ભારતનું સામાજિક સુરક્ષા કવચ

સામાજિક સુરક્ષા: કર્મચારી સુરક્ષાના એક સ્તંભ તરીકે

જેમ જેમ અર્થતંત્રોનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેમ રોજગારની તરાહ અને ઉપજીવિકાના સ્ત્રોતો બદલાતા રહે છે. અસંગઠિત, ગિગ (gig) અને પ્લેટફોર્મ-આધારિત કામનો વિસ્તાર, આવક અને રોજગારની નિરંતરતામાં તફાવત સાથે, કામદારો અને તેમના પરિવારો માટે સામાજિક સુરક્ષાને વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. સામાજિક સુરક્ષા જીવનના વિવિધ તબક્કાઓમાં આવકની ખોટ અને અન્ય આકસ્મિક પરિસ્થિતિઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. તે નિવૃત્તિ અને અસુરક્ષિત સમયગાળા દરમિયાન નાણાકીય સુરક્ષાને પણ મજબૂત કરે છે.

ભારતે તાજેતરના વર્ષોમાં સામાજિક સુરક્ષાની પહોંચમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. સામાજિક સુરક્ષા કવરેજ 2015 માં 19% થી વધીને 2026 માં 68.4% થયું છે. આ વિસ્તરણથી એક અબજથી વધુ લોકો સામાજિક સુરક્ષા માળખા હેઠળ આવ્યા છે.

ભારતીય કામદારો માટે, સામાજિક સુરક્ષા તેમના કામકાજના વર્ષોથી આગળ નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. કમિશનર/કર્મચારી પ્રોવિડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (EPFO) પાત્ર કામદારો માટે પ્રોવિડન્ટ ફંડ, પેન્શન અને વીમા યોજનાઓનું સંચાલન કરીને એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય હેઠળની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે અને વિશ્વની સૌથી મોટી સામાજિક સુરક્ષા સંસ્થાઓમાંની એક છે. તેની યોજનાઓ કામદારોને નિવૃત્તિ બચત ઊભી કરવામાં, પેન્શન લાભો મેળવવામાં અને તેમના પરિવારો માટે નાણાકીય સહાય સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે.

ઇપીએફઓ-સંચાલિત સામાજિક સુરક્ષાના ત્રણ સ્તંભો

ઇપીએફઓ સામાજિક સુરક્ષા માળખામાં પ્રોવિડન્ટ ફંડ બચત, પેન્શન લાભો અને વીમા સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે.

• કર્મચારી પ્રોવિડન્ટ ફંડ યોજના, 2026 (EPF)
• સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 (Code) હેઠળ રજૂ કરાયેલ નવી EPF 2026 એ અગાઉની કર્મચારી પ્રોવિડન્ટ ફંડ યોજના, 1952 નું સ્થાન લીધું છે. EPF 2026 સભ્યોને યોગદાન અને એકત્રિત વ્યાજ દ્વારા નિવૃત્તિ બચત ઊભી કરવા સક્ષમ બનાવે છે. તે નિર્ધારિત શરતોને આધીન મકાન, ઉચ્ચ શિક્ષણ, લગ્ન અને તબીબી સારવાર સહિત નિર્દિષ્ટ હેતુઓ માટે આંશિક ઉપાડની પણ મંજૂરી આપે છે.
• કર્મચારી પેન્શન યોજના, 2026 (EPS)
• સંહિતા હેઠળની નવી EPS 2026 એ અગાઉની કર્મચારી પેન્શન યોજના, 1995 નું સ્થાન લીધું છે. EPS 2026 પાત્ર સભ્યોને વયનિવૃત્તિ, નિવૃત્તિ અથવા વિકલાંગતા પર માસિક પેન્શન લાભો પૂરા પાડે છે. તે મૃતક સભ્યોના પાત્ર આશ્રિતોને પણ પેન્શન લાભો પૂરા પાડે છે, જેમાં પતિ/પત્ની, બાળકો અને અન્ય પાત્ર કૌટુંબિક સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
• એમ્પ્લોઇઝ ડિપોઝિટ લિંક્ડ ઇન્સ્યોરન્સ સ્કીમ, 2026 (EDLI)
• સંહિતા હેઠળની નવી EDLI 2026 એ અગાઉની એમ્પ્લોઇઝ ડિપોઝિટ લિંક્ડ ઇન્સ્યોરન્સ સ્કીમ, 1976 નું સ્થાન લીધું છે અને નોકરીમાં ચાલુ રહેવા દરમિયાન મૃત્યુના કિસ્સામાં પાત્ર EPF સભ્યોને વીમા સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. આ યોજના સભ્યો પાસેથી અલગ વીમા પ્રીમિયમ લીધા વિના ₹7 લાખ સુધીના વીમા લાભો આપે છે.

કાર્યબળમાં ઇપીએફઓ કવરેજનો વિસ્તાર

વર્ષો દરમિયાન, ભારતના વધતા જતા ઔપચારિક કાર્યબળની સાથે ઇપીએફઓએ તેની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. તેની પ્રગતિ વ્યાપક સભ્યપદ, સંસ્થાકીય કવરેજ અને પેન્શન સમર્થનમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

ઇપીએફઓનું યોગદાન આપતું સભ્યપદ આ સમયગાળા દરમિયાન નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. યોગદાન આપનારા સભ્યો 2014-15 માં 3.49 કરોડથી વધીને આશરે 7.98 કરોડ (16 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધીમાં) થયા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન યોગદાન આપનારા સભ્યોમાં આશરે 4.49 કરોડનો વધારો દર્શાવે છે.

સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, 7.68 લાખ સ્થાપનો (establishments) ઇપીએફઓમાં યોગદાન આપી રહ્યા છે. આ પાત્ર કામદારો સુધી સામાજિક સુરક્ષા કવરેજ વિસ્તરણ માટે વ્યાપક સંસ્થાકીય પાયો પૂરો પાડે છે.

સભ્યપદની સાથે પેન્શન સમર્થન પણ કર્યુ છે. ઇપીએફઓએ 2014-15 દરમિયાન 51.04 લાખ પેન્શનરોને પેન્શન ચૂકવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, આશરે 82 લાખ પેન્શનરો પેન્શન લાભો મેળવી રહ્યા છે. આ પેન્શનરોમાં 31 લાખથી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.

સામાજિક સુરક્ષા લાભોનું પ્રમાણ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. 2014-15 દરમિયાન 1.30 કરોડ દાવાઓની પટાવટ કરવામાં આવી હતી. છેલ્લા એક વર્ષના સમયગાળામાં (ઓક્ટોબર, 2026 સુધીમાં), ઇપીએફઓએ 6.42 કરોડ દાવાઓની પટાવટ કરી છે. આ ઇપીએફઓ સભ્યો અને લાભાર્થીઓને પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓના વધતા પ્રમાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડિજિટલ અને સેવા સુધારાઓ દ્વારા ઇપીએફઓનું સશક્તિકરણ

ઇપીએફઓ વ્યાપક કવરેજ, સરળ દાવાની પટાવટ અને ડિજિટલાઇઝેશન દ્વારા સામાજિક સુરક્ષા વિતરણને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. સુધારાઓ અનુપાલન સુધારવા, વહીવટી પ્રક્રિયાઓ ઘટાડવા અને પ્રોવિડન્ટ ફંડ તથા પેન્શન સેવાઓ સુધીની પહોંચને સરળ બનાવવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

વેતન મર્યાદા સુધારો

કવરેજનો વિસ્તાર: ફરજિયાત ઇપીએફઓ કવરેજ માટેની વેતન મર્યાદા છેલ્લે સપ્ટેમ્બર 2014 માં દર મહિને ₹6,500 થી વધારીને ₹15,000 કરવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બર 2026 માં, દર મહિને ₹25,000 નો વધુ વધારો મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારાથી વધારાના 51 લાખથી વધુ કર્મચારીઓને ફરજિયાત કવરેજ સુધી વિસ્તૃત કરવાની ધારણા છે. તે મધ્યવર્તી સમયગાળા દરમિયાન વેતન સ્તરોમાં થયેલા ફેરફારો અને ઔપચારિક રોજગારના વિસ્તારને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સુધારેલી મર્યાદા લાગુ વૈધાનિક જોગવાઈઓને આધીન ફરજિયાત કવરેજ માટે પાત્ર કર્મચારીઓના પૂલને વ્યાપક બનાવે છે.

પીએફ ઉપાડને સુવ્યવસ્થિત કરવા અને દાવાની પટાવટ ઝડપી બનાવવી સરળ બનાવેલ આંશિક ઉપાડના નિયમો: ઇપીએફઓએ આંશિક ઉપાડને સંચાલિત કરતી 13 જોગવાઈઓને ત્રણ શ્રેણીઓમાં એકીકૃત કરી છે: આવશ્યક જરૂરિયાતો, હાઉસિંગ જરૂરિયાતો અને વિશેષ પરિસ્થિતિઓ. આવશ્યક જરૂરિયાતોમાં બીમારી, શિક્ષણ અને લગ્ન સંબંધિત ખર્ચાઓ આવરી લેવામાં આવે છે. આ વર્ગીકરણ ઉપાડના માળખાને સરળ બનાવે છે, જે પાત્ર સભ્યો માટે પ્રોવિડન્ટ ફંડ બચત સુધી સરળ પહોંચ સુગમ બનાવે છે.

ઉપાડની ઉદાર મર્યાદાઓ: કર્મચારીઓ તેમના કામકાજના વર્ષો દરમિયાન ચોક્કસ નાણાકીય જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે તેમની પીએફ બચતમાંથી આંશિક ઉપાડ કરી શકે છે. આ તેમને સમગ્ર સંચિત સિલક ઉપાડ્યા વિના બચતનો ઉપયોગ કરવા દે છે. ઇપીએફઓએ શિક્ષણ માટે 10 અને લગ્ન માટે 5 ઉપાડની મંજૂરી આપીને આ જોગવાઈઓને સરળ બનાવી છે. અગાઉ, બંને હેતુઓ માટે 3 આંશિક ઉપાડની સંયુક્ત મર્યાદા હતી. ઓક્ટોબર 2025 માં રજૂ કરાયેલ સુધારેલું માળખું પાત્ર સભ્યોને તેમની પીએફ સિલકના 75% સુધી ઉપાડ કરવાની પણ મંજૂરી આપે છે. આમાં લાગુ શરતોને આધીન કર્મચારી અને એમ્પ્લોયરનું યોગદાન શામેલ છે. ન્યૂનતમ સેવા જરૂરિયાત 12 મહિના તરીકે પ્રમાણિત કરવામાં આવી છે.

ઓટોમેટેડ ક્લેમ સેટલમેન્ટ: ઇપીએફઓએ પાત્ર એડવાન્સ દાવાઓ માટે ઓટો-સેટલમેન્ટ મર્યાદા વધારીને ₹5 લાખ કરી છે. આ મેન્યુઅલ હસ્તક્ષેપ વિના પાત્ર ઉપાડની ઝડપી પ્રક્રિયાને સક્ષમ બનાવે છે.

સરળ બેંક ચકાસણી: ઇપીએફઓએ પાત્ર ઓનલાઇન દાવાઓ માટે ચેક-લીફની છબીઓ અથવા પ્રમાણિત બેંક પાસબુક અપલોડ કરવાની જરૂરિયાત દૂર કરી છે. આનાથી કાગળકામ ઘટે છે અને દાવાની પ્રક્રિયા સરળ બને છે.

અનુપાલન અને ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ મજબૂત બનાવવું વિશ્વાસ (VISHWAS), 2026: આ યોજના EPF અને પ્રોવિઝન્સ એક્ટ, 1952, અને સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 હેઠળ નુકસાની અથવા દંડ સાથે સંકળાયેલા પાત્ર વિવાદોના વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટની સુવિધા આપે છે. તે મુકદ્દમા ઘટાડે છે અને ડિજિટલ, સમયબદ્ધ પ્રક્રિયા દ્વારા સ્વૈચ્છિક અનુપાલનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ યોજના પડકારવામાં આવેલા નુકસાની અથવા દંડના આદેશો, બાકી અથવા આંશિક વસૂલાત, આખરી આદેશોની રાહ જોતી ઇશ્યૂ કરાયેલી નોટિસો અને જ્યાં હજુ સુધી નોટિસો ઇશ્યૂ કરવાની બાકી છે તેવા કેસોને આવરી લે છે.

• પાત્ર 14 જૂન 2024 પહેલાના ડિફોલ્ટ્સ વિલંબના સમયગાળાના આધારે 0.25%, 0.50% અથવા 1% દર મહિને ઘટેલા નુકસાની દરને આકર્ષિત કરે છે.
• એમ્પ્લોયરોએ લાગુ વૈધાનિક વ્યાજ ચૂકવવું પડશે અને પતાવેલ વિવાદો પર આગળ અપીલ ન કરવાની બાંયધરી આપવી પડશે.
• આ યોજના છેતરપિંડી, ઉચાપત, જાણી જોઈને ખોટા પુરાવા ઊભા કરવા અને સંપૂર્ણ વસૂલ કરાયેલા નુકસાનીના અપવાદોને આધીન વિવિધ તબક્કાના કેસોને આવરી લે છે. અરજીઓ ઇપીએફઓ એમ્પ્લોયર પોર્ટલ દ્વારા ઓનલાઇન સબમિટ કરવામાં આવે છે.

એમનિસ્ટી (AMNESTY), 2026: આ ઇપીએફઓ દ્વારા શરૂ કરાયેલી વન-ટાઇમ યોજના છે જે સ્થાપનોને તેમના પ્રોવિડન્ટ ફંડ પીએફ ટ્રસ્ટોને નિયમિત કરવામાં મદદ કરે છે. તે ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટ, 1961 હેઠળ માન્યતા પ્રાપ્ત પરંતુ EPF અને MP એક્ટ, 1952, અથવા સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020 હેઠળ ઔપચારિક મુક્તિનો અભાવ ધરાવતા ટ્રસ્ટોને આવરી લે છે. આ યોજના 28 ડિસેમ્બર 2026 સુધી ખુલ્લી છે.

• પાત્ર સ્થાપનો ટ્રસ્ટની સ્થાપનાથી લઈને નિર્ધારિત કટ-ઓફ તારીખ સુધી પૂર્વાવલોકન રૂપે (retrospectively) મુક્તિ મેળવી શકે છે. આ યોજના ચોક્કસ ન્યૂનતમ કર્મચારી સંખ્યા અને ફંડ જરૂરિયાતોને પણ માફ કરે છે.
• પાત્ર ટ્રસ્ટોએ વૈધાનિક યોગદાન જમા કરાવ્યું હોવું જોઈએ અને સભ્યોના ખાતામાં લાગુ EPF દર જેટલા અથવા તેથી વધુ દરે વ્યાજ જમા કરાવ્યું હોવું જોઈએ. આ શરતોને આધીન, માત્ર ઔપચારિક મુક્તિ ખૂટતી હોવાને કારણે શરૂ કરાયેલી કાર્યવાહી પાછી ખેંચી લેવામાં આવશે, અને આ આધારે કોઈ નવી કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવશે નહીં.

ડિજિટલ એક્સેસ સાથે નોંધણીને સરળ બનાવવી સ્વચાલિત નોંધણી: ફેબ્રુઆરી 2020 થી, પાત્ર પબ્લિક અને પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપનીઓ અને વન પર્સન કંપનીઓ કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયના પોર્ટલ દ્વારા સ્વચાલિત ઇપીએફઓ નોંધણીની સુવિધા મેળવી શકે છે. આ સુવિધા SPICe+ અને AGILE-PRO ફોર્મ્સ દ્વારા કાર્ય કરે છે. આ ફોર્મ PAN/TAN/ડાયરેક્ટર આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર/GSTN વગેરે જેવી વિવિધ સેવાઓને સાંકળે છે.

યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN) જનરેશન: નવેમ્બર 2019 થી, કામદારો સ્વતંત્ર રીતે તેમનો યુએએન જનરેટ કરવા માટે સક્ષમ બન્યા છે. આ સુવિધા ઇપીએફઓની સામાજિક-સુરક્ષા યોજનાઓમાં નોંધણીને ટેકો આપે છે. એપ્રિલ 2025 માં, ઇપીએફઓએ આધાર-આધારિત ફેસ ઓથેન્ટિકેશન ટેકનોલોજી દ્વારા યુએએન જનરેશન અને એક્ટિવેશનની શરૂઆત કરી. ઉમંગ (UMANG) મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા ઉપલબ્ધ, આ સુવિધા સંપર્ક રહિત અને સુરક્ષિત ડિજિટલ એક્સેસ સક્ષમ કરે છે. ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં, 1.74 કરોડ જાતે જનરેટ કરેલા યુએએન નોંધાયા છે. આ ઉપરાંત, જાન્યુઆરી 2017 થી 21 ઓક્ટોબર સુધી ઉમંગ એપ્લિકેશન પર ઇપીએફઓ વ્યવહારો ~709 કરોડ છે, જે ઇપીએફઓ સેવાઓમાં ડિજિટલ એક્સેસનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. યુએએન એ ઇપીએફઓ સભ્યને ફાળવવામાં આવેલ એક અનોખો, કાયમી નંબર છે, જે વિવિધ સ્થાપનોમાં તેમના પ્રોવિડન્ટ ફંડ ખાતાઓને જોડે છે. તે જ્યારે સભ્યો નોકરી બદલે છે ત્યારે પ્રોવિડન્ટ ફંડ સંચયની પોર્ટેબિલિટીને સુગમ બનાવે છે, જે એમ્પ્લોયર દ્વારા યુએએન ડેટાબેઝમાં તેમની વિગતોની ચકાસણીને આધીન છે.

સરળ બનાવેલ આધાર સીડિંગ: ઓગસ્ટ 2025 થી, ઇપીએફઓ સભ્યો યુએએન મેમ્બર પોર્ટલ દ્વારા આધાર વિગતો સીડ અથવા સુધારી શક્યા છે. જ્યારે આધાર અને યુએએન પ્રોફાઇલ વિગતો મેળ ખાતી હોય ત્યારે એમ્પ્લોયરો વિનંતીઓને સીધી મંજૂર કરી શકે છે. બેસૂમળ વિગતોને સુધારા માટે ઇપીએફઓ ઓફિસમાં ઓનલાઇન રીફર કરી શકાય છે. જો એમ્પ્લોયર ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સભ્યો સંબંધિત ઇપીએફઓ ઓફિસના જનસંપર્ક અધિકારી (PRO) દ્વારા સહાય મેળવી શકે છે.

ઇપીએફઓ સેવાઓનું ડિજિટલ પરિવર્તન સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પેન્શન પેમેન્ટ સિસ્ટમ (CPPS): CPPS સમગ્ર ભારતમાં કોઈપણ બેંક શાખા દ્વારા પેન્શન વિતરણ સક્ષમ કરે છે. પેન્શનરો સ્થાનો અથવા બેંક શાખાઓ બદલતી વખતે ઓફિસો વચ્ચે પેન્શન પેમેન્ટ ઓર્ડર (PPOs) ટ્રાન્સફર કર્યા વિના તેમનું પેન્શન મેળવી શકે છે. આ ખાસ કરીને નિવૃત્તિ પછી તેમના વતન જતા પેન્શનરોને લાભ આપે છે. આ ઉપરાંત, આ સિસ્ટમ પેન્શન શરૂ થવાના સમયે કોઈપણ ચકાસણી માટે શાખાની મુલાકાત લેવાની જરૂરિયાત ઘટાડીને પેન્શનરોને ટેકો આપે છે.

ઘરઆંગણે ડિજિટલ લાઇફ સર્ટિફિકેટ સેવાઓ: ઇપીએફઓએ ઇપીએસ (EPS) પેન્શનરોને ઘરઆંગણે ડિજિટલ લાઇફ સર્ટિફિકેટ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે ઇન્ડિયા પોસ્ટ પેમેન્ટ્સ બેંક (IPPB) સાથે ભાગીદારી કરી છે. ઇપીએફઓ પ્રમાણપત્ર દીઠ ₹50 નો ખર્ચ ભોગવે છે, જે આ સેવા પેન્શનરો માટે મફત બનાવે છે. આ પહેલથી ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા વૃદ્ધ પેન્શનરોને લાભ થાય છે. તે સમયસર પેન્શનની નિરંતરતા, કૌટુંબિક પેન્શનની ઝડપી શરૂઆત અને CPPS હેઠળ સુધારેલી સચોટતાને ટેકો આપે છે.

રીડિઝાઇન કરેલી ઇપીએફઓ વેબસાઇટ: 1 નવેમ્બર 2025 ના રોજ, ઇપીએફઓએ epfo.gov.in પર તેની રીડિઝાઇન કરેલી વેબસાઇટ લોન્ચ કરી. મોબાઇલ-રિસ્પોન્સિવ પોર્ટલ કર્મચારીઓ, એમ્પ્લોયરો અને પેન્શનરો માટે એકીકૃત ઇન્ટરફેસ પૂરું પાડે છે. તે પાસબુક, ક્લેમ ફોર્મ્સ, પેન્શન સેવાઓ, પ્રોફાઇલ અપડેટ્સ અને સ્કીમ માહિતી સુધી સરળ પહોંચ પ્રદાન કરે છે. અલગ લૉગિન વિકલ્પો અને “EPFO and You” વિભાગ વપરાશકર્તાઓને સેવાઓ ઝડપથી શોધવામાં મદદ કરે છે. યુટ્યુબ વિડીયો પીએફ સિલક તપાસવી, એડવાન્સિસ માટે અરજી કરવી, પેન્શન અરજીઓ સબમિટ કરવી, ઇલેક્ટ્રોનિક ચલણ-કમ-રિટર્ન (ECR) સબમિટ કરવું, સ્થાપનોની નોંધણી કરવી અને UAN સક્રિય કરવા જેવી સેવાઓ સમજાવે છે. ટૂંકો ડોમેન અને સુધારેલી નેવિગેશન ઉપકરણોમાં એક્સેસને સરળ બનાવે છે.

ઇપીએફઓ 3.0 - કોર બેંકિંગ-આધારિત પરિવર્તન: ઇપીએફઓ 3.0 ઉદ્યોગ-ધોરણની કોર બેંકિંગ ક્ષમતાઓ દ્વારા સેવાઓનું આધુનિકીકરણ કરે છે.

• તે એકાઉન્ટ મેનેજમેન્ટ, એન્ટરપ્રાઇઝ રિસોર્સ પ્લાનિંગ, કમ્પ્લાયન્સ અને કસ્ટમર સર્વિસીસ માટે ક્લાઉડ-નેટિવ, API-ફર્સ્ટ અને માઇક્રોસર્વિસિસ-આધારિત મોડ્યુલો સાથે કોર બેંકિંગ સોલ્યુશનને સાંકળે છે. તેનું તબક્કાવાર અમલીકરણ સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ અને અવિરત સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.
• આ પહેલ કાગળકામ ઘટાડે છે, દાવાઓને ઝડપી બનાવે છે અને સભ્ય સેવાઓ માટે એકીકૃત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
• જોખમ-ચકાસાયેલ દાવાઓ મેન્યુઅલ હસ્તક્ષેપ વિના સ્વચાલિત પ્રક્રિયા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે, જે સંભવિતપણે સેટલમેન્ટનો સમય 20 દિવસથી ઘટાડીને 3 દિવસથી ઓછો કરે છે.
• આયોજિત ક્ષમતાઓમાં ત્વરિત ઉપાડ, બહુભાષી સ્વ-સેવા અને સીમલેસ પેરોલ-લિંક્ડ યોગદાનનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખું 30 કરોડથી વધુ સભ્યો માટે ઇપીએફઓની સેવાઓને ટેકો આપવા માટે બનાવાયું છે.

ઇપીએફઓથી આગળઃભારતનું વ્યાપક સામાજિક-સુરક્ષા માળખું

ભારતનું સામાજિક સુરક્ષા માળખું ઇપીએફઓથી આગળ વિસ્તરે છે, જે વિવિધ યોજનાઓ અને સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વંચિત જૂથો અને વિવિધ રોજગાર શ્રેણીઓના કામદારોને ટેકો આપે છે. આ પહેલો સામાજિક સહાય, પેન્શન સમર્થન, વૈધાનિક સુરક્ષા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સને સાંકળીને સામાજિક સુરક્ષાની પહોંચને વ્યાપક બનાવે છે.

પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના

આ યોજના પાત્ર વરિષ્ઠ નાગરિકો, વિધવાઓ, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને નુકસાન પામેલા પરિવારોને સામાજિક સહાય પૂરી પાડે છે. ઓક્ટોબર, 2026 માં હાલના નેશનલ સોશિયલ આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ (NSAP) માંથી સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ યોજના 2026–27 થી 2030–31 સુધી ચાલુ રહેશે. NSAP હેઠળની ઉપ-યોજનાઓ દ્વારા નીચેના લાભો આપવામાં આવે છે:

• દિવ્યાંગ પેન્શન યોજના 80 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લાભાર્થીઓને ₹375 અને 80 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના લાભાર્થીઓને ₹625 ની માસિક સહાય પૂરી પાડે છે. બેંચમાર્ક દિવ્યાંગતા થ્રેશોલ્ડ 80% થી ઘટાડીને 40% કરવામાં આવી છે, અને લઘુત્તમ વયનો માપદંડ દૂર કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી જન્મથી જ પાત્રતા વિસ્તરે છે.
• ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વયવંદના/વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના 60-79 વર્ષની વયના વ્યક્તિઓને ₹200 અને 80 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના લોકોને ₹500 નું માસિક પેન્શન આપે છે.
• વિધવા પેન્શન યોજના 40-79 વર્ષની વયની વિધવાઓને ₹300 અને 80 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વિધવાઓને ₹500 નું માસિક પેન્શન આપે છે.
• કૌટુંબિક લાભ યોજના 18-59 વર્ષની વયના મુખ્ય કમાઉ વ્યક્તિના મૃત્યુ પર પાત્ર પરિવારોને ₹20,000 ની વન-ટાઇમ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.

સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, 2020

તે સામાજિક સુરક્ષા સંબંધિત નવ હાલના કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને એકીકૃત વિધાન માળખામાં સંકલિત કરે છે. સંહિતા પ્રોવિડન્ટ ફંડ, પેન્શન, વીમો, માતૃત્વ લાભો, ગ્રેચ્યુઇટી અને કર્મચારી સુરક્ષાના અન્ય સ્વરૂપોને આવરી લેતા સામાજિક સુરક્ષા લાભો પૂરા પાડે છે. તેની જોગવાઈઓ ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો સહિત સંગઠિત અને અસંગઠિત કામદારો સુધી લંબાય છે.

આ સંહિતા લાગુ શરતોને આધીન એક વર્ષની સેવા પછી પ્રમાણસર ધોરણે પાત્ર નિશ્ચિત-મુદ્દતના (fixed-term) કર્મચારીઓને ગ્રેચ્યુઇટી પ્રદાન કરે છે. તે સામાજિક સુરક્ષા માળખામાં ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારોને પણ માન્યતા આપે છે અને સામાજિક સુરક્ષા ફંડ દ્વારા સમર્થિત તેમના કલ્યાણ માટેની યોજનાઓ પૂરી પાડે છે.

મહિલા-કેન્દ્રીય જોગવાઈઓમાં પાત્ર મહિલાઓ માટે 26 અઠવાડિયા સુધીના માતૃત્વ લાભો, જ્યાં કામનું સ્વરૂપ મંજૂરી આપે ત્યાં વર્ક ફ્રોમ હોમનો વિકલ્પ અને નિર્ધારિત શરતો પૂરી કરતા સ્થાનોમાં ક્રેચ (crèche) સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. સંહિતા સામાજિક સુરક્ષા લાભોના અમલીકરણ અને એક્સેસને સુગમ બનાવવા ડિજિટલ અને સરળ અનુપાલન પ્રક્રિયાઓ પણ પૂરી પાડે છે.

ઈ-શ્રમ: અસંગઠિત કામદારો માટે એકીકૃત પ્લેટફોર્મ ઓગસ્ટ 2021 માં લોન્ચ કરાયેલ, ઈ-શ્રમે ભારતનો પ્રથમ આધાર-સીડેડ અસંગઠિત કામદારોનો રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવ્યો. દરેક નોંધાયેલ કામદારને યુએએન પ્રાપ્ત થાય છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં આ પોર્ટલ પર 31.89 કરોડ નોંધણીઓ નોંધાઈ છે. ઓક્ટોબર 2024 માં લોન્ચ કરાયેલ ઈ-શ્રમ વન-સ્ટોપ સોલ્યુશન 15 સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણકારી યોજનાઓને સાંકળે છે. તે નોકરીઓ માટે નેશનલ કરિયર સર્વિસ, કૌશલ્ય અને એપ્રેન્ટિસશીપ માટે સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ અને પાત્ર સરકારી યોજનાઓ ઓળખવા માટે માયસ્કીમ (myScheme) સાથે પણ કામદારોને જોડે છે.

પ્રધાનમંત્રી શ્રમ યોગી માનધન (PM-SYM)

પીએમ-એસવાયએમ એ ₹15,000 સુધીની માસિક આવક ધરાવતા 18-40 વર્ષની વયના પાત્ર અસંગઠિત કામદારો માટે એક સ્વૈચ્છિક અને યોગદાન આપનારી પેન્શન યોજના છે. તે નિર્ધારિત શરતોને આધીન 60 વર્ષની વય પ્રાપ્ત કર્યા પછી દર મહિને ₹3,000 નું લઘુત્તમ ખાતરીપૂર્વકનું પેન્શન પૂરું પાડે છે. નોંધણીની ઉંમરના આધારે માસિક યોગદાન ₹55 થી ₹200 સુધીનું હોય છે, જેમાં કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સમાન યોગદાન આપવામાં આવે છે. આ યોજના અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે વૃદ્ધાવસ્થાની આવક સુરક્ષાને ટેકો આપે છે, જે ભારતના જીડીપીમાં લગભગ 50% યોગદાન આપે છે.

સાર્વત્રિક સામાજિક સુરક્ષા તરફ

વ્યાપક ઇપીએફઓ કવરેજ, ડિજિટલ સેવા વિતરણ અને શ્રમ કલ્યાણમાં સુધારાઓ દ્વારા ભારતનું સામાજિક સુરક્ષા માળખું વિસ્તરવાનું ચાલુ રાખે છે. પ્રોવિડન્ટ ફંડ, પેન્શન, વીમા અને સામાજિક સહાય માટેની પહેલો સંગઠિત અને અસંગઠિત રોજગારમાં કામદારોને ટેકો આપે છે. સરળ બનાવેલ અનુપાલન અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ પ્લેટફોર્મ્સ લાભો સુધીની પહોંચને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. એકસાથે, આ ઉપાયો વધુ સમાવેશી અને સુલભ સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલીમાં યોગદાન આપે છે.

સંદર્ભો 

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2311292&reg=48&lang=1https://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/08/Annual-Report-2024-25.pdfhttps://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/08/71.pdfhttps://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/08/61.pdfhttps://mis.epfindia.gov.in/ChartDashboard/https://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/08/61.pdfhttps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227132&lang=1&reg=6https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2136592&lang=2&reg=3https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209767&lang=1&reg=6https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2118168&lang=2&reg=48https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2109829&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178522&lang=2&reg=48https://www.linkedin.com/pulse/epfos-new-website-simpler-faster-mobile-friendly-epfoofficial-ahxschttps://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/12/Draft_Minutes_of_114_EC.pdfhttps://pmvbry-cdn.epfindia.gov.in/wp-content/uploads/2025/12/EC_meeting_Agenda_114.pdfhttps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291296&lang=1&reg=1https://shramsuvidha.gov.in/https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2108082&reg=48&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051703&reg=48&lang=2https://web.umang.gov.in/landing/dashboardhttps://dge.gov.in/sites/default/files/2026-09/1186_English.pdfhttps://www.epfo.gov.in/about-us/

કેબિનેટ https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2310811&reg=48&lang=2https://www.labour.gov.in/static/uploads/2026/09/4f607a88c5342aeb980c6b999997caab.pdf

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150473&reg=3&lang=2https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2303053&reg=48&lang=1https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2022/mar/doc202232127301.pdf

 PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/DK/JD