઓનરશિપ (આંશિક માલિકી) ને પણ આવરી લે છે, જે વિમાનની કામગીરી અને જાળવણીને સ્પષ્ટપણે ઓળખાયેલી જવાબદારી હેઠળ રાખીને તેની સંયુક્ત માલિકી ધરાવવાની મંજૂરી આપે છે. વિમાન લીઝિંગ માટે ભારતમાં કેપ ટાઉન કન્વેન્શન માળખાને અમલમાં મૂકતા 'પ્રોટેક્શન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ્સ ઇન એરક્રાફ્ટ ઓબ્જેક્ટ્સ એક્ટ, 2025' ની સાથે, ઇરરેવોકેબલ ડી-રજીસ્ટ્રેશન એન્ડ એક્સપોર્ટ રિક્વેસ્ટ ઓથોરાઇઝેશન (IDERA) પદ્ધતિ ડી-રજીસ્ટ્રેશન માટે સમયબદ્ધ પ્રક્રિયા પૂરી પાડે છે અને પાત્ર વિમાનોની નિકાસને સુવિધાયુક્ત બનાવે છે. સમય જતાં, આનાથી વિમાન સંપાદન અને લીઝિંગ ખર્ચ ઘટાડવામાં અને હવાઈ ભાડાં પરનું દબાણ હળવું કરવામાં મદદ મળી શકે છે. આ નિયમો એરલાઇન્સની વ્યાપારી લવચીકતા, ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ અને મુસાફરોના હિતોના રક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેઓ હવાઈ ભાડાં અને સંકળાયેલા ચાર્જીસમાં વધુ પારદર્શિતાને પ્રોત્સાહન આપીને મુસાફરી-કેન્દ્રી સુરક્ષા કવચને મજબૂત કરે છે, જ્યારે અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં કેન્દ્ર સરકારને યોગ્ય પગલાં લેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026 માં આઠ પ્રકરણો અને છ શેડ્યુલ્સમાં ગોઠવાયેલા 220 નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિમાન નોંધણી, એરવર્ધિનેસ (ઉડ્ડયન યોગ્યતા), પર્સનલ લાઇસન્સિંગ, એરોડ્રોમ કામગીરી, એર નેવિગેશન સેવાઓ અને વિમાન કામગીરીને આવરી લે છે. તે નિયામક દેખરેખ, સુરક્ષા વ્યવસ્થાપન, અમલીકરણ અને દંડ માટેની જરૂરિયાતો પણ નિર્ધારિત કરે છે. આ નિયમો 'એરક્રાફ્ટ રૂલ્સ, 1937' અને 'એરક્રાફ્ટ રૂલ્સ, 1920' ના પાર્ટ IX નું સ્થાન લે છે. તેઓ ચોક્કસ બચત જોગવાઈઓને આધીન 'રેડિયો ટેલિફોન ઓપરેટર (રિસ્ટ્રિક્ટેડ) સર્ટિફિકેટ એન્ડ લાઇસન્સ રૂલ્સ, 2025' ને પણ રદ કરે છે.

ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026 ની મુખ્ય જોગવાઈઓ

આ નિયમો વિમાન ડિઝાઇન અને ક્રૂ લાઇસન્સિંગથી લઈને એરપોર્ટ્સ અને દૈનિક ફ્લાઇટ કામગીરી સુધીના નાગરિક ઉડ્ડયનને આવરી લે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે:

સામાન્ય સુરક્ષા અને જાહેર આચરણ

આ નિયમો વિમાનના ઉપયોગ, નોંધણી, ઓળખ અને સુરક્ષિત કામગીરીને સંચાલિત કરતી જરૂરિયાતો સ્થાપિત કરે છે.

· વિમાન નોંધણી: વિમાન નોંધાયેલું હોવું જોઈએ અને નિર્ધારિત રાષ્ટ્રીયતા તથા નોંધણી ચિહ્નો દર્શાવતું હોવું જોઈએ.

· વિમાન દસ્તાવેજીકરણ: વિમાનમાં માન્ય નોંધણી પ્રમાણપત્ર, એરવર્ધિનેસ પ્રમાણપત્ર, ઓપરેશનલ અને અન્ય નિર્ધારિત દસ્તાવેજો ઓનબોર્ડ હોવા જોઈએ.

· પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ: શસ્ત્રો, દારૂગોળો, વિસ્ફોટકો અને લશ્કરી સામાન લઈ જવા માટે નિર્ધારિત પરવાનગીઓની જરૂર પડે છે.

· પ્રતિબંધિત અને નિષિદ્ધ વિસ્તારો: નિર્ધારિત વિસ્તારોમાં વિમાનની કામગીરી નિયંત્રિત થાય છે.

· ફોટોગ્રાફી અને વિડીયોગ્રાફી: એરોડ્રોમ પર અને ઉડાન દરમિયાન વિમાનમાંથી ફોટોગ્રાફી માટે નિર્ધારિત પરવાનગીઓની જરૂર પડે છે.

· ફ્લાઇટ સુરક્ષા: જરૂરિયાતો સુરક્ષિત ફ્લાઇટ કામગીરી, જોખમી ઉડાન, ઇમરજન્સી પરિસ્થિતિઓ, મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા વિમાન અને નિર્ધારિત ઉડ્ડયન નિયમોના પાલનને આવરી લે છે.

· વિમાન સુરક્ષા: જોગવાઈઓ ક્રૂ સભ્યો સાથે હુમલો અને હસ્તક્ષેપ, ગેરકાનૂની કૃત્યો અને વિમાનની સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકતા આચરણને સંબોધિત કરે છે.

· અન્ય ઓપરેશનલ પ્રતિબંધો: નિયમો વિમાનમાં બળતણ ભરવા, વસ્તુઓ નાખવા, પેરાશૂટિંગ, પ્રાણીઓની હેરફેર અને અન્ય નિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓને આવરી લે છે. આ નિયમો અવાજ સંબંધિત પ્રતિબંધોને પણ સંબોધિત કરે છે, જેમાં ભારત પર સોનિક બૂમ્સ જનરેટ કરતી સિવિલ એરક્રાફ્ટ કામગીરી પર પ્રતિબંધ શામેલ છે.

વિમાન ડિઝાઇન, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એરવર્ધિનેસ

આ નિયમો ભારતમાં ડિઝાઇન કરાયેલા વિમાનો અને એરોનોટિકલ પ્રોડક્ટ્સની ડિઝાઇન અને પ્રમાણપત્ર માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડે છે, સાથે ઉત્પાદન, એરવર્ધિનેસ અને જાળવણી માટેની જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

· ટાઇપ સર્ટિફિકેશન: DGCA વિમાન, એન્જિન અને પ્રોપેલર્સ માટે ટાઇપ સર્ટિફિકેટ ઇશ્યૂ કરી શકે છે જ્યાં ભારત 'સ્ટેટ ઓફ ડિઝાઇન' હોય. તે નિર્ધારિત શરતોને આધીન વિદેશી ટાઇપ સર્ટિફિકેટ્સને પણ માન્ય અથવા સ્વીકારી શકે છે.

· એરવર્ધિનેસ ડિરેક્ટિવ્સ: જ્યારે કોઈ અસુરક્ષિત પરિસ્થિતિ અસ્તિત્વમાં હોય અને તે જ ટાઇપ ડિઝાઇનની અન્ય પ્રોડક્ટ્સને અસર કરવાની શક્યતા હોય ત્યારે DGCA નિર્દેશો જારી કરી શકે છે. ડ્રાફ્ટ નિર્દેશો સામાન્ય રીતે વાંધા અને સૂચનો આમંત્રિત કરવા માટે 30 દિવસ માટે DGCA વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે, જે ચોક્કસ અપવાદોને આધીન છે.

· ઇન્ડિયન ટેકનિકલ સ્ટેન્ડર્ડ ઓર્ડર્સ: નિયમો 27–33 હેઠળ આવરી લેવામાં ન આવ્યા હોય તેવા વિમાનના ઘટકોએ DGCA દ્વારા નિર્ધારિત તકનીકી ધોરણોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.

· ઘટક ડિઝાઇન અને મેન્યુફેક્ચરિંગ: DGCA નિર્ધારિત એરવર્ધિનેસ જરૂરિયાતોને પૂરી કરતા વિમાન ઘટકોની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદનને સત્તા આપી શકે છે.

· એરવર્ધિનેસ સર્ટિફિકેશન: જોગવાઈઓ સર્ટિફિકેટ ઓફ એરવર્ધિનેસ, સ્પેશિયલ સર્ટિફિકેટ ઓફ એરવર્ધિનેસ અને એરવર્ધિનેસ રિવ્યુ સર્ટિફિકેટને આવરી લે છે.

· નોઇઝ સર્ટિફિકેશન: DGCA નિર્ધારિત જરૂરિયાતો અનુસાર એરક્રાફ્ટ નોઇઝ સર્ટિફિકેટ્સ જારી કરી શકે છે.

· તપાસ અને જાળવણી: જોગવાઈઓ વિમાનની તપાસ, સમયાંતરે ઓવરહોલ, સુધારા, સમારકામ અને જાળવણી પ્રમાણપત્રને નિયંત્રિત કરે છે.

· જાળવણી રેકોર્ડ્સ: વિમાન, એન્જિન, પ્રોપેલર અને અન્ય નિર્ધારિત લોગબુક અને લોગ જાળવવા જોઈએ.

· મંજૂર થયેલ સંસ્થાઓ: DGCA વિમાન ડિઝાઇન, ઉત્પાદન, જાળવણી અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલી સંસ્થાઓને નિર્ધારિત જરૂરિયાતો અને દેખરેખને આધીન મંજૂરી આપી શકે છે.

· વિદેશી સંસ્થાઓ: DGCA ચોક્કસ શરતોને આધીન વિમાન, એન્જિન અને ઘટકોની જાળવણી માટે વિદેશી-મંજૂર સંસ્થાઓને સ્વીકારી શકે છે. નિયમો વિમાનના સાધનો, રેડિયો ઉપકરણો, વજન અને સંતુલન, ક્ષતિગ્રસ્ત ઘટકો અને જાળવણી પ્રમાણપત્ર માટેની જરૂરિયાતો પણ નિર્ધારિત કરે છે.

વિમાન નોંધણી અને ઓળખ

નિયમો વિમાન નોંધણી, ઓળખ, માલિકી ફેરફારો અને નોંધણી રેકોર્ડ્સની જાળવણી માટે જરૂરિયાતો સ્થાપિત કરે છે.

· નોંધણી શ્રેણીઓ: નિર્ધારિત માલિકી, નાગરિકતા, વ્યવસાય નોંધણી અને લીઝિંગ માપદંડોના આધારે વિમાન કેટેગરી A અથવા B હેઠળ નોંધણી કરાવી શકાય છે.

· નોંધણી પ્રમાણપત્રો: જોગવાઈઓ નોંધણી પ્રમાણપત્રો માટેની અરજીઓ અને જારી કરવાને આવરી લે છે, જેમાં હવાઈ માર્ગે ભારતમાં આયાત કરાયેલા વિમાન માટેના અસ્થાયી પ્રમાણપત્રોનો સમાવેશ થાય છે.

· માલિકીમાં ફેરફાર: વિમાનની માલિકી અથવા લીઝરમાં ફેરફારોની તાત્કાલિક જાણ કરવી આવશ્યક છે. નોંધણી જરૂરિયાતો પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આગળની ઉડાન પ્રતિબંધિત છે, સિવાય કે DGCA લેખિત પરવાનગી આપે.

· રદ્દીકરણ અને ડી-રજીસ્ટ્રેશન: નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓ હેઠળ નોંધણી રદ થઈ શકે છે. રદ્દીકરણ માટે IDERA ધારકોની પાત્ર અરજીઓ નિર્ધારિત જરૂરિયાતોને આધીન, પાંચ કામકાજના દિવસોમાં પ્રક્રિયા કરવી આવશ્યક છે.

· નિકાસ અને વિમાન રજિસ્ટર: જોગવાઈઓ નિર્ધારિત ડી-રજીસ્ટ્રેશન પછી વિમાનની નિકાસને સુવિધાયુક્ત બનાવે છે. DGCA ભારતીય-નોંધાયેલા વિમાનોનું રજિસ્ટર જાળવે છે, જે નિર્ધારિત શરતો હેઠળ જાહેર તપાસ માટે ઉપલબ્ધ છે.

· નોંધણી ચિહ્નો: વિમાને રાષ્ટ્રીયતા ચિહ્ન "VT" દર્શાવવું આવશ્યક છે, જેના પછી હાઇફન અને ત્રણ ફાળવેલ કેપિટલ અક્ષરો હોય છે. નોંધણી ચિહ્નો નિર્ધારિત સમયગાળા માટે અનામત પણ રાખી શકાય છે.

· રાજ્ય ચિહ્નો અને રાષ્ટ્રધ્વજ: બિન-રાજ્ય વિમાન રાજ્યના વિમાન માટે અનામત રાખેલા ચિહ્નો દર્શાવી શકતા નથી. ફ્લેગ કોડ ઓફ ઇન્ડિયા અનુસાર રાષ્ટ્રધ્વજ દર્શાવી શકાય છે.

· મોડ-S સરનામું: DGCA મોડ-S ટ્રાન્સપોન્ડરથી સજ્જ અને ભારતમાં નોંધાયેલા અથવા નોંધણી માટે સૂચિત વિમાન માટે મોડ-S સરનામું જારી કરી શકે છે, જે નિર્ધારિત જરૂરિયાતોને આધીન છે. નિયમો લાગુ પડતી આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન વ્યવસ્થાઓ હેઠળ વિમાન નોંધણી અને ડી-રજીસ્ટ્રેશનને પણ સંબોધિત કરે છે.

પર્સનલ લાઇસન્સિંગ અને લાયકાતો

નિયમો લાઇસન્સ, રેટિંગ્સ અને સર્ટિફિકેટ્સની 23 શ્રેણીઓ સ્પષ્ટ કરે છે. તેઓ ઉડ્ડયન કર્મચારીઓ માટે લાયકાત, તબીબી ફિટનેસ, તાલીમ, અનુભવ અને ક્ષમતા જરૂરિયાતો નિર્ધારિત કરે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓ ચાર કર્મચારી જૂથોને આવરી લે છે:

1. પાઇલટ્સ અને ફ્લાઇટ એન્જિનિયર્સ

o સ્ટુડન્ટ, પ્રાઇવેટ, કોમર્શિયલ અને એરલાઇન ટ્રાન્સપોર્ટ પાઇલટ્સ, તેમજ ફ્લાઇટ એન્જિનિયર્સ અને ફ્લાઇટ નેવિગેટર્સ માટે લાઇસન્સિંગ જરૂરિયાતો.

o લઘુત્તમ ઉંમર અને શૈક્ષણિક લાયકાત.

o તબીબી ફિટનેસ ધોરણો અને સમયાંતરે મૂલ્યાંકન.

o ફ્લાઇંગ અનુભવ, પરીક્ષાઓ અને ક્ષમતા મૂલ્યાંકન.

o એરક્રાફ્ટ રેટિંગ્સ, લાઇસન્સ માન્યતા અને નવીકરણ.

o વિદેશી લાઇસન્સની માન્યતા.

o ફ્લાઇટ ક્રૂ લોગબુક અને ફ્લાઇટ ટાઇમનું રેકોર્ડિંગ.

2. એરક્રાફ્ટ મેન્ટેનન્સ એન્જિનિયર્સ

o લાઇસન્સિંગ, લાયકાત અને સત્તાધિકાર જરૂરિયાતો.

o વિદેશી એરક્રાફ્ટ મેન્ટેનન્સ એન્જિનિયર લાઇસન્સની માન્યતા.

o મેન્ટેનન્સ પર્સનલ લોગબુક અને અનુભવ રેકોર્ડ્સ.

3. એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ

o લાઇસન્સિંગ અને યુનિટ-વિશિષ્ટ રેટિંગ જરૂરિયાતો.

o તાલીમ, અનુભવ અને ક્ષમતા મૂલ્યાંકન.

o તબીબી ફિટનેસ અને સમયાંતરે મૂલ્યાંકન.

o લાઇસન્સ માન્યતા, પુનઃમાન્યતા અને નવીકરણ.

o નિર્ધારિત લાઇસન્સ અને રેટિંગ વિશિષ્ટતાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે 60 વર્ષની મહત્તમ ઉંમર.

o અનુભવ રેકોર્ડ્સ અને ક્ષમતા ધોરણોની જાળવણી.

4. રેડિયો-ટેલિફોન ઓપરેટર્સ

o વિમાન રેડિયો-ટેલિફોન સાધનો ચલાવવા માટેની જરૂરિયાતો.

o પાત્રતા, પરીક્ષાઓ અને મર્યાદિત રેડિયો-ટેલિફોન કામગીરી માટે લાઇસન્સિંગ.

o લાગુ પડતા પ્રમાણપત્રો અને લાઇસન્સની માન્યતા અને નવીકરણ.

નિયમોનું પ્રથમ શેડ્યુલ એરક્રાફ્ટ પર્સનલ લાઇસન્સિંગ જરૂરિયાતો સ્પષ્ટ કરે છે. બીજું શેડ્યુલ એર ટ્રાફિક સેવાઓના કર્મચારીઓ માટે લાઇસન્સિંગ અને લાયકાત જરૂરિયાતો નિર્ધારિત કરે છે.

કેબિન ક્રૂ જરૂરિયાતો

ભારતમાં નોંધાયેલા અને મુસાફરોના જાહેર પરિવહન માટે સંચાલિત વિમાનમાં સીટ ક્ષમતાના આધારે નિર્ધારિત સંખ્યામાં કેબિન ક્રૂ હોવા જોઈએ. જો ઉત્પાદક વધુ સંખ્યા સ્પષ્ટ કરે છે, તો તે સંખ્યા લઈ જવી આવશ્યક છે. ક્રૂએ મંજૂર થયેલી સુરક્ષા તાલીમ અને રિફ્રેશર કોર્સ પૂર્ણ કરવા આવશ્યક છે, અને કોઈ પણ સભ્ય ત્રણ કરતા વધુ વિમાન પ્રકારો પર સેવા આપી શકશે નહીં. નિયમો 10-50 સીટો ધરાવતા વિમાનો અને 20-50 સીટો ધરાવતા હેલિકોપ્ટર માટે ઓછામાં ઓછા એક કેબિન ક્રૂ સભ્ય અને 50 થી વધુ સીટો ધરાવતા વિમાનો માટે બે કેબિન ક્રૂ સભ્યો નિર્ધારિત કરે છે, જેમાં 99 સીટોથી વધુ દર 50 સીટો અથવા તેના ભાગ માટે એક વધારાનો સભ્ય હોય છે.

એરોડ્રોમ્સ અને ગ્રાઉન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

નિયમો એરોડ્રોમ સુવિધાઓ, સુરક્ષા અને ઓપરેશનલ મેનેજમેન્ટ માટે જરૂરિયાતો નિર્ધારિત કરે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓમાં શામેલ છે:

· લાઇટિંગ સુરક્ષા: એરોનોટિકલ લાઇટ્સ માટે મંજૂરી જરૂરી છે. સંભવિત ગેરમાર્ગે દોરનારી લાઇટ્સ એરોડ્રોમના પાંચ નોટિકલ માઇલની અંદર નિયંત્રિત થાય છે. દસ નોટિકલ માઇલની અંદર લેઝરના ઉપયોગ માટે એરોડ્રોમ ઓપરેટર પાસેથી લેખિત પરવાનગી જરૂરી છે.

· એરોડ્રોમ લાઇસન્સિંગ: એરોડ્રોમ જાહેર અથવા ખાનગી ઉપયોગ માટે લાઇસન્સ મેળવી શકે છે. પાત્ર અરજદારોમાં ભારતીય નાગરિકો, લાયક કંપનીઓ, સરકારી સંસ્થાઓ, નોંધાયેલી મંડળીઓ અને ટ્રસ્ટો શામેલ છે.

· એરોડ્રોમ મેન્યુઅલ: લાઇસન્સધારકોએ એરોડ્રોમ મેન્યુઅલ જાળવવું આવશ્યક છે અને એરોડ્રોમને સુરક્ષિત વિમાન કામગીરી માટે યોગ્ય રાખવું આવશ્યક છે.

· સુવિધાઓમાં ફેરફારો: લેન્ડિંગ વિસ્તારો, મકાનો અથવા માળખામાં ફેરફારો કે જે વિમાનની સુરક્ષાને અસર કરે છે તેના માટે DGCA પાસેથી પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી છે.

· તપાસ અને એક્સેસ: DGCA-અધિકૃત કર્મચારીઓને એરોડ્રોમ સુવિધાઓ, સાધનો, રેકોર્ડ્સ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓની તપાસ કરવા માટે અનિયંત્રિત એક્સેસ છે.

· ચાર્જીસ અને ફી: એરોડ્રોમ ટેરિફ નિયંત્રિત થાય છે, જેમાં ભારતીય વિમાનો અને અન્ય કરાર કરનારા રાજ્યોના વિમાનો માટે સમાન વર્તણૂક હોય છે. પેસેન્જર સર્વિસ ફી અને યુઝર ડેવલપમેન્ટ ફી નિર્ધારિત દરે વસૂલવામાં આવી શકે છે.

· પ્રવેશ અને મૂવમેન્ટ વિસ્તારો: નિર્ધારિત ટર્મિનલ વિસ્તારોમાં પ્રવેશ માટે એડમિશન ટિકિટ અથવા અધિકૃત પાસ જરૂરી છે, જે ચોક્કસ મુક્તિઓને આધીન છે. મૂવમેન્ટ વિસ્તારોમાં એક્સેસ માટે પરવાનગી જરૂરી છે.

· વન્યજીવન જોખમ નિયંત્રણ: કતલ, કચરો ફેંકવો અને વન્યજીવોને આકર્ષતી પ્રવૃત્તિઓ એરોડ્રોમના દસ કિલોમીટરની અંદર પ્રતિબંધિત છે, જે ચોક્કસ અપવાદોને આધીન છે.

· ગ્રાઉન્ડ હેન્ડલિંગ: એરલાઇન્સ નિર્ધારિત મંજૂરીઓ, સુરક્ષા ક્લિયરન્સ અને સુરક્ષા જરૂરિયાતોને આધીન પાત્ર ગ્રાઉન્ડ હેન્ડલિંગ પ્રદાતાઓને રોકી શકે છે.

એર નેવિગેશન સેવાઓ

નિયમો એર નેવિગેશન સેવાઓ માટે એક નિયામક માળખું સ્થાપિત કરે છે, જે એર ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ અને સંકળાયેલ તકનીકી સેવાઓને આવરી લે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓમાં શામેલ છે:

· એર ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ: સુરક્ષિત, કાર્યક્ષમ અને સતત એર ટ્રાફિક સેવાઓ, એરસ્પેસ મેનેજમેન્ટ અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ માટે ડ્યુટી-ટાઇમ અને ન્યૂનતમ-આરામની જરૂરિયાતોની જોગવાઈ.

· સંચાર, નેવિગેશન અને દેખરેખ: નિર્ધારિત સુવિધાઓનું પ્રમાણપત્ર અને જાળવણી, વૉઇસ સંચાર, સંદેશાઓ, સિગ્નલો અને ડેટાના રેકોર્ડિંગ સાથે.

· હવામાન વિજ્ઞાન સેવાઓ: વિમાન હવામાન માહિતીની જોગવાઈ, જેમાં રેકોર્ડ્સ ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ માટે જાળવવામાં આવે છે અને પૂછપરછ અને તપાસ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

· ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ફ્લાઇટ પ્રોસીજર ડિઝાઇન: ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ફ્લાઇટ પ્રક્રિયાઓએ DGCA-મંજૂર ડિઝાઇન માપદંડોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. તેમના પ્રકાશન, ફેરફાર અથવા પાછા ખેંચવા માટે પૂર્વ DGCA મંજૂરી જરૂરી છે.

· શોધ અને બચાવ: સંકલિત શોધ અને બચાવ કામગીરી માટે પડોશી રાજ્યો સાથે કરારો, બચાવ સંકલન કેન્દ્રો વચ્ચે સહાય સાથે. ત્રીજું શેડ્યુલ એરોનોટિકલ ટેલિકોમ્યુનિકેશન સુવિધાઓ અને તેમના સંકળાયેલા મેન્યુઅલ માટેની જરૂરિયાતો સ્પષ્ટ કરે છે.

વિમાન કામગીરી

નિયમો શિડ્યુલ અને નોન-શિડ્યુલ એર ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાઓ, ખાનગી વિમાનો અને વિશિષ્ટ ઉડ્ડયન પ્રવૃત્તિઓ માટે ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો નિર્ધારિત કરે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓમાં શામેલ છે:

· ફ્લાઇટ પરમિટ અને પાસપોર્ટ: ભારતીય-નોંધાયેલા વિમાનોને આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે નિર્ધારિત પરમિટની જરૂર હોય છે. વિમાન દ્વારા ભારતમાં પ્રવેશતા વ્યક્તિઓએ લાગુ પડતા ઇમિગ્રેશન નિયમો હેઠળ જરૂરી માન્ય પાસપોર્ટ ધરાવવો આવશ્યક છે.

· ક્રૂ થાક અને ફિટનેસ: જોગવાઈઓ ફ્લાઇટ અને ડ્યુટી-ટાઇમ મર્યાદા, ન્યૂનતમ આરામનો સમયગાળો અને થાક વ્યવસ્થાપનને આવરી લે છે. ક્રૂ સભ્યોને ફ્લાઇટના 12 કલાક પહેલા અથવા ફ્લાઇટ ડ્યુટી દરમિયાન આલ્કોહોલ અથવા નિર્ધારિત નશાકારક પદાર્થોનું સેવન કરવાની મનાઈ છે.

· ઓન-બોર્ડ સુરક્ષા અને આચરણ: પાઇલટ-ઇન-કમાન્ડ પાસે વિમાન પર અંતિમ સત્તા છે. સ્થાનિક હવાઈ પરિવહન સેવાઓ પર આલ્કોહોલના સેવન પર પ્રતિબંધ છે. ધૂમ્રપાન અને કેટલીક ઓન-બોર્ડ પ્રવૃત્તિઓ નિર્ધારિત પ્રતિબંધોને આધીન છે.

· એર ઓપરેટર સર્ટિફિકેટ્સ: શિડ્યુલ એર ટ્રાન્સપોર્ટ સેવાઓ માટે નિર્ધારિત પરવાનગીઓ અને પ્રમાણપત્ર જરૂરી છે. જરૂરિયાતોમાં લાગુ પડતી માલિકી, નિયંત્રણ, સુરક્ષા અને સલામતી શરતો શામેલ છે.

· ચાર્ટર, એરિયલ વર્ક અને વિદેશી એરલાઇન્સ: નોન-શિડ્યુલ એર ટ્રાન્સપોર્ટ અને એરિયલ વર્ક માટે નિર્ધારિત પરમિટ અથવા સત્તાધિકાર જરૂરી છે. વિદેશી એરલાઇન્સે લાગુ પડતી પરવાનગીઓ, કરારો અને ઓપરેશનલ શરતોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.

· હવાઈ ભાડાં અને ટેરિફ: એરલાઇન્સે ઓપરેટિંગ ખર્ચ સહિતના પરિબળોના આધારે ટેરિફ સ્થાપિત કરવા આવશ્યક છે અને તેને ડિજિટલ રીતે પ્રકાશિત કરવા આવશ્યક છે. શિડ્યુલ ઓપરેટર્સે મોનિટરિંગ માટે DGCA ને ટેરિફ સબમિટ કરવા આવશ્યક છે. બુકિંગ વેબસાઇટ્સ અને ટિકિટોએ ચૂકવવાપાત્ર કુલ રકમ અને ભાડાં, કર, ફી અને અન્ય ચાર્જીસનું વિઘટન દર્શાવવું આવશ્યક છે. અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં, કેન્દ્ર સરકાર જાહેર હિતમાં પ્રમાણસર, સમયબદ્ધ નિર્દેશો જારી કરી શકે છે.

· વિમાન માલિકી અને આયાત: જોગવાઈઓ વિમાન આયાત, ફ્રેક્શનલ ઓનરશિપ વ્યવસ્થાઓ અને ખાનગી વિમાન કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. ખાનગી વિમાનનો ઉપયોગ નિયમો હેઠળ મંજૂર કર્યા સિવાય ભાડા અથવા ઈનામ માટે થઈ શકતો નથી. નિયમો ફ્રેક્શનલ ઓનરશિપને માન્યતા આપે છે, જે વિમાનમાં વહેંચાયેલા રોકાણની મંજૂરી આપે છે જે તેની કામગીરી અને જાળવણી માટેની જવાબદારી દર્શાવે છે.

· એન્જિનિયરિંગ, તપાસ અને મેન્યુઅલ: વિમાન માલિકો અને ઓપરેટરોએ લાગુ પડતી જાળવણી, તપાસ, રેકોર્ડ જાળવણી અને મેન્યુઅલ જરૂરિયાતોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.

· પ્રાદેશિક એર કનેક્ટિવિટી ફંડ: કેન્દ્ર સરકાર પ્રાદેશિક એર કનેક્ટિવિટી માટે વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ પૂરું પાડવા માટે એક ફંડ સ્થાપિત કરી શકે છે. તે રાજ્ય સરકારો અને અન્ય નિર્ધારિત સ્ત્રોતોમાંથી સંભવિત યોગદાન સાથે સ્થાનિક શિડ્યુલ ફ્લાઇટ્સ પર લેવી (દર) લાદી શકે છે.

· ફી અને લેવી: જોગવાઈઓ એવિએશન સેક્યુરિટી ફીના સંગ્રહને સક્ષમ કરે છે અને નિયામક પરમિટ, સત્તાધિકાર, મંજૂરીઓ અને અન્ય સેવાઓ માટે ફી નિર્ધારિત કરે છે.

નિયામક દેખરેખ, સર્વેલન્સ અને અમલીકરણ

નિયમો નિયામક દેખરેખ, ઉડ્ડયન સુરક્ષા વ્યવસ્થાપન, પાલન અને અમલીકરણ માટે જરૂરિયાતો સ્થાપિત કરે છે. મુખ્ય જોગવાઈઓમાં શામેલ છે:

· આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો: DGCA શિકાગો કન્વેન્શન અને તેના એનેક્સિસ સાથે સુસંગત ધોરણો અને પ્રક્રિયાઓ નિર્ધારિત કરી શકે છે, જે અધિનિયમ અને નિયમોને આધીન છે.

· સ્ટેટ સેફ્ટી પ્રોગ્રામ: DGCA એ ઉડ્ડયન સુરક્ષા સુધારવા માટે જરૂરિયાતો અને પ્રવૃત્તિઓનો એક સંકલિત કાર્યક્રમ ઘડી કાઢવો જોઈએ અને તેની દેખરેખ રાખવી જોઈએ.

· નિયામક નિર્દેશો: DGCA નોટિસ ટુ એરમેન (NOTAMs), એરોનોટિકલ ઇન્ફોર્મેશન પબ્લિકેશન્સ, એરોનોટિકલ ઇન્ફોર્મેશન સર્ક્યુલર્સ અને સિવિલ એવિએશન રિક્વાયરમેન્ટ્સ (CARs) દ્વારા નિર્દેશો જારી કરી શકે છે.

· હિતધારક પરામર્શ: ડ્રાફ્ટ CARs સામાન્ય રીતે વાંધા અને સૂચનો આમંત્રિત કરવા માટે 30 દિવસ માટે DGCA વેબસાઇટ પર પ્રકાશિત કરવા આવશ્યક છે. પરામર્શનો સમયગાળો લેખિત આદેશ દ્વારા જાહેર હિતમાં ટૂંકાવી શકાય છે અથવા માફ કરી શકાય છે.

· સેફ્ટી મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સ: નિર્ધારિત અંકુશિત વિમાન ઓપરેટરો, એરોડ્રોમ્સ, ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન સંસ્થાઓ, જાળવણી સંસ્થાઓ, તાલીમ સંસ્થાઓ અને એર ટ્રાફિક સેવા પ્રદાતાઓએ સુરક્ષા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ જાળવવી આવશ્યક છે.

· સેફ્ટી રિપોર્ટિંગ: DGCA એ ફરજિયાત અને સ્વૈચ્છિક સુરક્ષા રિપોર્ટિંગ પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવી આવશ્યક છે. સ્વૈચ્છિક પ્રણાલી બિન-દંડનીય હોવી જોઈએ અને રિપોર્ટ સબમિટ કરનાર વ્યક્તિઓની ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરતી હોવી જોઈએ.

· તપાસ અને એક્સેસ: DGCA-અધિકૃત કર્મચારીઓ અણધારી તપાસ દ્વારા વિમાન અને ઉડ્ડયન સુવિધાઓની તપાસ કરી શકે છે, નિર્ધારિત એક્સેસ અધિકારો સાથે.

· રેકોર્ડ્સની અખંડિતતા: છેતરપિંડીયુક્ત લોગબુક એન્ટ્રીઓ અને લાઇસન્સ અથવા મંજૂરીઓ ઉછીના આપવા પર પ્રતિબંધ છે. જરૂર પડે ત્યારે તપાસ માટે નિર્ધારિત દસ્તાવેજો રજૂ કરવા આવશ્યક છે.

· મોકુફી અને પ્રતિબંધો: બિન-પાલન અને અણઉકેલાયેલી સુરક્ષા ચિંતાઓ સહિત ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ હેઠળ લાઇસન્સ, પ્રમાણપત્રો, સત્તાધિકારો અને મંજૂરીઓ મોકૂફ, રદ અથવા નિયંત્રિત થઈ શકે છે.

· સત્તાનું પ્રતિનિધિ મંડળ અને મુક્તિઓ: કેન્દ્ર સરકાર 'ભારતીય વાયુયાન અધિનિયમ, 2024' અનુસાર ચોક્કસ સત્તાઓનું પ્રતિનિધિ મંડળ કરી શકે છે અને મુક્તિ આપી શકે છે.

ગુના, દંડ અને અપીલ

નિયમો કડક ઉડ્ડયન સુરક્ષા ધોરણો જાળવી રાખીને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ અને વધુ પ્રમાણસર, પાલન-લક્ષી નિયામક માળખા પર સરકારના સતત ભારને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેઓ બે વર્ષ સુધીની કેદ, ₹1 કરોડ સુધીનો દંડ, અથવા બંને આકર્ષિત કરતા 21 શિક્ષાપાત્ર ગુનાઓ અને 18 કમ્પાઉન્ડેબલ (સમજુતી યોગ્ય) ગુનાઓ નિર્ધારિત કરે છે, જે નિયામક ઉલ્લંઘનોના બિન-ગુનાહિતીકરણ (decriminalisation) તરફના કેલિબ્રેટેડ અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ નિયમો દસ ગંભીરતા સ્તરો ધરાવતું ગ્રેડેડ પેનલ્ટી માળખું પણ રજૂ કરે છે, જેમાં ઉલ્લંઘનના સ્વરૂપ અને અપરાધીની શ્રેણી તથા કદના આધારે ₹10,000 થી ₹1 કરોડ સુધીના નાણાકીય દંડનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, અપીલ માટેની જોગવાઈઓ, સુનાવણીની તકો અને કારણસરના આદેશો પ્રક્રિયાત્મક નિષ્પક્ષતા અને પારદર્શિતાને મજબૂત કરે છે, જે સુરક્ષા અને જવાબદારી સાથે સમાધાન કર્યા વિના નિયામક પાલનને સરળ બનાવવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

ભારતીય ઉડ્ડયનમાં સુરક્ષા અને ધોરણોને આગળ ધપાવવું

ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026 વિમાનની એરવર્ધિનેસ અને જાળવણી, કર્મચારીઓની લાયકાત, એરોડ્રોમ સુરક્ષા, એર નેવિગેશન સેવાઓ અને ફ્લાઇટ કામગીરીને આવરી લેતા અદ્યતન માળખામાં નાગરિક ઉડ્ડયનના મુખ્ય પાસાઓને એકસાથે લાવે છે. સુરક્ષા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ, થાક વ્યવસ્થાપન, ફરજિયાત અને સ્વૈચ્છિક સુરક્ષા રિપોર્ટિંગ અને નિયામક દેખરેખ સંબંધિત જોગવાઈઓ ઓપરેશનલ જોખમોને ઓળખવા અને સંચાલિત કરવા માટેની પદ્ધતિઓને મજબૂત કરે છે. આ નિયમો ગ્રેડેડ દંડ, અમલીકરણના પગલાં અને અપીલની જોગવાઈ પણ પૂરી પાડે છે, જે જવાબદારી અને ન્યાયી નિયામક પ્રક્રિયાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. એકસાથે, આ જોગવાઈઓ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય હવાઈ મુસાફરીને ટેકો આપવા, મુસાફરોના વિશ્વાસને મજબૂત કરવા અને ભારતના નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના સતત વિસ્તારને સુવિધાયુક્ત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

સંદર્ભો

નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય

ભારતીય વાયુયાન નિયમ, 2026: ભારતના આકાશ માટે એક આધુનિક નિયમપુસ્તિકા

SM/JY/JD