પોસ્ટેડ ઓન:
02 NOV 2026 6:50PM by PIB Ahmedabad
'આંતરરાષ્ટ્રીય બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ દિવસ' માનવ આજીવિકાને ટકાવી રાખવાની સાથે સાથે જૈવવિવિધતાના રક્ષણમાં આ વિસ્તારો દ્વારા ભજવવામાં આવતી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓની ઉજવણી કરે છે. ભારતના 18 સૂચિત બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ - જેમાંથી 13 યુનેસ્કો દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે - પશ્ચિમ ઘાટથી લઈને ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળા રણ અને દરિયાઈ નિવાસસ્થાનો સુધી ફેલાયેલા વિવિધ પ્રકારના ઇકોસિસ્ટમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ રિઝર્વમાં સંરક્ષણ પ્રયાસોને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, સમુદાય જોડાણ અને સરકારી પહેલ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવે છે, જે દર્શાવે છે કે પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને માનવ સુખાકારી કેવી રીતે સાથે મળીને ચાલી શકે છે.
જૈવવિવિધતા સંરક્ષણને ટકાઉ વિકાસ સાથે સંતુલિત કરવું
જૈવવિવિધતા એ પાર્થિવ, દરિયાઈ અને અન્ય જળચર ઇકોસિસ્ટમમાં જીવંત જીવોની વિવિધતાનો ઉલ્લેખ કરે છે. 'જૈવિક વિવિધતા પર સંમેલન' (CBD) આ વિવિધતાના ત્રણ સ્તરોને ઓળખે છે. આનુવંશિક વિવિધતા એક જ પ્રજાતિમાં હાજર વિવિધતાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે, જેમ કે ચોખાની વિવિધ જાતો. પ્રજાતિ વિવિધતા પ્રજાતિઓની શ્રેણીને પ્રતિબિંબિત કરે છે - ઉદાહરણ તરીકે, જંગલમાં વાઘ, હાથી અને ઓર્કિડની હાજરી. ઇકોસિસ્ટમ વિવિધતામાં જંગલો, ઘાસના મેદાનો, ભીના મેદાનો અને કોરલ રીફ જેવા વિવિધ કુદરતી રહેઠાણોનો સમાવેશ થાય છે. એકસાથે, આ સ્તરો ઇકોલોજીકલ પ્રક્રિયાઓને ટકાવી રાખે છે અને પૃથ્વી પર જીવનને ટેકો આપે છે.
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ એ રાષ્ટ્રીય સરકારો દ્વારા જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા અને ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નિયુક્ત કરાયેલા વિસ્તારો છે. આ વિસ્તારો કુદરતી રહેઠાણોનું રક્ષણ કરે છે, ઇકોલોજીકલ સંતુલન જાળવી રાખે છે અને જૈવિક સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમનું સંરક્ષણ ખાદ્ય સુરક્ષા, પાણીની ઉપલબ્ધતા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને સમુદાયની આજીવિકામાં ફાળો આપે છે. વધુમાં, તેઓ ભાવિ પેઢીઓના લાભ માટે કુદરતી સંસાધનોનું રક્ષણ કરે છે.
તેમના વૈશ્વિક મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, 'આંતરરાષ્ટ્રીય બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ દિવસ' દર વર્ષે 3 નવેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે. યુનેસ્કો દ્વારા સ્થાપિત, આ દિવસ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને ટકાઉ વિકાસમાં આ અનામતોના યોગદાનને પ્રકાશિત કરે છે. તે પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને માનવ સુખાકારી વચ્ચે સુમેળને પ્રોત્સાહન આપવામાં તેમની ભૂમિકા વિશે જાગૃતિ પણ લાવે છે.
ભારત માટે, આ દિવસનું અવલોકન તેના સમૃદ્ધ કુદરતી વારસાના રક્ષણ માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વિશ્વના 17 'અત્યંત જૈવવિવિધતા ધરાવતા' (mega-biodiverse) દેશોમાંના એક તરીકે, ભારત પૃથ્વીના કુલ ભૂમિ વિસ્તારના માત્ર 2.4% હિસ્સા પર ફેલાયેલું હોવા છતાં, વિશ્વની નોંધાયેલી પ્રજાતિઓમાંથી આશરે 7-8% પ્રજાતિઓનું ઘર છે. 'બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ' (જીવાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્રો) ના પોતાના નેટવર્ક દ્વારા, ભારત પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા અને ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. આ પ્રયાસો સંરક્ષણની અગ્રતા અને સ્થાનિક સમુદાયોની વિકાસલક્ષી જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખવા પ્રત્યે દેશની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ: ખ્યાલને સમજવો
જૈવવિવિધતાને બચાવવા માટે એક એવો અભિગમ જરૂરી છે જે કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ અને તેના પર નિર્ભર સમુદાયો બંનેને ધ્યાનમાં લે. તેના માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, જવાબદાર સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને વિવિધ હિસ્સેદારો વચ્ચે સહકારની પણ જરૂર છે. બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ આ ઉદ્દેશ્યોને એકસાથે લાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત માળખું પૂરું પાડે છે.
1971માં શરૂ કરાયેલ, યુનેસ્કોનો મેન એન્ડ ધ બાયોસ્ફિયર (MAB) કાર્યક્રમ લોકો અને તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધો સુધારવા માટે વૈજ્ઞાનિક અભિગમોને પ્રોત્સાહન આપે છે. બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ ટકાઉ વિકાસ પ્રથાઓનું પરીક્ષણ અને પ્રદર્શન કરવા માટે જીવંત પ્રયોગશાળાઓ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ પ્રકૃતિ સાથે સુમેળમાં રહીને સ્થાનિક સમુદાયોને તેમની આજીવિકા ટકાવી રાખવામાં પણ મદદ કરે છે.
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ અન્ય સંરક્ષિત વિસ્તારોથી કેવી રીતે અલગ છે?
સંરક્ષિત વિસ્તારો મુખ્યત્વે ભારતના વન્યજીવન સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ વન્યજીવન અને તેમના રહેઠાણોના રક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વ્યાપક અભિગમ અપનાવે છે. તેઓ સંરક્ષિત ઇકોસિસ્ટમને આસપાસના સમુદાયો સાથે જોડે છે, જે બાયોસ્ફિયર રિઝર્વને જૈવવિવિધતા અને માનવ સુખાકારી કેવી રીતે સાથે રહી શકે છે તે દર્શાવવા માટે એક મોડેલ બનાવે છે.
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના કાર્યો
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ 3 મુખ્ય કાર્યો કરે છે:
- સંરક્ષણ: જૈવવિવિધતા, આનુવંશિક સંસાધનો, ઇકોસિસ્ટમ અને લેન્ડસ્કેપ્સનું રક્ષણ કરો, જેમાં સંકળાયેલ સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
- ટકાઉ આર્થિક વિકાસ: પર્યાવરણીય મર્યાદાઓ અને સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનો આદર કરતી આર્થિક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપો.
- વૈજ્ઞાનિક સહાય: સંરક્ષણ પ્રથાઓને સુધારવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, પર્યાવરણીય દેખરેખ, શિક્ષણ, તાલીમ અને જ્ઞાનના આદાનપ્રદાનને ટેકો આપો.
ત્રણ ઇન્ટરકનેક્ટેડ ઝોન
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ એક ઝોનેશન મોડેલને અનુસરે છે જે વિવિધ સ્તરના રક્ષણ અને માનવ પ્રવૃત્તિને સંતુલિત કરે છે. દરેક ઝોન એક અલગ હેતુ પૂરો પાડે છે, જ્યારે અનામતના એકંદર ઉદ્દેશ્યોમાં ફાળો આપે છે.
- મુખ્ય ક્ષેત્ર: મુખ્ય ક્ષેત્ર ઇકોસિસ્ટમ અને જૈવવિવિધતા માટે ઉચ્ચતમ સ્તરનું રક્ષણ પૂરું પાડે છે. તે આવશ્યક ઇકોલોજીકલ પ્રક્રિયાઓ જાળવી રાખીને રહેઠાણો, પ્રજાતિઓ અને આનુવંશિક વિવિધતાનું સંરક્ષણ કરે છે. માનવ પ્રવૃત્તિઓ સખત મર્યાદિત છે, સુસંગત સંશોધન અને દેખરેખ લાંબા ગાળાના સંરક્ષણને ટેકો આપે છે.
- બફર ઝોન: બફર ઝોન મુખ્ય ઝોનની આસપાસ આવેલો છે અથવા તેની સાથે જોડાયેલો છે. તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને નિયમનિત ઇકોટુરિઝમ સહિત સંરક્ષણ સાથે સુસંગત પ્રવૃત્તિઓને સમાવી શકે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ ઇકોલોજીકલ સમજણમાં સુધારો કરે છે જ્યારે સખત રીતે સંરક્ષિત વિસ્તારો પર દબાણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- સંક્રમણ ક્ષેત્ર: સંક્રમણ ક્ષેત્ર વસાહતો, આજીવિકા અને ટકાઉ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપે છે. સમુદાયો જવાબદાર કૃષિ, ટકાઉ વનસંવર્ધન, ઇકોટુરિઝમ અને અન્ય સ્થાનિક રીતે યોગ્ય પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરી શકે છે. આ ક્ષેત્ર કુદરતી સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે, બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાં સરેરાશ 18% કોર ઝોન, 30% બફર ઝોન અને 52% ટ્રાન્ઝિશન ઝોનનો સમાવેશ થાય છે. આ વિતરણ સંરક્ષણ પ્રત્યેના તેમના સંકલિત અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે ટકાઉ વિકાસ સાથે સખત રક્ષણને સંતુલિત કરે છે.
|
શું તમે જાણો છો?
યુનેસ્કોના બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ નેટવર્કમાં 145 દેશોમાં 797 બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્થળોએ આ વિસ્તારોમાં રહેતા લગભગ ૩૦ કરોડ લોકોને સીધો ફાયદો થાય છે. તેમનું ઇકોલોજીકલ મહત્વ તેમના ભૌગોલિક પદચિહ્નથી ઘણું આગળ વધે છે. બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ પૃથ્વીની પાર્થિવ સપાટીના આશરે 5% ભાગને આવરી લે છે, છતાં વિશ્વની પાર્થિવ કરોડ અસ્થિધારી પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિના 60% થી વધુ ટકાવી રાખે છે. વર્લ્ડ નેટવર્ક ઓફ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ 2025-26ના નકશા મુજબ 2050 સુધીમાં લગભગ 40% બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વધુ આત્યંતિક આબોહવા ઘટનાઓનો સામનો કરી શકે છે અને તમામ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાંથી 50% થી વધુ અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય હોદ્દા સાથે ઓવરલેપ થઈ શકે છે.
|
ભારતના બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ
ભારત બાયોસ્ફિયર રિઝર્વને પ્રોત્સાહન અને સંચાલન કરવામાં મોખરે છે, જે જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઇકોસિસ્ટમ પ્રથાઓને આગળ વધારવા માટેના તેના સમર્પણનું પ્રદર્શન કરે છે.
ભારતનું બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ નેટવર્ક
ભારતનું બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ નેટવર્ક તેની વૈવિધ્યસભર ઇકોસિસ્ટમ્સ અને વૈવિધ્યસભર ઇકોલોજીકલ વારસોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પર્યાવરણ મંત્રાલય વન અને આબોહવા પરિવર્તન (MoEFCC) મુજબ, દેશમાં 18 સૂચિત બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ છે, જેમાંથી 13 યુનેસ્કોના વર્લ્ડ નેટવર્ક ઓફ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના છે. આ દક્ષિણ એશિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત બાયોસ્ફિયર રિઝર્વની સૌથી વધુ સંખ્યા દર્શાવે છે.
|
ક. નં.
|
બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનું નામ
|
હોદ્દો વર્ષ
|
WNBR માં સમાવેશનું વર્ષ
|
રાજ્યો
|
ક્ષેત્રફળ (ચોરસ કિમી)
|
|
1
|
નીલગિરી*
|
1986
|
2000
|
તમિલનાડુ, કેરળ અને કર્ણાટક
|
5,520
|
|
2
|
નંદા દેવી*
|
1988
|
2004
|
ઉત્તરાખંડ
|
6,407.03
|
|
3
|
નોકરેક*
|
1988
|
2009
|
મેઘાલય
|
820
|
|
4
|
મન્નારનો અખાત*
|
1989
|
2001
|
તમિલનાડુ
|
10,500
|
|
5
|
સુંદરવન*
|
1989
|
200
|
પશ્ચિમ બંગાળ
|
9,630
|
|
6
|
માનસ
|
1989
|
-
|
આસામ
|
2,837
|
|
7
|
ગ્રેટ નિકોબાર*
|
1989
|
2013
|
આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ
|
885
|
|
8
|
સમાનપાલ*
|
1994
|
2009
|
ઓડિશા
|
5,569
|
|
9
|
ડિબ્રુ-સૈખોવા
|
1997
|
-
|
આસામ
|
765
|
|
10
|
દેહાંગ-દિબાંગ
|
1998
|
-
|
અરુણાચલ પ્રદેશ
|
5,111.50
|
|
11
|
પંચમઢી*
|
1999
|
2009
|
મધ્યપ્રદેશ
|
4,981.72
|
|
12
|
ખાંગચેંડઝોંગા*
|
2000
|
2018
|
સિક્કિમ
|
2,931.12
|
|
13
|
અગસ્થ્યમલૈ*
|
2001
|
2016
|
કેરળ અને તમિલનાડુ
|
3,500
|
|
14
|
અચાનકમાર-અમરકંટક*
|
2005
|
2012
|
મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢ
|
3.835.46
|
|
15
|
કચ્છનું મહાન રણ
|
2008
|
-
|
ગુજરાત
|
12,454
|
|
16
|
શીત રણ*
|
2009
|
2025
|
હિમાચલ પ્રદેશ
|
7,770
|
|
17
|
શેષાચલમ
|
2010
|
-
|
આંધ્રપ્રદેશ
|
4,755.58
|
|
18
|
પન્ના*
|
2011
|
2020
|
મધ્યપ્રદેશ
|
2,998.98
|
|
નોંધ: (*) એ યુનેસ્કોના વર્લ્ડ નેટવર્ક ઓફ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ (WNBR)માં સમાવિષ્ટ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ સૂચવે છે.
|
આ વધતા જતા નેટવર્કની સાથે, ભારતે આ પર્યાવરણીય રીતે મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારોના સંચાલન અને સંરક્ષણ માટે એક સમર્પિત કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો છે. પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયનો બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વિભાગ 'જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ' યોજના નામની કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજનાનું સંચાલન કરે છે, જે 'કુદરતી સંસાધનો અને ઇકો સિસ્ટમ્સનું સંરક્ષણ ' નામની પેટા-યોજના છે.
આ યોજના હેઠળ, વિભાગ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ (યુનેસ્કોના માનવ અને બાયોસ્ફિયર કાર્યક્રમના માળખા હેઠળ નિયુક્ત)ને ટેકો આપે છે, જે રાજ્યોમાં બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ સ્થિત છે, તેમને તેમના મેનેજમેન્ટ યોજનામાં ઉલ્લેખિત સંરક્ષણ અને વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ માટે અનુદાન - ઇન - એઇડ પ્રદાન કરે છે. આ યોજનાનો અમલ રાજ્ય વન વિભાગો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે. આમ, મંત્રાલય રાજ્યોને ખર્ચ વહેંચણીના ધોરણે અનુદાન - એટલે કે અન્ય રાજ્યો માટે 60:40 (મધ્ય: રાજ્ય) અને ઉત્તર પૂર્વ અને હિમાલયના રાજ્યોને 90:10 (મધ્ય: રાજ્ય) પ્રદાન કરે છે.
2022-23થી, મંત્રાલયે ચાર રિઝર્વ (સંરક્ષિત ક્ષેત્રો) માટે પાંચ વર્ષની 'સંકલિત વ્યવસ્થાપન યોજનાઓ' (Integrated Management Plans) શરૂ કરી છે: નંદા દેવી (ઉત્તરાખંડ), પંચમઢી (મધ્ય પ્રદેશ), દિહાંગ-દિબાંગ (અરુણાચલ પ્રદેશ) અને અગસ્ત્યમલાઈ (કેરળ અને તમિલનાડુ). આ યોજનાઓ રિઝર્વ સત્તાવાળાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયોને એકસાથે લાવે છે. તેમની પ્રાથમિકતાઓમાં નિવાસસ્થાનનું પુનઃસ્થાપન, જૈવવિવિધતાનું નિરીક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ટકાઉ આજીવિકાનો સમાવેશ થાય છે.
|
ભારત સરકારનો 'સર્વ-સરકારી અભિગમ' (Whole-of-Government Approach)
જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ અને બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનું રક્ષણ
વિશે વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
- ભારતમાં રામસર સાઇટ્સ: આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતા આર્દ્રભૂમિ (wetlands) વિસ્તારોનું રક્ષણ
- ભારતની જૈવવિવિધતા: પ્રતિબદ્ધતાઓ અને સિદ્ધિઓ
- ભારતનો હરિત માર્ગ: સંરક્ષણથી લઈને આબોહવા પરિવર્તન સામેની કાર્યવાહી સુધી
- હાથી: ભારતના જંગલોના સૌમ્ય વિશાળકાય પ્રાણીઓ
- વાઘ સંરક્ષણમાં ભારતની અગ્રણી ભૂમિકા
- ચિત્તાઓની વાપસી: એક ઝડપી પુનરાગમન
- વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ 2026: સ્વાસ્થ્ય, વારસો અને આજીવિકાનું સંરક્ષણ
- ભારતના વન્યજીવ સંરક્ષણમાં મહત્વના પડાવો: નીતિઓ, સિદ્ધિઓ અને વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતાઓ
|
|
ભારતના બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ પર એક ઝલક
પર્વતીય જંગલોથી લઈને મેન્ગ્રોવ ડેલ્ટા, કોરલ રીફ અને ઊંચાઈવાળા રણ સુધી, ભારતના બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાં અસાધારણ જીવન રહેલું છે.
- નીલગિરી: પશ્ચિમ ઘાટમાં સ્થિત, નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ વૈશ્વિક સ્તરે એક મહત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે. તમિલનાડુ, કેરળ અને કર્ણાટક રાજ્યોમાં આશરે 552,000 હેક્ટરમાં ફેલાયેલો આ પ્રદેશ ઉષ્ણકટિબંધીય સદાબહાર જંગલો, પર્વતીય 'શોલા' જંગલો અને ઘાસના મેદાનોનો સમાવેશ કરે છે. તેનો વૈવિધ્યસભર લેન્ડસ્કેપ સ્થાનિક અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ સહિત વિવિધ જૈવવિવિધતાને સમર્થન આપે છે. આ રિઝર્વ લુપ્તપ્રાય સિંહ-પૂંછડીવાળા મકાક અને નીલગિરી તાહર, તેમજ હાથી, વાઘ, ગૌર, સાંભર અને ચિતલ (સ્પોટેડ હરણ) નું ઘર છે. તે સસ્તન પ્રાણીઓની 100 થી વધુ પ્રજાતિઓ અને પક્ષીઓની 550 થી વધુ પ્રજાતિઓ, સરિસૃપ અને ઉભયજીવી પ્રાણીઓની વિશાળ વિવિધતા ધરાવે છે. એકલા નીલગિરી જિલ્લામાં, 6,000 થી વધુ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જે પ્રદેશની અસાધારણ વનસ્પતિ સંપત્તિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
- શીત રણ: હિમાચલ પ્રદેશમાં આવેલું, શીત રણ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ 7,770 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારને આવરી લે છે અને તે 3,300 થી 6,600 મીટરની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. કઠોર, ઊંચાઈવાળા વાતાવરણ હોવા છતાં, 732 વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ - જેમાં 30 સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે - અહીં વિકાસ પામે છે. આ પ્રદેશ બરફ ચિત્તો, હિમાલયન આઇબેક્સ અને વાદળી ઘેટાં જેવા પ્રાણીસૃષ્ટિને પણ ટેકો આપે છે. આ વિસ્તારમાં આશરે 12,000 લોકો રહે છે, જેઓ પશુપાલન (યાક અને બકરા ઉછેર), જવ અને વટાણાની ખેતી અને તિબેટીયન હર્બલ દવાની પ્રેક્ટિસ દ્વારા તેમની પરંપરાગત આજીવિકા ટકાવી રાખે છે.
- મન્નારનો અખાત: તમિલનાડુના દક્ષિણપૂર્વ કિનારે સ્થિત, 'મન્નારનો અખાત બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ' ભારતના સૌથી સમૃદ્ધ દરિયાઈ જૈવવિવિધતા પ્રદેશોમાંનો એક છે. આશરે 1.05 મિલિયન હેક્ટરમાં ફેલાયેલો આ વિસ્તાર કોરલ રીફ, દરિયાઈ ઘાસના મેદાનો અને મેન્ગ્રોવ્સનો સમાવેશ કરે છે. આ એકબીજા સાથે જોડાયેલા ઇકોસિસ્ટમ વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિની 4,223 પ્રજાતિઓ માટે નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે. આ રિઝર્વ આશરે 47 દરિયાકાંઠાના ગામોમાં રહેતા લગભગ 2.5 મિલિયન લોકો માટે આજીવિકાના પાયા તરીકે સેવા આપે છે.
|
સફળતાની વાર્તા: સંરક્ષણના કેન્દ્રમાં રહેલા લોકો
નીલગિરિ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાં સ્વદેશી સમુદાયો ઉખડી ગયેલા લેન્ટાના વેલામાંથી હાથી શિલ્પો, ફર્નિચર અને અન્ય કલાકૃતિઓ બનાવે છે.
આ પહેલ સ્થાનિક લોકોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે અને સાથે સાથે કુદરતી રહેઠાણોના વિનાશ વિશે જાગૃતિ લાવે છે. 2021માં, લંડનમાં લેન્ટાનામાંથી બનાવેલા 125 જીવન-કદના હાથી શિલ્પો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા હતા, જે વન્યજીવન સાથે સહઅસ્તિત્વનો સંદેશ આપે છે. સમાન શિલ્પો બેંગલુરુ એરપોર્ટ, બેંગલુરુ શહેરમાં અને રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં પણ મળી શકે છે. આ પહેલ ઉખડી ગયેલા લેન્ટાના માટે આર્થિક ઉપયોગ પૂરો પાડે છે, સ્વદેશી કારીગરો માટે આજીવિકાની તકો બનાવે છે અને લોકોને આક્રમક પ્રજાતિઓ વિશે શિક્ષિત કરે છે.
|
શું તમે જાણો છો?
લેન્ટાના કામારા એક આક્રમક ઝાડી છે જે લગભગ 300,000 ચોરસ કિલોમીટર ભારતીય જંગલોમાં ફેલાયેલી છે. તે એટલી ગીચ ઝાડીઓ બનાવે છે કે સ્થાનિક છોડ ખીલી શકતા નથી, જેના કારણે જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો થાય છે અને કુદરતી જંગલની આગની પેટર્નમાં ફેરફાર થાય છે. તે જે રસાયણો છોડે છે તે અન્ય છોડના વિકાસને અટકાવે છે, અને તેની ઝડપથી પુનર્જીવિત થવાની ક્ષમતા તેને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે. તેને નાબૂદ કરવાના પ્રયાસો 1916 થી ચાલી રહ્યા છે, છતાં લેન્ટાનાને નિયંત્રિત કરવું એક ખર્ચાળ અને પડકારજનક કાર્ય છે.
|
આગળ વધવાનો માર્ગ
ભારતના બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ ભવિષ્ય માટે એક ઉત્તમ મોડેલ પ્રદાન કરે છે જ્યાં પ્રકૃતિ અને માનવતા એકસાથે ખીલી શકે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, નિવાસસ્થાન પુનઃસ્થાપન અને સમુદાય-આગેવાની હેઠળના સંરક્ષણ પ્રયાસોમાં સતત રોકાણ કરીને, આપણે તેમની ઇકોલોજીકલ સમૃદ્ધિ જાળવી શકીએ છીએ. પરંપરાગત જ્ઞાનને આધુનિક દેખરેખ તકનીકો સાથે સંકલિત કરીને, ભારત મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ અને ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. સરકારો, સંશોધકો, સ્થાનિક સમુદાયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો વચ્ચે મજબૂત ભાગીદારી આ પ્રદેશોને ખીલવામાં મદદ કરશે. આખરે, બાયોસ્ફિયર અનામત દર્શાવી શકે છે કે કેવી રીતે પ્રકૃતિનું રક્ષણ માત્ર જીવનને સમૃદ્ધ બનાવે છે પણ સાંસ્કૃતિક વારસાનું રક્ષણ પણ કરે છે અને આવનારી પેઢીઓ માટે સ્વસ્થ ભવિષ્ય સુનિશ્ચિત કરે છે.
સંદર્ભ
પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શૈક્ષણિક, વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠન
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંગઠનો
PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ
અન્ય:
પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો
SM/DK/GP/JT
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો : 
@PIBAhmedabad 
/pibahmedabad1964 
/pibahmedabad 
pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com