કેબિનેટે લિથિયમ અને નિકલ પ્રોસેસિંગ માટે ₹2,814 કરોડના ખર્ચ સાથે જટિલ ખનિજ પ્રોસેસિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેપેક્સ સપોર્ટ યોજનાને મંજૂરી આપી

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે પાંચ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ₹2,814 કરોડના નાણાકીય ખર્ચ સાથે 'જટિલ ખનિજ પ્રોસેસિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેપેક્સ સપોર્ટ સ્કીમ' ને મંજૂરી આપી છે.

જટિલ ખનિજોનું પ્રોસેસિંગ ભૌગોલિક રીતે જૂથબદ્ધ થઈને વિશ્વના કેટલાક ચોક્કસ સ્થાનો સુધી જ સીમિત રહેલું છે. આ બાબત પુરવઠા શૃંખલાઓને ભૂ-રાજકીય અવરોધો, કિંમતોની અસ્થિરતા અને સંભવિત પુરવઠાના નિયંત્રણો સમક્ષ ખુલ્લી મૂકે છે, જેનાથી પુરવઠા શૃંખલાની સ્થિતિસ્થાપકતા અને આર્થિક સુરક્ષા સામે ગંભીર ખતરા ઉભા થાય છે. આ બાબત રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આર્થિક સાર્વભૌમત્વ અને ડીકાર્બોનાઇઝેશનના લક્ષ્યોની સમયસર પ્રાપ્તિ પર અસરો પાડે છે.

હાલમાં, લિથિયમ, નિકલ, કોબાલ્ટ સહિતના જટિલ ખનિજો માટે ગુણવત્તા સુધારણા અને પ્રોસેસિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રારંભિક તબક્કામાં હોવાને કારણે ભારત શુદ્ધ મધ્યવર્તી અને ઉચ્ચ-શુદ્ધતા ધરાવતી સામગ્રી માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર રહે છે. જટિલ ખનિજો માટે સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા મર્યાદિત રહેલી છે, તેમજ વાણિજ્યિક-સ્તરના પ્રોજેક્ટ્સ ઉચ્ચ મૂડી જરૂરિયાતો, યોગ્ય તકનીકોની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા અને કાચા માલ સુધીના સીમિત પ્રવેશ સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેથી, મૂલ્ય વર્ધન મહત્તમ કરવા, આયાત વિકલ્પ હાંસલ કરવા અને સ્થિતિસ્થાપક એન્ડ-ટુ-એન્ડ મૂલ્ય શૃંખલાઓ સ્થાપિત કરવા માટે સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા અત્યંત આવશ્યક છે.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ સુવિધાઓની સ્થાપના અને કામગીરી માટે લક્ષિત મૂડી ખર્ચ સમર્થન પૂરું પાડવા હેતુ 'જટિલ ખનિજ પ્રોસેસિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેપેક્સ સપોર્ટ સ્કીમ' તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં મૂલ્ય વર્ધનને સમર્થન આપવા, આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને મૂલ્ય શૃંખલાનો વિકાસ કરવા માટે ભારતમાં સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવાનો છે. આ યોજના લિથિયમ અને નિકલ અયસ્ક/મધ્યવર્તી ઉત્પાદનોને ઉચ્ચ શુદ્ધતા ધરાવતા સંયોજનોમાં પ્રોસેસ કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. નિકલ ઉત્પાદનની આડપેદાશ (by-product) તરીકે કોબાલ્ટ પણ પુનઃપ્રાપ્ત થવાની અપેક્ષા છે. આ યોજના ઇલેક્ટ્રિક મોબિલિટી, બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS), ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સંરક્ષણ, સ્પેશિયાલિટી સ્ટીલ વગેરે જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને સમર્થન આપશે.

સૂચિત યોજના હેઠળ ₹2,814 કરોડના કુલ નાણાકીય ખર્ચની પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે. યોજનાનો સમયગાળો નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી 2030-31 સુધીનો છે. આ યોજના હેઠળ, બે લિથિયમ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ (દરેકની ન્યૂનતમ ક્ષમતા 30 kt) અને બે નિકલ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ (દરેકની ન્યૂનતમ ક્ષમતા 50 kt) સહિત ચાર જટિલ ખનિજ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે યોગ્ય રોકાણના 30% ની મૂડી સબસિડી પૂરતી પાડવામાં આવશે. મહત્તમ મૂડી સહાય અનુક્રમે લિથિયમ લાભાર્થી દીઠ રૂ. 500 કરોડ અને નિકલ લાભાર્થી દીઠ રૂ. 900 કરોડ સુધી મર્યાદિત રહેશે.

લાભાર્થીઓની પસંદગી બે તબક્કાની પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં, અરજીઓનું મૂલ્યાંકન તકનીકી લાયકાત માટે કરવામાં આવશે, અને માત્ર તકનીકી રીતે લાયક અરજદારો જ નાણાકીય બોલીના બીજા તબક્કામાં ભાગ લેવા માટે પાત્ર બનશે. દરેક ખનિજ માટે, ન્યૂનતમ ખર્ચ માનદંડના આધારે બે લાભાર્થીઓની પસંદગી કરવામાં આવશે, એટલે કે, યોજના હેઠળ બોલી લગાવનારાઓ દ્વારા માગવામાં આવેલી સૌથી ઓછી CAPEX સહાય. નિર્દિષ્ટ માઇલસ્ટોન્સની પ્રાપ્તિ સાથે સંકળાયેલા ત્રણ હપ્તાઓમાં પ્રોત્સાહનો વિતરિત કરવામાં આવશે.

આ યોજના મજબૂત સ્થાનિક પ્રોસેસિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસને સમર્થન આપીને અને જટિલ ખનિજ મૂલ્ય શૃંખલામાં ભારતની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરીને આત્મનિર્ભર ભારતના ઉદ્દેશ્યોને આગળ ધપાવવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

IJ/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com