કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ

કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ

દરિયાઈ પરિવહન એ વૈશ્વિક વેપારનો આધારસ્તંભ છે, જેમાં શિપિંગ કન્ટેનર સરહદો પાર માલના સુગમ પરિવહનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારતના દરિયાઈ ક્ષેત્રે દેશના વોલ્યુમ દ્વારા 95% અને મૂલ્ય દ્વારા 70% વેપારને સરળ બનાવ્યો હતો. વેપારમાં તેની ભૂમિકા ઉપરાંત, આ ક્ષેત્ર ભારતના જીડીપી (GDP) માં 4-5% ફાળો આપે છે.

જેમ જેમ ભારત વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યમાં તેની સ્થિતિ મજબૂત કરે છે, તેમ તેમ કન્ટેનરાઇઝ્ડ કાર્ગો હિલચાલની માંગ સતત વધી રહી છે, જે સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. આને વધુ તીવ્ર બનાવવા માટે, કેન્દ્રીય કેબિનેટે નાણાકીય વર્ષ 2039-40 સુધી રૂ. 10,000 કરોડના બજેટરી વિતરણ સાથે કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રમોશન સ્કીમ (CMPS) ને મંજૂરી આપી છે.

ભારતના કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ CMPS ભારતની લાંબા ગાળાની દરિયાઈ અને વેપાર આકાંક્ષાઓમાં યોગદાન આપીને, 'મેક ઇન ઇન્ડિયા', 'મેરીટાઇમ અમૃત કાલ વિઝન 2047' અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ વિકાસ હેઠળ સરકારની પહેલોને સપોર્ટ કરે છે-

શું તમે જાણો છો?

• તેનો ઉદ્દેશ સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપીને અને સમગ્ર મૂલ્ય શ્રુંખલામાં રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરીને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક કન્ટેનર ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરવાનો છે.
• આ પહેલ આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સપ્લાય-ચેઈન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
• તે નવી ઉત્પાદન સુવિધાઓને પણ ટેકો આપે છે અને હાલના કન્ટેનર ઉત્પાદન એકમોનો વિસ્તાર કરે છે.

CMPS હેઠળના ઘટકો આ યોજના મુખ્ય ઘટકો દ્વારા સહાય પૂરી પાડે છે: રોકાણ સમર્થન, ઓપરેશનલ ખર્ચ અને પરીક્ષણ તથા પ્રમાણપત્ર.

ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન આસિસ્ટન્સ (ISA) રૂ. 859 કરોડના નાણાકીય વિતરણ સાથે, ISA ગ્રીનફિલ્ડ સુવિધાઓ સ્થાપવા અને હાલની ઉત્પાદન ક્ષમતાના બ્રાઉનફિલ્ડ વિસ્તરણ માટે કન્ટેનર ઉત્પાદકો દ્વારા લેવામાં આવેલી પાત્ર ટર્મ લોન (કેપિટલ લોન) પર વાર્ષિક 3% વ્યાજ સબવેન્શન પૂરૂ પાડે છે. આ સમર્થન માટે પાત્ર બનવા માટે, પ્રોજેક્ટ્સે નીચેના માપદંડો પૂર્ણ કરવા આવશ્યક છે:

ગ્રીનફિલ્ડ અને બ્રાઉનફિલ્ડ સુવિધાઓ ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટમાં સંપૂર્ણપણે નવી સંપત્તિનું નિર્માણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે બ્રાઉનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટમાં હાલની સંપત્તિનું અપગ્રેડિંગ, નવીનીકરણ અથવા પુનઃઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

1. ગ્રીનફિલ્ડ સુવિધાઓની વાર્ષિક ક્ષમતા મંજૂરી મેળવ્યાના ત્રણ વર્ષમાં કમિશન થવા માટે ઓછામાં ઓછી 1,00,000 TEUs હોવી જોઈએ;
2. બ્રાઉનફિલ્ડ વિસ્તરણમાં સૈદ્ધાંતિક મંજૂરીના ત્રણ વર્ષની અંદર ચાલુ કરવા માટે વાર્ષિક ક્ષમતામાં ઓછામાં ઓછા 25,000 TEUs ઉમેરવા જોઈએ, અને વૈશ્વિક કન્ટેનર ધોરણોનું પાલન કરવું જોઈએ.

ઓપરેશનલ એક્સપેન્ડિચર આસિસ્ટન્સ (OEA) આ ઘટક વૈશ્વિક શિપિંગ ધોરણો અનુસાર ઉત્પાદિત અને પાત્ર ઉત્પાદકો દ્વારા વેચવામાં આવતા કન્ટેનરને ટેકો આપવા માટે રૂ. 8,891 કરોડનું નાણાકીય વિતરણ પૂરું પાડે છે. આ સહાયનો હેતુ ખર્ચના તફાવતને પૂર્ણ કરવાનો અને સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત કન્ટેનરની સ્પર્ધાત્મકતામાં સુધારો કરવાનો છે.

કન્ટેનર પ્રકાર અનુસાર ઓપરેશનલ એક્સપેન્ડિચર આસિસ્ટન્સ (OEA)

સહાય મેળવવા માટે, ઉત્પાદકોએ નાણાકીય વર્ષ 2031-32 સુધી 70% ની ન્યૂનતમ સ્થાનિક-સામગ્રીની જરૂરિયાત પૂરી કરવી આવશ્યક છે. સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈનને મજબૂત કરવા માટે આ માપદંડ નાણાકીય વર્ષ 2032-33 થી આગળ વધીને 90% થઈ જશે.

ટેસ્ટિંગ એન્ડ સર્ટિફિકેશન આસિસ્ટન્સ ડાયનેમિક લોન્ગીટ્યુડીનલ ઈમ્પેક્ટ જેવી સામાન્ય સુવિધાઓની સ્થાપનાને ટેકો આપવા માટે રૂ. 150 કરોડનું નાણાકીય વિતરણ ફાળવવામાં આવ્યું છે.

અપેક્ષિત પરિણામો અને વ્યાપક આર્થિક પ્રભાવ આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના નિકાસ સક્ષમતા, સપ્લાય ચેઈન અને સંબંધિત ઉદ્યોગોને મજબૂત કરતી વખતે સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદનનો વિસ્તાર કરવાનો છે.

1. વિસ્તૃત ઉત્પાદન ક્ષમતા: વાર્ષિક સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે દસ ગણી વધીને 7.5 લાખ TEUs સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે.
2. નિકાસ સક્ષમતા: તે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક કન્ટેનર ઉત્પાદન આધાર બનાવવામાં મદદ કરશે અને ગુણવત્તાયુક્ત શિપિંગ કન્ટેનર માટે વૈશ્વિક નિકાસ હબ તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાની ભારતની સક્ષમતાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરશે.
3. સપ્લાય-ચેઈન સ્થિતિસ્થાપકતા: ભારતના દરિયાઈ અને લોજિસ્ટિક્સ સપ્લાય ચેઈનની સ્થિતિસ્થાપકતા મજબૂત થવાની અપેક્ષા છે.
4. રોજગાર સર્જન: તેનો ઉદ્દેશ્ય અંદાજે 3,000 પ્રત્યક્ષ નોકરીઓ અને 50,000 થી વધુ પરોક્ષ નોકરીઓ ઊભી કરવાનો છે.
5. સહાયક ઉદ્યોગો માટે સમર્થન: આ યોજનાથી કોર્નર કાસ્ટિંગ્સ, સ્પેશિયલાઇઝ્ડ સ્ટીલ, વુડન ફ્રેમ્સ અને પેઇન્ટ્સ જેવા ઉદ્યોગોને પણ ફાયદો થવાની અપેક્ષા છે.

ભારતના દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવું CMPS ઉપરાંત, સંકલિત, સ્થાનિક રીતે આધારિત લોજિસ્ટિક્સ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે અન્ય વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.

ભારત કન્ટેનર શિપિંગ લાઇન (BCSL) ની સ્થાપના ભારતમાં આધારિત એક સંકલિત કન્ટેનર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા અને તેને ટેકો આપવા માટે, ભારત કન્ટેનર શિપિંગ લાઇન (BCSL) ની સ્થાપના કરવા માટે ફેબ્રુઆરી 2026 માં સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરાર બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલયના નેજા હેઠળ શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (SCI), કન્ટેનર કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (CONCOR), જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ઓથોરિટી (JNPA), વી.ઓ. ચિદમ્બરનાર પોર્ટ ઓથોરિટી (VOCPA), ચેન્નાઈ પોર્ટ ઓથોરિટી અને સાગરમાલા ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (SMFCL) ને એકસાથે લાવે છે. આ MoU JNPA, VOCPA અને ચેન્નાઈ બંદરોને આંતરિક બજારો સાથે જોડતી આત્મનિર્ભર કન્ટેનર શિપિંગ ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય એન્ડ-ટુ-એન્ડ લોજિસ્ટિક્સમાં સુધારો કરવાનો, નૂર ખર્ચમાં સ્થિરતા લાવવાનો અને ભારતની વેપાર સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરવાનો છે.

દરિયાઈ ક્ષેત્ર માટે વ્યાપક સમર્થન કેટલીક પૂરક સરકારી પહેલો પણ ભારતના દરિયાઈ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવી રહી છે.

નિષ્કર્ષ CMPS આયાત નિર્ભરતા ઘટાડીને ભારતીય દરિયાઈ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા, સપ્લાય-ચેઈન સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા અને રોજગારીની તકો ઊભી કરવા માટે તૈયાર છે. વ્યાપક દરિયાઈ સુધારાઓ સાથે સુસંગત રહીને, આ યોજના વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક દરિયાઈ ઉત્પાદન અને લોજિસ્ટિક્સ હબ તરીકે ઉભરી આવવાની ભારતની આકાંક્ષાને આગળ ધપાવે છે.

સંદર્ભ મંત્રાલય: બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2875_nAmH3t.pdf?source=pqars&utmhttps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221817&reg=48&lang=2https://dgma.gov.in/download/1775649151_69d6417f46b3f_dgs-nmdc-address-01042026.pdf?utmhttps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222805&lang=1&reg=3&utmhttps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280831&lang=1&reg=3&utmhttps://dgma.gov.in/download/1774258056_69c10788105ab_24-02-2026-international-conference-on-shipbuilding.pdfhttps://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2222805&lang=2&reg=3https://shipmin.gov.in/sites/default/files/Monthly%20Summary%20-%20Feburary%2C%202026.pdf યુનાઇટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (UNCTAD) https://unctad.org/topic/transport-and-trade-logistics/review-of-maritime-transporthttps://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2025https://unctad.org/news/shipping-data-unctad-releases-new-seaborne-trade-statistics ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર ઇકોનોમિક કો-ઓપરેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (OECD) https://survey.oecd.org/index.php?lang=en&r=survey%2Findex&sid=744293 પીઆઈબી આર્કાઇવ્ઝ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297455&reg=48&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો