પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રોપાવર

સ્ટોરેજ સાથે ભારતના ઊર્જા ભવિષ્યનું નિર્માણ

ઊર્જા સુરક્ષા અને સ્થિરતાને મજબૂત કરવા માટે ભારતનું ઊર્જા સંક્રમણ અક્ષય ઊર્જામાં વધુને વધુ આધારિત છે. દેશ સ્વચ્છ સ્ત્રોતો સાથે વધતી વીજ માંગને પહોંચી વળવા માટે સૌર અને પવન ક્ષમતાનો ઝડપથી વિસ્તાર કરી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ભારત પાસે 308.027 GW ની સ્થાપિત બિન-અશ્મિભૂત બળતણ-આધારિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા છે. નાણાકીય વર્ષ 2025–26 દરમિયાન, ભારતે આશરે 55.29 GW બિન-અશ્મિભૂત બળતણ ક્ષમતા ઉમેરી છે. ભારતે 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત બળતણ ક્ષમતાનું લક્ષ્ય પણ નક્કી કર્યું છે. આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં સૌર અને પવન ઊર્જા મોટો ફાળો આપવા જઈ રહી છે.

જો કે, અક્ષય ઊર્જા ઉત્પાદન સૂર્યપ્રકાશ, હવામાન અને દૈનિક માંગની પેટર્ન સાથે બદલાય છે. આ પરિવર્તનશીલતા જ્યારે અક્ષય ઉત્પાદન માંગ કરતાં વધી જાય ત્યારે વધતી વીજળી સંગ્રહિત કરવાની જરૂરિયાત ઊભી કરે છે. ત્યારબાદ ઊર્જા સંગ્રહ ઓછા અક્ષય ઉત્પાદન અથવા પીક માંગના સમયગાળા દરમિયાન વીજળી પૂરી પાડી શકે છે.

જેમ જેમ અક્ષય ક્ષમતા વિસ્તરે છે, તેમ ઊર્જા સંગ્રહની જરૂરિયાત પણ ઝડપથી વધશે. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (CEA) 2031-32 સુધીમાં 73.93 GW સ્ટોરેજ ક્ષમતાનું અનુમાન લગાવે છે. આમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSPs) માંથી 26.69 GW અને બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS) માંથી 47.24 GW સામેલ છે.

આ લાંબા ગાળાની સંગ્રહ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવામાં PSPs મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. PSPs સરપ્લસ ઉત્પાદનના સમયગાળા દરમિયાન ઉપલા જળાશયમાં પાણી પમ્પ કરીને વીજળીનો સંગ્રહ કરે છે. જ્યારે વીજળીની માંગ વધે છે ત્યારે સંગ્રહિત પાણી ટર્બાઇન દ્વારા છોડવામાં આવે છે. આ PSPs ને સમય જતાં અક્ષય વીજળી શિફ્ટ કરવા અને ગ્રીડ સ્થિરતાને સમર્થન આપવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તેઓ લાંબા ગાળાના સ્ટોરેજ અને પિકિંગ સપોર્ટ પણ પૂરો પાડે છે, જે તેમને મોટી અક્ષય ક્ષમતાઓને સંકલિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

ઊર્જા સંગ્રહના પ્રકારો

ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો (Bharat RE) 2026 એ 2 થી 5 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે ‘ઇન્વેસ્ટ. ઇનોવેટ. ઇન્સ્પાયર.’ (Invest. Innovate. Inspire.) થીમ હેઠળ યોજાઈ રહ્યો છે. ચાર દિવસીય આ સમિટમાં 130 થી વધુ દેશોના સહભાગીઓ એકઠા થયા છે, જેમાં 40 થી વધુ મંત્રીઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ, રોકાણકારો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગના અગ્રણીઓ સામેલ છે. નવ દેશો- ઓસ્ટ્રેલિયા, ડેનમાર્ક, યુરોપિયન યુનિયન, ફ્રાન્સ, જર્મની, નેધરલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન અને યુનાઇટેડ કિંગડમ કન્ટ્રી પાર્ટનર્સ તરીકે ભાગ લઈ રહ્યા છે. 13 ભારતીય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભાગ લઈ રહ્યા છે, જે અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતા, રોકાણની તકો અને સ્વચ્છ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ પ્રદર્શિત કરી રહ્યા છે. સમિટના મુખ્ય ફોકસ ક્ષેત્રોમાં સૌર અને પવન ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઊર્જા સંગ્રહ, ગ્રીડ સંકલન, ઘરેલુ ઉત્પાદન, ડિજિટાઇઝેશન અને ઊર્જા ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એપ્લિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સમિટ સ્વચ્છ ઊર્જા રોકાણ, તકનીકી ભાગીદારી અને ઉદ્યોગ સહયોગ માટે વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. તેમાં મંત્રી સ્તરની ચર્ચાઓ, સીઈઓ રાઉન્ડટેબલ્સ, રોકાણકાર જોડાણો અને 400 થી વધુ પ્રદર્શકો દર્શાવતી પ્રદર્શન શામેલ છે. આ ઇવેન્ટ ઇન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સ એસેમ્બલીના 9મા સત્ર અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન પરની 4થી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદની સાથે યોજાઈ રહી છે, જે સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને મજબૂત કરે છે.[1] વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો: ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો 2026

PSPsને સમજવું: ઊર્જા સંગ્રહ અને પુરવઠા ચક્ર

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટમાં સામાન્ય રીતે વિવિધ ઊંચાઈઓ પર સ્થિત બે જળાશયોનો સમાવેશ થાય છે. સરપ્લસ વીજળીના સમયગાળા દરમિયાન, પાણીને નીચલા જળાશયમાંથી ઉપલા જળાશયમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે, જ્યાં ઊર્જા સ્થિતિ ઊર્જા (potential energy) તરીકે સંગ્રહિત થાય છે. જ્યારે વીજળીની જરૂર હોય છે, ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ટર્બાઇન દ્વારા ઉપલા જળાશયમાંથી પાણી છોડવામાં આવે છે. એકવાર માંગ સબસાઇડ થઈ જાય પછી, સરપ્લસ વીજળીના સમયગાળા દરમિયાન પાણીને ઉપલા જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે, જે સ્ટોરેજ સાયકલ પૂર્ણ કરે છે. તેથી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ મોટા પાયે ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓ તરીકે કાર્ય કરે છે અને ગ્રીડ સ્થિરતા અને અક્ષય ઊર્જા સંકલનમાં યોગદાન આપે છે.

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પાવર પ્લાન્ટ્સનું વર્ગીકરણ

PSPs તેમના જળાશયો કુદરતી જળમાર્ગો સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે અથવા તેના સંબંધમાં સ્થિત છે તે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેમને ત્રણ પ્રકારોમાં જૂથબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે: ઓન-સ્ટ્રીમ (on-stream), ઓફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ (off-stream open-loop) અને ઓફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ (off-stream closed-loop) યોજનાઓ. આ ગોઠવણીઓ પ્રોજેક્ટના જળાશયો અને કુદરતી જળમાર્ગો વચ્ચેના બદલાતા જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઓન-સ્ટ્રીમ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

ઓન-સ્ટ્રીમ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ યોજનાઓમાં બંને જળાશયો નદી, પ્રવાહ અથવા નાળા પર સ્થિત હોય છે. વીજળીની માંગને પહોંચી વળવા માટે, ઉપલા જળાશયમાં સંગ્રહિત પાણી વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ટર્બાઇન દ્વારા વહે છે. ઓછી વીજળીની માંગ અથવા સરપ્લસ પાવરના સમયગાળા દરમિયાન, પુનઃઉપયોગ માટે પાણીને ઉપલા જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે.

ઓફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

ઓફ-સ્ટ્રીમ ઓપન-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ યોજનાઓમાં એક જળાશય નદી, પ્રવાહ અથવા નાળા પર સ્થિત હોય છે. આનાથી વિપરીત, બીજું જળાશય નદી, બારમાસી પ્રવાહ અથવા બારમાસી નાળા પર સ્થિત હોતું નથી. જ્યારે વીજળીની જરૂર હોય છે, ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ટર્બાઇન દ્વારા ઉપલા જળાશયમાંથી પાણી વહે છે. ત્યારબાદ સરપ્લસ વીજળીનો ઉપયોગ પાણીને પાછું પમ્પ કરવા માટે થાય છે, જે અન્ય સાયકલ માટે સિસ્ટમને પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

ઓફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ

ઓફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ યોજનામાં કોઈપણ જળાશય નદી, બારમાસી પ્રવાહ અથવા બારમાસી નાળા પર સ્થિત હોતું નથી. બંને જળાશયો બારમાસી કુદરતી જળમાર્ગોથી દૂર સ્થિત છે. જ્યારે વીજળીની જરૂર હોય છે, ત્યારે ઉપલા જળાશયમાંથી પાણી ટર્બાઇન દ્વારા વહે છે જે વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, અને પછી ઓછી વીજળીની માંગ અથવા સરપ્લસ પાવરના સમયગાળા દરમિયાન ઉપલા જળાશયમાં પાછું પમ્પ કરવામાં આવે છે.

ત્રણેય પ્રકારના પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ સ્થળ-વિશિષ્ટ ભૌગોલિક અને તકનીકી પરિસ્થિતિઓના આધારે ભૂમિકા ભજવે છે. જો કે, નદીઓથી દૂર સ્થિત વધુ ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સને ઓળખવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે ઝડપી પ્રોજેક્ટ અમલીકરણને સમર્થન આપે છે અને જળચરોની પરિસ્થિતિકી અને આસપાસના પર્યાવરણ પરની અસરોને ન્યૂનતમ કરે છે.

ઊર્જા સંગ્રહનું વિસ્તરણ: ભારતની પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ગતિશીલતા

ભારત તેના વધતા અક્ષય ઊર્જા આધારને સમર્થન આપવા માટે તેની પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતાનો ઝડપથી વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. વિકાસ કાર્યાન્વિત, બાંધકામ અને પૂર્વ-બાંધકામ તબક્કાઓમાં પ્રગતિ કરી રહ્યો છે. આ વિસ્તરતી પાઇપલાઇન ભારતના લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવી રહી છે.

• કાર્યાન્વિત ક્ષમતા: ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, ભારત પાસે 10 પ્રોજેક્ટ્સમાં 7.43 GW ની કાર્યાન્વિત PSP ક્ષમતા છે. પ્રોજેક્ટ્સની સ્થાપિત ક્ષમતા 25 MW થી વધુ છે.
• બાંધકામ હેઠળ/અમલીકરણ તબક્કો: દેશભરમાં 11 PSPs માં વધુ 15.87 GW બાંધકામ હેઠળ અને/અથવા અમલીકરણ હેઠળ છે.
• પાઇપલાઇનનો આગામી તબક્કો: 8 પ્રોજેક્ટ્સમાં 10.40 GW ને સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી દ્વારા સંમતિ અથવા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.

ભારતની પ્રાદેશિક રીતે વૈવિધ્યસભર પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા

ભારતે 345.38 GW ની સંયુક્ત ક્ષમતા ધરાવતા 320 પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સની ઓળખ કરી છે. આમાં 56.67 GW ધરાવતા 62 ઓન-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સ અને 288.71 GW ધરાવતા 258 ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ તમામ પાંચ પ્રદેશોમાં પથરાયેલા છે અને તેમાં વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓ સામેલ છે, જેમાં પહેલેથી જ કાર્યરત પ્રોજેક્ટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.

PSP વિકાસ અને સ્થળની યોગ્યતા માટે કેટલાક તકનીકી અને પર્યાવરણીય પાસાઓના મૂલ્યાંકનની જરૂર પડે છે. આમાં ભૂપ્રદેશ (topography), ભૂસ્તરશાસ્ત્ર (geology), જળવિજ્ઞાન (hydrology), જળાશયની લાક્ષણિકતાઓ, પાયાની પરિસ્થિતિઓ, ભૂકંપાત્મકતા (seismicity) અને પર્યાવરણીય બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોજેક્ટ મૂલ્યાંકન દરમિયાન નિર્માણ સામગ્રી, ઊર્જા ક્ષમતા અને પ્રસારણ કનેક્ટિવિટીની પણ તપાસ કરવામાં આવે છે. પશ્ચિમ પ્રદેશ 129.72 GW પર સૌથી વધુ ઓળખાયેલ ક્ષમતા ધરાવે છે. CEA આનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળતી નદીઓની ભૂપ્રદેશ લાક્ષણિકતાઓ અને તીવ્ર ઢાળને આપે છે. મહારાષ્ટ્ર 67.36 GW ધરાવે છે, ત્યારબાદ ગુજરાત 33.36 GW ધરાવે છે.

દક્ષિણ પ્રદેશ પાસે 97.76 GW છે, જેમાં આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને તમિલનાડુ અગ્રણી છે. પૂર્વ પ્રદેશ પાસે 53.41 GW છે, જેમાં ઓડિશામાં 41.53 GW સામેલ છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને હિમાચલ પ્રદેશની આગેવાની હેઠળ ઉત્તર પ્રદેશ પાસે 50.32 GW છે. ઉત્તર પૂર્વીય પ્રદેશ ઓળખાયેલ રાષ્ટ્રીય ક્ષમતામાં 14.18 GW નું યોગદાન આપે છે. સામૂહિક રીતે, આ પ્રાદેશિક સંસાધનો ભારતના પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ અવકાશના માપદંડ અને ફેલાવાને રેખાંકિત કરે છે.

પમ્પડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સની અંદાજિત ક્ષમતા વૃદ્ધિ

આ વ્યાપક સંસાધન આધાર લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહને વિસ્તારવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે. તેથી સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીએ 2035-36 સુધીમાં એક નોંધપાત્ર ક્ષમતા વૃદ્ધિનો માર્ગ તૈયાર કર્યો છે. 2035-36 સુધીમાં કમિશનિંગ માટે કુલ 100.81 GW ના પ્રોજેક્ટ્સની પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે. આમાં અગાઉથી બાંધકામ હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને તે સંચિત PSP ક્ષમતાને 105.56 GW સુધી લઈ જશે. આયોજિત વિસ્તરણ ગ્રીડની સુગમતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરી શકે છે અને અક્ષય ઊર્જાના વધુ સંકલનને સક્ષમ બનાવી શકે છે. તે ભારતની ભવિષ્યની વીજ પ્રણાલીના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે પમ્પ્ડ સ્ટોરેજને પણ સ્થાપિત કરે છે.

વૈશ્વિક સ્થાપિત ક્ષમતા PSPs

પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રોપાવર એ મોટા પાયે ઊર્જા સંગ્રહનું વિશ્વનું સૌથી વ્યાપકપણે તૈનાત સ્વરૂપ છે, જે અન્ય સ્ટોરેજ ટેકનોલોજીની સરખામણીમાં તેનું સ્થાપિત માપદંડ અને પરિપક્વતા દર્શાવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રિન્યુએબલ એનર્જી એજન્સી (IRENA) મુજબ 2025 ના અંતમાં વૈશ્વિક સ્થાપિત પમ્પ્ડ હાઇડ્રો ક્ષમતા 159.8 ગીગાવૉટ હતી. આ ક્ષમતામાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ 66 ગીગાવૉટ હતો, ત્યારબાદ જાપાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અનુક્રમે 22 ગીગાવાટ અને 19 ગીગાવાટ ધરાવે છે. 2025 ના અંતમાં 7.18 ગીગાવૉટ સાથે ભારત સ્થાપિત પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં વૈશ્વિક સ્તરે ચોથા ક્રમે છે. દેશની ક્ષમતા ત્યારથી જુલાઈ 2026 સુધીમાં વધીને 7.43 ગીગાવાટ થઈ ગઈ છે, જે વૈશ્વિક પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ લેન્ડસ્કેપમાં તેની વધતી ભૂમિકાને મજબૂત કરે છે.

સરકારી પહેલો અને પગલાં

ભારત સરકારે PSPs ના વિકાસ અને તૈનાતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંકલિત નીતિગત, નિયમનકારી, માંગ-બાજુ અને પુરવઠા-બાજુના શ્રેણીબદ્ધ પગલાં લીધાં છે.

• સમર્પિત PSP વિકાસ માર્ગદર્શિકા: ઊર્જા મંત્રાલયે એપ્રિલ 2023 માં ભારતમાં પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની માર્ગદર્શિકા સૂચિત કરી હતી. આ માર્ગદર્શિકા ઝડપી PSP વિકાસની સુવિધા માટે નીતિગત માળખું પૂરું પાડે છે. માર્ગદર્શિકા મેળવવા માટે અહીં ક્લિક કરો
• સક્ષમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સમર્થન: બજેટરી સપોર્ટ PSP વિકાસ માટે જરૂરી આવશ્યક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને આવરી લે છે. આમાં રસ્તાઓ, પુલો, રેલવે સાઇડિંગ્સ, રોપવે, કમ્યુનિકેશન સુવિધાઓ અને પ્રસારણ લાઇનનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાં પ્રોજેક્ટ કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કરે છે અને પ્રોજેક્ટની સદ્ધરતાને મજબૂત બનાવે છે.
• સ્પર્ધાત્મક પ્રાપ્તિ માળખું: ટેરિફ-આધારિત સ્પર્ધાત્મક બિડિંગ (TBCB) માર્ગદર્શિકા ફેબ્રુઆરી 2025 માં સૂચિત કરવામાં આવી હતી. તેઓ PSPs માંથી સ્ટોરેજ ક્ષમતા અને સંગ્રહિત ઊર્જા મેળવવા માટે એક પારદર્શક અને પ્રમાણભૂત માળખું પૂરું પાડે છે.
• ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ શુલ્ક માફી: 30 જૂન 2028 સુધીમાં બાંધકામ માટે એનાયત કરાયેલ PSPs 100% ISTS શુલ્ક માફી માટે લાયક છે. આ માફી વ્યાપારી કામગીરીથી 25 વર્ષ માટે લાગુ પડે છે. આ માપદંડ PSPs ની નાણાકીય સદ્ધરતાને મજબૂત બનાવે છે.
• ઝડપી પ્રોજેક્ટ મંજૂરીઓ: સંશોધિત CEA માર્ગદર્શિકાઓએ વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલ (DPR) સંમતિ સમયરેખા ઘટાડી દીધી છે. તમામ PSPs માટે સમયરેખા 90 દિવસથી ઘટાડીને 50 દિવસ કરવામાં આવી છે. આંતર-રાજ્ય પાસાઓની મંજૂરીની આવશ્યકતા પણ દૂર કરવામાં આવી છે. આ પગલાં ઝડપી પ્રોજેક્ટ વિકાસને સમર્થન આપે છે.
• સુવ્યવસ્થિત પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન: પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે PSPs માટે વિભેદક મૂલ્યાંકન જોગવાઈઓ રજૂ કરી છે. પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ લાગુ જોગવાઈઓ હેઠળ B2 વર્ગીકરણનો લાભ લઈ શકે છે. ઓફ-સ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ્સને બેઝલાઇન ડેટા જરૂરિયાતોમાં ઘટાડાનો લાભ પણ મળે છે. આ પગલાં નિયમનકારી સુરક્ષા જાળવી રાખીને પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકનને ઝડપી બનાવી શકે છે.
• સર્વેક્ષણ અને તપાસની સુવિધા: MoEF&CC એ વન જમીન સર્વેક્ષણ જોગવાઈઓને વિસ્તૃત કરી છે અને PSPs માટે બોરહોલ સંશોધન મર્યાદામાં વધારો કર્યો છે, જેનાથી તકનીકી રીતે મજબૂત વિગતવાર પ્રોજેક્ટ અહેવાલો સમયસર તૈયાર કરવામાં સુવિધા મળે છે.
• સંકલિત ગ્રીડ અને પ્રસારણ આયોજન: રાષ્ટ્રીય વીજળી આયોજન ઊર્જા સંગ્રહ અને પ્રસારણ વિકાસને સાંકળે છે. આ અભિગમ અક્ષય ઊર્જા પરિવર્તનશીલતાને સંબોધિત કરે છે, ભીડ ઘટાડે છે અને ગ્રીડ વિશ્વસનીયતાને મજબૂત બનાવે છે. એક રોડમેપ 2025-26 અને 2035-36 વચ્ચે PSP ક્ષમતાના 100 GW ને સાંકળવાની પરિકલ્પના કરે છે.
• ડિજિટલ પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ: સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટીનું જલ વિદ્યુત DPR પોર્ટલ સર્વેક્ષણ અને તપાસ પ્રવૃત્તિઓની રીઅલ-ટાઇમ દેખરેખ સક્ષમ કરે છે. તે પ્રોજેક્ટની તૈયારી દરમિયાન હિતધારકો વચ્ચે સંકલનની સુવિધા પણ આપે છે. આ ડિજિટલ અભિગમ મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવામાં અને PSP વિકાસને ઝડપી બનાવવામાં મદદ કરે છે.
• CEA ની સંમતિ જરૂરી હોય તેવી મૂડી ખર્ચની મર્યાદા સમીક્ષા: ભારત સરકારે, 01.08.2025 ના ગેઝેટ નોટિફિકેશન દ્વારા, હાઇડ્રો જનરેટિંગ સ્ટેશનો સ્થાપિત કરવા સંબંધિત યોજનાઓ માટે મૂડી ખર્ચ મર્યાદા સુધારીને ₹3,000 કરોડ કરી છે, જેના માટે CEA ની સંમતિ જરૂરી છે. વધુમાં, ઓફ-સ્ટ્રીમ ક્લોઝ્ડ-લૂપ પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ યોજનાઓને, મૂડી ખર્ચના જથ્થાને ધ્યાનમાં લીધા વિના, CEA દ્વારા સંમતિની આવશ્યકતામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

નીતિગત સ્પષ્ટતા, નાણાકીય સહાય, સુવ્યવસ્થિત મંજૂરીઓ, સ્પર્ધાત્મક પ્રાપ્તિ અને સંકલિત ગ્રીડ આયોજનને આવરી લેતા આ પગલાંઓએ PSPs ના ઝડપી વિકાસ માટે એક સક્ષમ વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે.

ઊર્જા સંક્રમણની આગામી આવશ્યકતા

2030 સુધીમાં 500 ગીગાવાટ બિન-અશ્મિભૂત બળતણ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનું ભારતનું લક્ષ્ય દેશના વીજ ક્ષેત્રમાં એક મૌલિક બદલાવનું પ્રતીક છે. જેમ જેમ અક્ષય ઊર્જા મોટી ભૂમિકા ભજવે છે, તેમ ઊર્જાનો સંગ્રહ કરવાની અને માંગ અનુસાર તેને તૈનાત કરવાની ક્ષમતા એક વિશ્વસનીય અને સંતુલિત પાવર સિસ્ટમ જાળવવા માટે વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ હાઇડ્રોપાવર વ્યાપક પાવર સિસ્ટમ જરૂરિયાતોને સમર્થન આપતી વખતે મોટા પાયે, લાંબા ગાળાના ઊર્જા સંગ્રહ પ્રદાન કરવાની તેની ક્ષમતા દ્વારા આ આવશ્યકતાને સંબોધવા માટે યોગ્ય સ્થિતિમાં છે. તેની ભૂમિકા પીક માંગનું સંચાલન કરવા અને પરિવર્તનશીલ અક્ષય ઊર્જાને સાંકળવાથી લઈને ગ્રીડની સુગમતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા સુધી વિસ્તરે છે. જેમ જેમ સ્વચ્છ ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમ વિકસિત થતી રહે છે, ઉત્પાદન અને પ્રસારણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સાથે ઊર્જા સંગ્રહની અસરકારક તૈનાતી એક એવી પાવર સિસ્ટમના નિર્માણ માટે કેન્દ્રસ્થાને રહેશે જે વધુ સ્વચ્છ, વધુ લવચીક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર હોય.

સંદર્ભ:

Ministry of Power

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286558&lang=1&reg=3&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286558&lang=1&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293896&lang=2&reg=48&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2047047&lang=2&reg=48&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290015&reg=48&lang=2

Ministry of New and Renewable Energy

• https://mnre.gov.in/en/physical-progress/
• https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?lang=2&reg=48&relid=293063&utm_source

Central Electricity Authority

• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/notification/2026/01/Roadmap_to_100_GW_of_Hydro_Pumped_Storage_Projects-2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_In_Operation_2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_Under_Construction_1.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSPs_concurred_1.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2026/08/PSP_Potential_5-2.pdf
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/pumpedstorage/2024/10/9._Guidelines_for_Formulation_of_Detailed_Project_Reports_for_Pumped_Storage_Schemes_July_2024_version_3.0.pdf
• https://cea.nic.in/old/reports/others/ps/pspa1/large_scale_grid_integ.pdf?utm_source

National Thermal Power Corporation Limited

• https://ntpc.co.in/media/employee-blog/role-water-batteries-energy-transition-and-green-energy-integration-india?utm_source

International Renewable Energy Agency

• https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf?utm_source

Click to see pdf

SM/DK/JD