ગ્રીન હાઇડ્રોજન

ગ્રીન હાઇડ્રોજન ભારતની સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણનું એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બનીને ઉભરી રહ્યું છે. તે અક્ષય (રિન્યુએબલ) વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિભાજનથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે ખાતર ઉત્પાદન, પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગ, લોખંડ અને સ્ટીલ ઉત્પાદન, ભારે-ડ્યુટી રોડ પરિવહન અને શિપિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (NGHM) ઘરેલુ ઉત્પાદન, ઉત્પાદન, ખાતરીપૂર્વકની માંગ અને વિશ્વસનીય પ્રમાણપત્રને સમર્થન આપે છે. ગ્રીન એમોનિયા ઓક્શનથી લઈને ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન સુધી, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ્સ એક આશાસ્પદ માર્ગ તરફ ઈશારો કરે છે.

શા માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજન?

હાઇડ્રોજન એ એક ઊર્જા વાહક છે જે ઊર્જા સંગ્રહિત કરે છે અને વિવિધ ઉપયોગો માટે તેને વિતરિત કરે છે. ફ્યુઅલ સેલમાં, તે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરે છે, જેમાં માત્ર પાણી અને ગરમી ઉપ-ઉત્પાદનો (by-products) તરીકે બાકી રહે છે, અને કોઈ પ્રદૂષિત સંયોજનો કે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઉત્પન્ન થતા નથી.

જો કે શુદ્ધ હાઇડ્રોજન કુદરતમાં મોટા પ્રમાણમાં મળી આવતો નથી, તે પાણી અથવા કુદરતી ગેસ જેવા સંયોજનોમાંથી બહાર કાઢી શકાય છે. તેથી તેની પર્યાવરણીય અસર તે કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અશ્મિભૂત બળતણ (fossil fuels) પર આધાર રાખે છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે.

સૌર અને પવન ઊર્જામાંથી અક્ષય વીજળીનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદન કરવાથી આ પદચિહ્ન (carbon footprint) નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે. અક્ષય ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિભાજનથી બનાવવામાં આવતા હાઇડ્રોજનને ગ્રીન હાઇડ્રોજન કહેવામાં આવે છે. અશ્મિભૂત-આધારિત પદ્ધતિઓથી વિપરીત, આ પ્રક્રિયામાં ઘણો ઓછો કાર્બન ઉત્સર્જિત થાય છે. ભારતના વિપુલ પ્રમાણમાં સૌર અને પવન સંસાધનો સ્થાનિક ઉત્પાદનને શક્ય બનાવે છે. આ દેશના ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવે છે અને ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે.

તે 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનના ભારતના લક્ષ્યને પણ સમર્થન આપે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજન એવા ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ મહત્વ ધરાવે છે જ્યાં ઉત્સર્જન ઘટાડવું મુશ્કેલ છે. તેના કારણોમાં ઉચ્ચ-તાપમાનની ગરમીની જરૂરિયાતો, રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને અશ્મિભૂત બળતણના ઓછા વિકલ્પો સામેલ છે. આ મુશ્કેલીથી ઘટાડી શકાય તેવા (hard-to-abate) ક્ષેત્રોમાં ખાતર, પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગ, લોખંડ અને સ્ટીલ, ભારે-ડ્યુટી રોડ પરિવહન અને શિપિંગનો સમાવેશ થાય છે. ખાતર અને રિફાઇનિંગ પ્લાન્ટ્સ પહેલેથી જ હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ગ્રીન હાઇડ્રોજન અશ્મિભૂત-આધારિત પુરવઠાનું સ્થાન લઈ શકે છે. તે ઓછા-ઉત્સર્જનવાળા સ્ટીલ નિર્માણ, પસંદગીના પરિવહન ઉપયોગો અને ઊર્જા સંગ્રહને પણ સમર્થન આપી શકે છે. તે ખાસ કરીને એવા સ્થળોએ ઉપયોગી છે જ્યાં સીધી વીજળીકરણ (direct electrification) મુશ્કેલ અથવા ઓછું વ્યવહારુ હોય છે.

કઈ બાબત હાઇડ્રોજનને “ગ્રીન” બનાવે છે?

હાઇડ્રોજન ઉપયોગમાં લેવાતી વખતે કોઈ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડતો નથી, તેથી તેની આબોહવા પર અસર તે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. ઓગસ્ટ 2023 માં, નવી અને અક્ષય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) એ ભારતના ગ્રીન હાઇડ્રોજન ધોરણ (Green Hydrogen Standard) ની સૂચના આપી હતી. જો 12-મહિનાની સરેરાશ તરીકે માપવામાં આવેલ, વેલ-ટુ-ગેટ (well-to-gate) આધારે, પ્રતિ કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન દીઠ CO₂ સમકક્ષ 2 કિગ્રાથી વધુ ઉત્સર્જન ન થાય તો હાઇડ્રોજન ગ્રીન તરીકે લાયક ઠરે છે. આમ ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ઔપચારિક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરનાર પ્રથમ કેટલાક દેશોમાંનો એક બન્યો.

ભારત માટે, વ્યાપક સ્વિકારથી આયાતી અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે. તે વૈશ્વિક બળતણ કિંમતોની અસ્થિરતા સામે રક્ષણ પણ આપશે. આ ક્ષેત્ર ઉત્પાદનમાં તકો ખોલી શકે છે, રોકાણ આકર્ષિત કરી શકે છે, નોકરીઓનું સર્જન કરી શકે છે અને નિકાસને વિસ્તૃત કરી શકે છે. સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરવાથી સ્થાનિક પુરવઠા શૃંખલા મજબૂત થશે અને ઔદ્યોગિક નવીનતાને વેગ મળશે. આમ ગ્રીન હાઇડ્રોજન આત્મનિર્ભરતા, ટકાઉ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ઓછી કાર્બનવાળા ભવિષ્યને સમર્થન આપી શકે છે.

ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો (Bharat RE) 2026 એ 2 થી 5 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે ‘ઇન્વેસ્ટ. ઇનોવેટ. ઇન્સ્પાયર.’ (Invest. Innovate. Inspire.) થીમ હેઠળ યોજાઈ રહ્યો છે. ચાર દિવસીય આ સમિટમાં 130 થી વધુ દેશોના સહભાગીઓ એકઠા થયા છે, જેમાં 40 થી વધુ મંત્રીઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ, રોકાણકારો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગના અગ્રણીઓ સામેલ છે. નવ દેશો- ઓસ્ટ્રેલિયા, ડેનમાર્ક, યુરોપિયન યુનિયન, ફ્રાન્સ, જર્મની, નેધરલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન અને યુનાઇટેડ કિંગડમ કન્ટ્રી પાર્ટનર્સ તરીકે ભાગ લઈ રહ્યા છે. 13 ભારતીય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભાગ લઈ રહ્યા છે, જે અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતા, રોકાણની તકો અને સ્વચ્છ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ પ્રદર્શિત કરી રહ્યા છે. સમિટના મુખ્ય ફોકસ ક્ષેત્રોમાં સૌર અને પવન ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઊર્જા સંગ્રહ, ગ્રીડ સંકલન, ઘરેલુ ઉત્પાદન, ડિજિટાઇઝેશન અને ઊર્જા ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એપ્લિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સમિટ સ્વચ્છ ઊર્જા રોકાણ, તકનીકી ભાગીદારી અને ઉદ્યોગ સહયોગ માટે વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. તેમાં મંત્રી સ્તરની ચર્ચાઓ, સીઈઓ રાઉન્ડટેબલ્સ, રોકાણકાર જોડાણો અને 400 થી વધુ પ્રદર્શકો દર્શાવતી પ્રદર્શન શામેલ છે. આ ઇવેન્ટ ઇન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સ એસેમ્બલીના 9મા સત્ર અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન પરની 4થી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદની સાથે યોજાઈ રહી છે, જે સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને મજબૂત કરે છે.[1] વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો: ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો 2026

ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે?

ગ્રીન હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે પાણી (H₂O) ના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. ઇલેક્ટ્રોલિસિસ કોઈ સંયોજનને સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત કરવા માટે વીજળીનો ઉપયોગ કરે છે. અહીં, અક્ષય વીજળી પાણીને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂) માં વિભાજિત કરે છે, જેમાં ન્યૂનતમ ઉત્સર્જન થાય છે.

2H2O → 2H2 + O2

મુખ્ય ઉપકરણ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર છે. તેમાં પાવર સોર્સ સાથે જોડાયેલા બે ઇલેક્ટ્રોડ્સ, કેથોડ અને એનોડ હોય છે. તેઓ ઇલેક્ટ્રોલાઇટની અંદર કામ કરે છે, જે આયનોને સેલ દ્વારા આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. એક ડાયાફ્રેમ આયનોને પસાર થવા દેતી વખતે વાયુઓને અલગ રાખે છે. જ્યારે પ્રવાહ (current) વહે છે, ત્યારે કેથોડ પર હાઇડ્રોજન અને એનોડ પર ઓક્સિજન બને છે. વધુ ઉપયોગ માટે વાયુઓ અલગથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આમ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર અક્ષય વીજળી અને પાણીને ઉદ્યોગ, પરિવહન અને અન્ય ઉપયોગો માટે ઓછા-ઉત્સર્જનવાળા બળતણમાં ફેરવે છે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉપયોગો

• ખાતરો: હાઇડ્રોજન અને નાઇટ્રોજનમાંથી બનાવવામાં આવતી એમોનિયા, યુરિયા જેવા નાઇટ્રોજન ખાતરોનો આધાર છે. આ હાઇડ્રોજનનો મોટો ભાગ હવે કુદરતી ગેસમાંથી આવે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજન તેનું સ્થાન લઈ શકે છે અને ઘણા ઓછા ઉત્સર્જન સાથે ગ્રીન એમોનિયા મેળવી શકે છે.
• પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીઓ: રિફાઇનરીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલમાંથી સલ્ફર દૂર કરવા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી બળતણ સ્વચ્છ બને. તેઓ ડીઝલ, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ અને નેફ્તા જેવા હળવા બળતણમાં ભારે તેલને અપગ્રેડ કરવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ કરે છે. આ બળતણ રોડ પરિવહન, ઉડ્ડયન અને ઉદ્યોગને સેવા આપે છે. મોટાભાગનો રિફાઇનરી હાઇડ્રોજન અશ્મિભૂત બળતણમાંથી આવે છે, તેથી ગ્રીન પુરવઠો રિફાઇનિંગ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે.
• સ્ટીલ: પરંપરાગત સ્ટીલ નિર્માણ લોખંડની કાચી ધાતુમાંથી ઓક્સિજન છૂટો પાડવા માટે કોલસાનો ઉપયોગ કરે છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડે છે. ડાયરેક્ટ રિડ્યુસ્ડ આયર્ન માર્ગોમાં, તેના બદલે ગ્રીન હાઇડ્રોજન આ કામ કરી શકે છે. ત્યારબાદ રિડક્શન સ્ટેજ કાર્બન ડાયોક્સાઇડના બદલે પાણીની વરાળ છોડે છે.
• સિટી ગેસ નેટવર્ક્સ: ગ્રીન હાઇડ્રોજનને સુરક્ષા ધોરણો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુસંગતતાને આધીન મર્યાદિત પ્રમાણમાં કુદરતી ગેસ સાથે મિશ્રિત કરી શકાય છે. આ વર્તમાન ગેસ નેટવર્ક્સને ઘરો, વ્યવસાયો અને ઉદ્યોગોને હાઇડ્રોજન-કુદરતી ગેસનું મિશ્રણ પૂરું પાડવાની મંજૂરી આપે છે. આ પ્રકારનું મિશ્રણ હાલના વિતરણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરતી વખતે અશ્મિભૂત બળતણ વપરાશ અને સંબંધિત ઉત્સર્જનને ઘટાડી શકે છે.
• રોડ અને રેલ પરિવહન: ફ્યુઅલ-સેલ વાહનો બોર્ડ પર હાઇડ્રોજનને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સ ચલાવે છે. ઉપયોગના બિંદુ પર તેમનું એકમાત્ર ઉત્સર્જન પાણીની વરાળ છે. આ બસો, ટ્રકો અને ટ્રેનોને અનુકૂળ છે જેને લાંબી રેન્જ અને ઝડપી રિફ્યુઅલિંગની જરૂર હોય છે.

શું તમે જાણો છો?

ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન-સંચાલિત ટ્રેન 17 જુલાઈ 2026 ના રોજ જીંદ-સોનીપત વિભાગ પર શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ 10-કાર ટ્રેનસેટ આશરે 2,600 મુસાફરોને વહન કરી શકે છે. જીંદ ખાતેનું એક સુવિધા કેન્દ્ર લગભગ 3,000 કિગ્રા હાઇડ્રોજન સંગ્રહિત કરે છે. ટ્રેન ફક્ત પાણીની વરાળ અને ગરમી ઉત્સર્જિત કરે છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો

• શિપિંગ: ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે, જે જહાજોને બળતણ પૂરું પાડી શકે છે. આ લાંબા દરિયાઈ સફરો પર પરંપરાગત દરિયાઈ બળતણનું સ્થાન લઈ શકે છે. અપનાવવું એ એન્જિન સુસંગતતા, સુરક્ષા જરૂરિયાતો અને પોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર આધાર રાખે છે.
• નિકાસ: ભારત નીચા-ઉત્સર્જનવાળા બળતણની શોધ કરતા દેશોને ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ડેરિવેટિવ્ઝ, જેમ કે ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલ સપ્લાય કરી શકે છે. ભારતના અક્ષય ઊર્જા સંસાધનો આ પુરવઠાને ટેકો આપી શકે છે. નિકાસ ઔદ્યોગિક તકો ખોલી શકે છે અને નીચા-ઉત્સર્જનવાળા બળતણમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરી શકે છે. વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો: ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા

સરકારી અભિગમમાં સુસંગતતા લાવવી

સરકારે આખા ક્ષેત્રમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનના અપનાવવામાં વધારો કરવા માટે એક સંકલિત વ્યૂહરચના અપનાવી છે. તે અપનાવવાની પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટે કેન્દ્રીય અને રાજ્ય મંત્રાલયો, વિભાગો, એજન્સીઓ અને સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરે છે. દરેક મંત્રાલયની ચોક્કસ ભૂમિકા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય રિફાઇનરીઓ અને સિટી ગેસ વિતરણમાં ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે; રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય સ્વદેશી ગ્રીન એમોનિયા-આધારિત ખાતરોને પ્રોત્સાહન આપે છે; રોડ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય નિયમો, ધોરણો અને કોડ્સ દ્વારા પરિવહન ઉપયોગને સક્ષમ બનાવે છે; સ્ટીલ મંત્રાલય સ્ટીલ નિર્માણમાં પ્રગતિ કરે છે; વિદેશ મંત્રાલય વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે સહયોગની સુવિધા આપે છે.

ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિ માળખું

NGHM: સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ માટે એક મિશન MNRE ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને તેના ડેરિવેટિવ્ઝ માટે વૈશ્વિક હબ બનાવવા માટે NGHM લાગુ કરી રહી છે. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે જાન્યુઆરી 2023 માં રૂ. 19,744 કરોડના આઉટલે સાથે મિશનને મંજૂરી આપી હતી. તે 2030 સુધીમાં વાર્ષિક ઓછામાં ઓછી 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ઉત્પાદન ક્ષમતાનું લક્ષ્ય રાખે છે. નિકાસ માંગ સાથે, આ દર વર્ષે 10 MMT સુધી પહોંચી શકે છે. મિશનના નીચેના ઘટકો છે.

SIGHT: બજારની બંને બાજુઓ પર સહાય સ્ટ્રેટેજીક ઇન્ટરવેન્શન્સ ફોર ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટ્રાન્ઝિશન (SIGHT) પ્રોગ્રામ એ NGHM નો મુખ્ય ઘટક છે. 2029–30 સુધી તેનો આઉટલે રૂ. 17,490 કરોડ છે. તે બે હેતુઓ માટે પ્રોત્સાહનો આપે છે: ઘરેલુ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન. સાથે મળીને, તેઓ સ્વદેશી ક્ષમતાને મજબૂત કરે છે અને ઉત્પાદનને ઝડપી બનાવે છે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• પ્રતિ વર્ષ 3,000 મેગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે 15 કંપનીઓને પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે. આ આયાતી પુરવઠા શૃંખલાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે.
• ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં પ્રતિ વર્ષ આશરે 8,000 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્ષમતા કાર્યરત કરવામાં આવી હતી.
• પ્રતિ વર્ષ 8,62,000 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે.
• ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં, ભારતીય કંપનીઓએ વિશ્વની સૌથી મોટી ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઓફટેક પ્રતિબદ્ધતાઓ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે - કુલ 5.5 લાખ MTPA થી વધુ - જે ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજન પુરવઠા પ્રતિબદ્ધતાઓમાં વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે સ્થાપિત કરે છે.[2]

પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ

NGHM એવા પાયલોટને સમર્થન આપે છે જે મુશ્કેલીથી ઘટાડી શકાય તેવા ક્ષેત્રોમાં અશ્મિભૂત બળતણ અને ફીડસ્ટોકનું સ્થાન લે છે. આમાં સ્ટીલ, ભારે-ડ્યુટી ગતિશીલતા (mobility) અને શિપિંગ સામેલ છે. પાયલોટનો ઉદ્દેશ્ય તકનીકી, નિયમનકારી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અંતરોને ઓળખવાનો છે. તેઓ પુરવઠા શૃંખલાઓ અને ટેકનોલોજી સંકલનનું પરીક્ષણ પણ કરશે. તેમના તારણો વ્યવસાયિક-સ્તરની તૈનાતી અને જરૂરી નીતિગત સહાયનું માર્ગદર્શન કરશે. મિશને 2029–30 સુધીમાં ઓછા-કાર્બન સ્ટીલ માટે રૂ. 455 કરોડ અલગ રાખ્યા છે. તેણે 2025–26 સુધી ગતિશીલતા માટે રૂ. 496 કરોડ અને શિપિંગ માટે રૂ. 115 કરોડ પણ અલગ રાખ્યા છે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• સ્ટીલ ક્ષેત્રમાં પાંચ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. 100% હાઇડ્રોજન ઇન્જેક્શનના પરીક્ષણ માટે રૂ. 84 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.
• બાર પ્રોજેક્ટ્સ 70 હાઇડ્રોજન વાહનો તૈનાત કરશે: 27 બસો અને 43 ટ્રક. આમાં ફ્યુઅલ સેલ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (FCEVs) અને હાઇડ્રોજન ઇન્ટરનલ કમ્બશન એન્જિન (H₂-ICE) વાહનો સામેલ છે.
• પ્રોજેક્ટ્સ 21 માર્ગો પર 16 હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન પણ આવરી લે છે. રૂ. 41.58 કરોડની નાણાકીય સહાય મુક્ત કરવામાં આવી છે.
• વી. ઓ. ચિદમ્બરનાર પોર્ટ ઓથોરિટીએ ગ્રીન મિથેનોલ માટે બંકરિંગ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધાઓ વિકસાવવા માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ એનાયત કર્યો છે. રૂ. 35 કરોડની MNRE ગ્રાન્ટ સહિત પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ રૂ. 38.12 કરોડ છે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબ્સ અને હાઇડ્રોજન વેલી ઇનોવેશન ક્લસ્ટર્સ (HVIC)

હાઇડ્રોજન પરિવહન કરવું મુશ્કેલ છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, મિશન હબ્સ અને HVIC ને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ક્લસ્ટર અભિગમ ઉત્પાદન, વપરાશ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને એકસાથે લાવે છે. તે પ્રોજેક્ટની સદ્ધરતામાં સુધારો કરે છે અને સ્કેલની અર્થવ્યવસ્થાને સક્ષમ બનાવે છે. નિયુક્ત હબમાં પ્રોજેક્ટ્સ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય યોજનાના લાભો પણ મેળવી શકે છે. હબ અને સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સ માટે મિશન પાસે 2025–26 સુધી રૂ. 400 કરોડનું આઉટલે છે. આ પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રીન રોકાણને આકર્ષિત કરવાનો અને નવીનતાને વેગ આપવાનો છે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• MNRE એ દીનદયાળ પોર્ટ (કંડલા, ગુજરાત), વી. ઓ. ચિદમ્બરનાર પોર્ટ (તૂતીકોરિન, તમિલનાડુ) અને પારાદીપ પોર્ટ (ઓડિશા) ને હબ તરીકે માન્યતા આપી છે.
• જુલાઈ 2025 માં કંડલા પોર્ટ ખાતે સ્વદેશી રીતે નિર્મિત 1 મેગાવોટનો ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યો હતો.
• ચાર HVIC એનાયત કરવામાં આવ્યા છે: જોધપુર, ઓડિશા, પૂણે અને કેરળ.

સક્ષમ નીતિ માળખું

મિશન ગ્રીન હાઇડ્રોજનને પરવડે તેવું બનાવવા માટે સમગ્ર-સરકાર (whole-of-government) અભિગમને અનુસરે છે. MNRE લાભો અને પ્રોજેક્ટ સુવિધા પર કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વિભાગો સાથે સંકલન કરે છે. મુખ્ય પગલાંઓમાં આંતર-રાજ્ય પ્રસારણ શુલ્ક માફ કરવા અને અક્ષય ઊર્જા બેંકિંગની સુવિધા આપવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સમયબદ્ધ ઓપન એક્સેસ અને ગ્રીડ કનેક્ટિવિટી પણ સામેલ છે. સરકાર અક્ષય ક્ષમતા, પ્રસારણ, બેંકિંગ અને સંગ્રહ માટે આયોજનનું સંકલન કરશે. સોલર પાર્ક્સ, મેન્યુફેક્ચરિંગ ઝોન્સ અને સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન્સ (SEZs) ને હાઇડ્રોજન સુવિધાઓ સુધી લંબાવવામાં આવી શકે છે. મિશન આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રીન ફાઇનાન્સ, ગ્રીન બોન્ડ્સ અને નવીન ધિરાણની પણ શોધ કરશે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• 31 ડિસેમ્બર 2030 સુધીમાં કાર્યરત ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયા પ્લાન્ટ્સને 25 વર્ષ માટે ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ISTS) શુલ્કમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. ISTS એ રાજ્યની સીમાઓમાં વીજળી ખસેડવાની ફી છે. આ છૂટ વીજળીના ખર્ચને ઘટાડે છે.
• ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર યોજના રિન્યુએબલ પાવરને ગ્રીડ સુધી લઈ જતી લાઇનો અને સબસ્ટેશનોને સમર્થન આપે છે. રાષ્ટ્રીય પ્રસારણ યોજના ઉત્પાદન અને વપરાશ કેન્દ્રો વચ્ચેના જોડાણોમાં સુધારો કરે છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો

• સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન્સ એક્ટ, 2005 ની કલમ 26 હેઠળના ડ્યુટી લાભો ફક્ત કેપ્ટિવ વપરાશ માટે જ અક્ષય ઊર્જા ઉપકરણો સ્થાપિત અને સંચાલિત કરતી પાત્ર યુનિટો સુધી લંબાવવામાં આવ્યા છે. આ તેમની પોતાની વીજળીની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા SEZ ની અંદર અક્ષય ઊર્જા સુવિધાઓ સ્થાપવાનો ખર્ચ ઘટાડી શકે છે.
• અક્ષય ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા ગ્રીન હાઇડ્રોજન અથવા ગ્રીન એમોનિયાનું ઉત્પાદન કરતા સ્ટેન્ડઅલોન પ્લાન્ટ્સને પર્યાવરણ પ્રભાવ મૂલ્યાંકન સૂચના, 2006 હેઠળ અગાઉના પર્યાવરણીય ક્લિયરન્સમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ માટે મંજૂરી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવી શકે છે.
• સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) અથવા એક્સપોર્ટ ઓરિએન્ટેડ યુનિટ (EOU) ની અંદર સ્થિત અક્ષય ઊર્જા પ્લાન્ટ્સ જ્યારે ફક્ત ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સ અથવા તેમના ડેરિવેટિવ્ઝને વીજળી પૂરી પાડે છે ત્યારે મૉડેલ્સ અને મેન્યુફેક્ચરર્સની મંજૂર સૂચિ (ALMM) અને સંશોધિત સૂચિ (RLMM) આવશ્યકતાઓમાંથી મુક્ત હોય છે. આ પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સને લાગુ પડતી મુક્તિ શરતોને આધીન અક્ષય ઊર્જા સાધનો મેળવવામાં વધુ રાહત પૂરી પાડે છે.
• ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયા નીતિ લાગુ પડતી જોગવાઈઓને આધીન 15 દિવસની અંદર ઓપન એક્સેસ અને 30 દિવસ સુધી સરપ્લસ અક્ષય વીજળીની બેંકિંગ માટે પ્રદાન કરે છે. ઓપન એક્સેસ ઉત્પાદકોને તેમની સ્થાનિક વિતરણ કંપની સિવાયના અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી અક્ષય વીજળી મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. બેંકિંગ સરપ્લસ વીજળીને ક્રેડિટ તરીકે સંગ્રહિત કરવાની અને પછીથી ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપે છે, જે લાગુ નિયમોને આધીન છે.

હાઇડ્રોજન સંગ્રહ અને સુરક્ષા

હાઇડ્રોજન સૌથી હલકો તત્વ છે અને સરળતાથી સળગી જાય છે[3], તેથી સંગ્રહ, હેન્ડલિંગ અને લીક શોધવા માટે કડક ધોરણોની જરૂર છે[4]. ભારતે સુરક્ષિત ઉદ્યોગ પ્રથાનું માર્ગદર્શન કરવા માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલ માટેના ધોરણો સૂચિત કર્યા છે[5].

નિયમો અને ધોરણો

મિશન ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો સાથે સંરેખિત નિયમો અને ધોરણો બનાવી રહ્યું છે. ઉદ્દેશ્ય ક્ષેત્રના વિકાસને સક્ષમ કરવાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સાથે સુમેળ સાધવાનો છે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• ભારતના ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડની સૂચના આપવામાં આવી છે. તે 12 મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન સરેરાશ, વેલ-ટુ-ગેટ, પ્રતિ કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન દીઠ 2 કિગ્રા CO₂ સમકક્ષની મર્યાદા નક્કી કરે છે. આનાથી એક સામાન્ય બેન્ચમાર્ક બનાવ્યો.
• પરીક્ષણ સુવિધાઓ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ધોરણો માટે સંસ્થાકીય સહાયને ભંડાર કરવા માટે યોજના માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી છે.
• ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલ માટેના ધોરણો સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ ઉત્સર્જન થ્રેશોલ્ડ અને પાત્રતા શરતો નક્કી કરે છે, જે ઉત્પાદન અને વેપારને સમર્થન આપે છે.
• MNRE એ એપ્રિલ 2025 માં ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રમાણપત્ર યોજના (Green Hydrogen Certification Scheme of India) શરૂ કરી. બ્યુરો ઓફ એનર્જી એફિશિયન્સી (BEE) દેખરેખ, ચકાસણી અને પ્રમાણપત્ર માટે એજન્સીઓને માન્યતા આપે છે.
• પારદર્શક પ્રમાણપત્ર અને અનુપાલન માટે જૂન 2026 માં એક સમર્પિત પોર્ટલ લાઇવ થયું. વિશ્વસનીય પ્રમાણપત્ર ભારતીય ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક સ્તરે આત્મવિશ્વાસ સાથે સ્પર્ધા કરવામાં મદદ કરશે.

સંશોધન અને વિકાસ

મિશન ગ્રીન હાઇડ્રોજનને વધુ સસ્તું, કાર્યક્ષમ, સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય બનાવવા માટે સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ને સમર્થન આપે છે. સ્ટ્રેટેજીક હાઇડ્રોજન ઇનોવેશન પાર્ટનરશિપ (SHIP) એ ઉદ્યોગ અને સરકાર તરફથી સમર્પિત R&D ભંડોળ સાથેનું એક જાહેર-ખાનગી માળખું છે. R&D માટેની યોજના માર્ગદર્શિકા માર્ચ 2024 માં રૂ. 400 કરોડના આઉટલે સાથે સૂચિત કરવામાં આવી હતી. જૂન 2026 સુધીમાં, રૂ. 113 કરોડની પ્રારંભિક R&D રોડમેપ હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને સુરક્ષા તકનીકોમાં મંજૂર પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપી રહી છે.

કૌશલ્ય વિકાસ (Skilling)

એક સંકલિત કૌશલ્ય વિકાસ પહેલ ચાલી રહી છે. મિશનનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં 6 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરવાનો છે. અત્યાર સુધીમાં, 14 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં હાઇડ્રોજન-સંબંધિત લાયકાતોમાં 8,149 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 7,248 પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે. તાલીમમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ માટે અક્ષય પાવર, ઇલેક્ટ્રોલિસિસ, સંગ્રહ, પરિવહન, સુરક્ષા ધોરણો અને સ્ટીલ, ગતિશીલતા અને રિફાઇનિંગ જેવા અંતિમ ઉપયોગોનો સમાવેશ થાય છે. નવીનતા માટે, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી પર કામ કરતા સ્ટાર્ટ-અપ્સને રૂ. 100 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. રૂ. 22 કરોડના કુલ ભંડોળ સાથે પ્રથમ નવ સ્ટાર્ટ-અપ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

મિશન ટેકનોલોજી વિકસાવવા, રોકાણ એકત્ર કરવા, નિકાસ બજારો બનાવવા અને ધોરણોને સંરેખિત કરવા માટે ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

મુખ્ય પ્રગતિ

• MNRE એ, સીધી રીતે અથવા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સોલર એનર્જી દ્વારા, એમઓયુ, લેટર્સ ઓફ ઇન્ટેન્ટ અથવા જોઈન્ટ ડિક્લેરેશન ઓફ ઇન્ટેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. ભાગીદારો ઓસ્ટ્રેલિયા, ફિનલેન્ડ, ફ્રાન્સ, જર્મની, સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને ઉઝ્બેકિસ્તાન છે.
• નેધરલેન્ડ સાથે અક્ષય ઊર્જા પર એક એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
• સ્ટ્રેટેજીક ક્લીન એનર્જી પાર્ટનરશિપ હેઠળ ભારત-યુએસ હાઇડ્રોજન ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે.
• ગ્રીન હાઇડ્રોજન એ ભારત-યુએસ ન્યૂ એન્ડ ઇમર્જિંગ રિન્યુએબલ એનર્જી ટેકનોલોજી એક્શન પ્લેટફોર્મ (RETAP) નું એક ફોકસ ક્ષેત્ર છે.

રાજ્ય-સ્તરીય પહેલો

છ રાજ્યોએ રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનને પૂરક બનાવતી સમર્પિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિઓની સૂચના આપી છે. ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ એ સૂચિત સમર્પિત નીતિઓ ધરાવતા રાજ્યો છે.

અન્ય ચાર રાજ્યો તેમની સમર્પિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિઓને આખરી સ્વરૂપ આપી રહ્યા છે. હરિયાણા, પંજાબ, બિહાર અને કેરળ ડ્રાફ્ટ નીતિઓ પર કામ કરી રહ્યા છે.

સાત રાજ્યોએ હાઇડ્રોજનને તેમના હાલના ઔદ્યોગિક અને અક્ષય ઊર્જા નીતિ માળખામાં સંકલિત કર્યા છે. આમાં હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, ઓડિશા, તેલંગાણા અને છત્તીસગઢ સામેલ છે.

આગળનો માર્ગ

નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન સ્વચ્છ, વધુ આત્મનિર્ભર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઊર્જા અર્થવ્યવસ્થા બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. 2030 સુધીમાં, ભારત વાર્ષિક 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ સંક્રમણ આયાતી અશ્મિભૂત બળતણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે અને દેશની લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરી શકે છે. મિશનથી 2030 સુધીમાં સંચિત અશ્મિભૂત બળતણની આયાતમાં આશરે રૂ. 1 લાખ કરોડનો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.

ઊર્જા સુરક્ષા ઉપરાંત, મિશન ઔદ્યોગિક વિકાસ, રોકાણ અને રોજગારી માટે નવી તકો ઊભી કરવા માંગે છે. તે રોકાણમાં રૂ. 8 લાખ કરોડથી વધુ એકત્રિત કરે તેવી અને ઉત્પાદન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંશોધન અને પ્રોજેક્ટ વિકાસમાં 6 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરે તેવી અપેક્ષા છે. લક્ષ્યાંકિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન જથ્થાના ઉત્પાદન અને ઉપયોગથી વાર્ષિક લગભગ 50 MMT કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જનને અટકાવવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. આ પ્રયાસો દ્વારા, સરકાર ઔદ્યોગિક ડીકાર્બોનાઇઝેશનને વેગ આપવા, ઘરેલુ ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, ઉપયોગ અને નિકાસ માટે ભારતને વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. આ 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના ભારતના વ્યાપક વિઝનમાં અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતામાં યોગદાન આપશે.

સંદર્ભ

Cabinet

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1888547

Ministry of New and Renewable Energy (MNRE)

• https://nghm.mnre.gov.in/admin/uploads/resources/167465243440278NationalGreenH2Mission.pdf
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2023/10/202310131572744879.pdf
• https://mnre.gov.in/en/hydrogen-schemes-guidelines/
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1950421
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2125231
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200436
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204464
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244663
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2274212
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280506
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2274212&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291541&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200436&reg=3&lang=2
• https://mnre.gov.in/en/national-green-hydrogen-mission/
• https://mnre.gov.in/en/document/nghm-testing-scheme/
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2023/01/2023012338.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200444&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236255&lang=1&reg=3
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2026/03/20260324162653259.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2329940&reg=48&lang=1

Ministry of Chemicals and Fertilisers

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247329

Ministry of Ports, Shipping and Waterways

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150882
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177591

Ministry of Railways

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201556

Ministry of Power

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2068135
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1799067&lang=1&reg=3

Ministry of Petroleum and Natural Gas (HPCL)

• https://www.hindustanpetroleum.com/NewsroomDetails/419

Ministry of Science and Technology (CSIR)

• https://estic2026.in/index.html

Parliament of India

• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU1648_XD1qA0.pdf
• https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2991932/1/18_Energy_9.pdf
• https://sansad.in/getFile/annex/271/AU2696_RGQoix.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/183/AS24_j7y4VC.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU2987_27NWXF.pdf
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU478_tpzCwV.pdf

Press Information Bureau (PIB)

• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2024/may/doc2024510336301.pdf
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc20251112690301.pdf

Other sources

• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/Report-Committee-on-Low-Carbon-Technologies.pdf

Click to see pdf

SM/DK/JD