કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ (CCUS)

ભારતની 'નેટ ઝીરો' યાત્રામાં CCUS ની ભૂમિકા

2070 સુધીમાં ભારતની નેટ ઝીરો તરફની સફર માટે તેના ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં ઉત્સર્જન ઘટાડવાની જરૂર છે. નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્સર્જનને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે, પરંતુ કેટલીક ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓને સરળતાથી વીજળીકૃત કરી શકાતી નથી. આમાં ખૂબ ઊંચા તાપમાન અથવા કાર્બન-આધારિત ઇનપુટ્સની જરૂર હોય તેવી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે. કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ (CCUS) આવા ઉત્સર્જનને સંબોધવા માટે એક વધારાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. તેમાં વાતાવરણમાં છોડતા પહેલા ઔદ્યોગિક સ્ત્રોતોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડને કેપ્ચર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. પછી કેપ્ચર કરાયેલ કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો ઉપયોગ ઉત્પાદક એપ્લિકેશનોમાં કરી શકાય છે અથવા ભૂગર્ભમાં સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરી શકાય છે. તેથી CCUS નવીનીકરણીય ઊર્જાને પૂરક બનાવી શકે છે અને ઓછા કાર્બન ઔદ્યોગિક અર્થતંત્ર તરફ ભારતના સંક્રમણને ટેકો આપી શકે છે.

નીતિ આયોગ સ્ટીલ, સિમેન્ટ, તેલ અને ગેસ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, રસાયણો અને ખાતરો સહિતના મુશ્કેલ ક્ષેત્રોને ડીકાર્બોનાઇઝ કરવા માટે CCUSને મહત્વપૂર્ણ તરીકે ઓળખે છે. આ ઉદ્યોગો ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે અને ઊંડા ડીકાર્બોનાઇઝેશન પ્રાપ્ત કરવામાં તકનીકી પડકારોનો સામનો કરે છે. CCUS આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના સતત ઉત્પાદનને ટેકો આપતી વખતે હાલની સુવિધાઓમાંથી ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. તે ભારતમાં નવી તકનીકો, માળખાગત સુવિધાઓ અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓ વિકસાવવા માટે તકો પણ ઊભી કરી શકે છે. કાર્બન કેપ્ચરને ઉપયોગ અને સુરક્ષિત સંગ્રહ સાથે જોડીને, આ અભિગમ અનેક તબક્કામાં ઉત્સર્જનને સંબોધિત કરી શકે છે. આમ CCUS ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આર્થિક વિકાસ જાળવી રાખીને ભારતના આબોહવા લક્ષ્યોને સમર્થન આપી શકે છે.

CCUS પ્રક્રિયા: કેપ્ચરથી સ્ટોરેજ સુધી

પગલું 1: સ્ત્રોત પર કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કેપ્ચર કરવું

આ પ્રક્રિયા ઔદ્યોગિક સુવિધાથી શરૂ થાય છે જ્યાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે. કેપ્ચર સિસ્ટમ્સ કાર્બન ડાયોક્સાઇડને બળતણ દહન અથવા ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉત્સર્જિત વાયુઓથી અલગ કરે છે. પછી કેપ્ચર કરાયેલ ગેસને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, સૂકવવામાં આવે છે અને પરિવહન અથવા ઉપયોગ પહેલાં ગાઢ સ્વરૂપમાં સંકુચિત કરવામાં આવે છે.

પગલું 2: કેપ્ચરથી ટ્રાન્સપોર્ટ સુધી

સામાન્ય રીતે પાઇપલાઇનનો ઉપયોગ કાર્બન ડાયોક્સાઇડને યોગ્ય અંતર સુધી પરિવહન કરવા માટે થાય છે. જહાજો અને અન્ય પરિવહન પદ્ધતિઓ સુગમતા પ્રદાન કરી શકે છે, ખાસ કરીને લાંબા અંતર માટે. પરિવહનની પસંદગી અંતર, વોલ્યુમ, માળખાગત સુવિધાઓ અને ગંતવ્ય સ્થાન પર આધાર રાખે છે. ત્યારબાદ કાર્બન ડાયોક્સાઇડને ઉપયોગિતા સુવિધા અથવા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સંગ્રહ સ્થળ પર મોકલી શકાય છે.

પગલું ૩: કાર્બનનો ઉપયોગ અને કાયમી સંગ્રહ

અંતિમ તબક્કે, કબજે કરેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડને ઉત્પાદક ઉપયોગ માટે મૂકી શકાય છે અથવા ભૂગર્ભમાં કાયમી ધોરણે સંગ્રહિત કરી શકાય છે. તેનો ઉપયોગ ઉન્નત તેલ પુનઃપ્રાપ્તિ, ખોરાક અને પીણા, યુરિયા, ગ્રીન મિથેનોલ અને કોંક્રિટ જેવા કાર્યક્રમોમાં થઈ શકે છે. કાયમી સંગ્રહ માટે, કાર્બન ડાયોક્સાઇડને યોગ્ય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચનાઓમાં ઊંડા ભૂગર્ભમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, જેમાં ખાલી થયેલા તેલ અને ગેસ જળાશયો, ઊંડા ખારા જળચર અને બેસાલ્ટિક ખડકોની રચનાનો સમાવેશ થાય છે.

CCUS લો કાર્બન સંક્રમણને આગળ ધપાવી રહ્યું છે

ભારતના ઓછા કાર્બન સંક્રમણ માટે એવા ઉકેલોની જરૂર છે જે ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે અને આર્થિક વિકાસને ટેકો આપે છે. CCUS આ જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરે છે; તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડને તેના સ્ત્રોત પર જ કેપ્ચર કરે છે અને તેના પુનઃઉપયોગ માટે તકો બનાવે છે. તે નવીનીકરણીય ઊર્જાને વિસ્તૃત કરવામાં મદદ કરે છે અને ઉદ્યોગ, હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ દૂર કરવા જેવા ક્ષેત્રોમાં તેના બહુવિધ ઉપયોગો છે.

હાર્ડ-ટુ-એબેટ ક્ષેત્રોનું ડીકાર્બોનાઇઝેશન

કેટલાક ક્ષેત્રો (જેમ કે સ્ટીલ, સિમેન્ટ, રિફાઇનરીઓ/રસાયણો અને ખાતરો) તેમની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન સીધા કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્સર્જન કરે છે. ફક્ત વીજળીકરણ દ્વારા (એટલે ​​કે, નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફ સ્વિચ કરીને) આ ક્ષેત્રોમાંથી ઉત્સર્જન દૂર કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. એવો અંદાજ છે કે 2030 સુધીમાં, આ ક્ષેત્રો અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાંથી ઉત્સર્જન દર વર્ષે આશરે 2,300 મિલિયન ટન સુધી પહોંચશે. તેથી, આ ઉત્સર્જનને કેપ્ચર કરવું અને ઘટાડવું વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. CCUS ટેકનોલોજી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાંથી આ ઉત્સર્જનને નિયંત્રિત કરવાની અસરકારક રીત પ્રદાન કરે છે.

ઓછા કાર્બન હાઇડ્રોજન અર્થતંત્રને સક્ષમ બનાવવું

કોલસાના ગેસિફિકેશનનો ઉપયોગ કરીને બ્લૂ હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન અને કાર્બન કેપ્ચર દ્વારા, CCUS ભારતના હાઇડ્રોજન તરફના પરિવર્તનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે તેવી અપેક્ષા છે. આ ભારતના ઓછા કાર્બન હાઇડ્રોજન અર્થતંત્ર વિકસાવવાના પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે.

હાલના ઊર્જા માળખાને ટકાવી રાખવું

ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, ભારતની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતાના 45.12% માટે અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત સ્ત્રોતોનો હિસ્સો હતો. સ્વચ્છ સ્ત્રોતો તરફ સંક્રમણ દરમિયાન આ હાલનું માળખાગત બાંધકામ ભારતની ઊર્જા પ્રણાલીનો ભાગ રહેશે. તેથી લાંબા ગાળાના આબોહવા લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે આ સંપત્તિઓમાંથી ઉત્સર્જનનું સંચાલન મહત્વપૂર્ણ રહેશે. CCUS હાલના થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ અને ઉદ્યોગોને ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે સક્ષમ બનાવીને આ પ્રયાસને સમર્થન આપી શકે છે. સ્ટીલ અને સિમેન્ટ સુવિધાઓને પણ CCUS સિસ્ટમ્સ સાથે સંભવિત રીતે રિટ્રોફિટ કરી શકાય છે. આ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે જ્યારે આવશ્યક ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક માળખાગત સુવિધાઓને કાર્યરત રાખવા દે છે.

કાર્બન ઉપયોગ

કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ માળખામાં, કેપ્ચર કરાયેલ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સામગ્રી, ઇંધણ, રસાયણો અને જૈવિક ઉત્પાદનો માટે ફીડસ્ટોક તરીકે સેવા આપી શકે છે, જે કાર્બન વ્યવસ્થાપન અને ઔદ્યોગિક મૂલ્ય બંને માટે માર્ગ બનાવે છે. એપ્લિકેશન્સમાં કોંક્રિટ અને એગ્રીગેટ્સ, કૃત્રિમ ઇંધણ અને રસાયણો, પોલિમર, ભૂગર્ભ કાર્બન સંગ્રહ સાથે ઉન્નત તેલ પુનઃપ્રાપ્તિ અને બાયોફ્યુઅલ સહિત શેવાળ આધારિત ઉત્પાદનો જેવી બાંધકામ સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે . આ એપ્લિકેશનો સંસાધન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરતી વખતે સામગ્રી, ઇંધણ, રસાયણો અને જૈવિક ઉત્પાદનોમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડના ઉપયોગને વિસ્તૃત કરે છે.

ભારતની CCUS ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવી

ભારત સરકારે CCUS (કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ) ના વિકાસને આગળ વધારવા અને ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે અનેક સંશોધન, નીતિ અને ઉદ્યોગ પહેલ શરૂ કરી છે. આ પગલાં 2070 સુધીમાં ભારતના નેટ ઝીરો ધ્યેય માટે પાયો મજબૂત બનાવે છે.

• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27, CCUS યોજના: ફેબ્રુઆરી 2026માં જાહેર કરાયેલ આ યોજના હેઠળ, નાણા મંત્રાલયે પાંચ મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રો - પાવર, સ્ટીલ, સિમેન્ટ, રિફાઇનરી અને રસાયણોમાં કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પાંચ વર્ષમાં ₹20,000 કરોડ ફાળવ્યા છે.
• વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) - CCUS R&D રોડમેપ: ડિસેમ્બર 2025માં શરૂ કરાયેલ, આ રોડમેપ CCUS સંશોધન, ભંડોળ, ટેકનોલોજી વિકાસ અને અમલીકરણ માટે વ્યૂહાત્મક દિશા પ્રદાન કરે છે. તે વાણિજ્યિક તૈયારી, વિક્ષેપકારક ટેકનોલોજી અને સહાયક માળખા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. DST રોડમેપ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.
• નીતિ આયોગ CCUS નીતિ માળખું અને મિકેનિઝમ: નવેમ્બર 2022માં પ્રકાશિત થયેલ આ અહેવાલ CCUS ને એવા ક્ષેત્રોમાં 'ડીપ ડીકાર્બોનાઇઝેશન' (કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ભારે ઘટાડો) માટેની વ્યૂહરચના તરીકે જુએ છે જ્યાં ઉત્સર્જન ઘટાડવું મુશ્કેલ છે. તે તેના અમલીકરણ માટે ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ નીતિગત પગલાંની રૂપરેખા પણ આપે છે. નીતિ આયોગનો અહેવાલ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.
• રાષ્ટ્રીય CCUS કેન્દ્રો: વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગના સહયોગથી 2022માં IIT બોમ્બે અને JNCASR, બેંગલુરુ ખાતે સ્થાપિત, આ કેન્દ્રો CCUS સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ, પાયલોટ-સ્કેલ પ્રદર્શનો અને ઉદ્યોગ સાથે સહયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

• ભારતની CCUS પહેલ: ભારતે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) અને બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (DBT) ના સંયુક્ત નેતૃત્વ હેઠળ CCUS (કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગિતા અને સંગ્રહ) પર એક મુખ્ય સંશોધન પહેલ શરૂ કરી છે. 'મિશન ઇનોવેશન' - એક વૈશ્વિક સ્વચ્છ ઊર્જા પ્લેટફોર્મ - ના ભાગ રૂપે, ભારતે 13 ભાગીદાર દેશો સાથે મળીને એવી તકનીકોને આગળ વધારવા માટે કામ કર્યું છે જે CO2 ને કેપ્ચર, અલગ, સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત અને ઉપયોગી અને મૂલ્યવાન સામગ્રીમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે.

CCU ક્ષેત્રમાં ભારતની ઝડપી પ્રગતિ

એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, ભારતમાં ઘણા CCU (કાર્બન કેપ્ચર અને ઉપયોગિતા) પ્રોજેક્ટ્સ કાર્યરત, અમલીકરણ અને પ્રસ્તાવિત તબક્કામાં છે. આ પોર્ટફોલિયોમાં અનેક રાજ્યોમાં જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો, ખાનગી ઉદ્યોગો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો, કાર્બનનો ઉત્પાદક રીતે ઉપયોગ કરવાનો અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

• કાર્યરત: ત્રણ પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, જેમાં મધ્યપ્રદેશ, તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્રમાં એક-એક પ્રોજેક્ટ છે.
• બાંધકામ/અમલીકરણ હેઠળ: છ પ્રોજેક્ટ્સ બાંધકામ અથવા અમલીકરણના તબક્કામાં છે. આંધ્રપ્રદેશ ત્રણ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે આગળ છે, ત્યારબાદ તેલંગાણા બે અને મહારાષ્ટ્ર એક સાથે.
• પ્રસ્તાવિત: સોળ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રસ્તાવિત તબક્કામાં છે. આસામ અને ઓડિશામાં ચાર-ચાર પ્રોજેક્ટ્સ છે, જ્યારે ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં બે-બે. આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, હરિયાણા અને તમિલનાડુમાં એક-એક પ્રોજેક્ટ છે.

પ્રોજેક્ટ્સની આ શ્રેણી ભારતમાં કાર્બન મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન્સ તરફ વધતી ગતિ દર્શાવે છે. તે સ્વદેશી કાર્બન કેપ્ચર અને ઉપયોગિતા (CCU) તકનીકોના મોટા પાયે અમલીકરણ માટે પાયો પણ પૂરો પાડે છે.

ભારતના ઓછા કાર્બન ઔદ્યોગિક ભવિષ્યને આકાર આપવો

ભારતની પંચામૃત પ્રતિબદ્ધતાઓ 2070 સુધીમાં ઓછા કાર્બનવાળા વિકાસને આગળ વધારવા અને ચોખ્ખા શૂન્ય ઉત્સર્જનને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક વ્યાપક માળખું પૂરું પાડે છે. CCUS (કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ) એક મહત્વપૂર્ણ તકનીકી પરિમાણ ઉમેરે છે, જે એવા ક્ષેત્રોમાંથી ઉત્સર્જનને સંબોધિત કરે છે જ્યાં સંપૂર્ણ નાબૂદી એક પડકાર રહે છે. સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ, ધિરાણ અને પ્રદર્શનો સાથે સંકળાયેલી સરકારી પહેલો આ તકનીકોના વ્યાપક ઉપયોગ માટે પાયો નાખે છે. જેમ જેમ આ પ્રયાસો આગળ વધે છે, CCUS સંસાધન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરી શકે છે, ઔદ્યોગિક ડીકાર્બોનાઇઝેશન (કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો) માં મદદ કરી શકે છે અને વધુ સર્ક્યુલર કાર્બન ઇકોનોમીના વિકાસમાં ફાળો આપી શકે છે.

સંદર્ભ:

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ

• https://dst.gov.in/sites/default/files/DST-CCUS-Roadmap-2025.pdf
• https://dst.gov.in/carbon-capture-utilisation-and-storage-ccus
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1797178&reg=48&lang=2
• https://dst.gov.in/node/4814?utm_source
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU3070_lm79jI.pdf?source=pqals
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198607&lang=1&reg=3
• https://dst.gov.in/india-launches-first-cluster-ccu-testbeds-academia-industry-collaboration-cement-industry

રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221676&reg=3&lang=1

નીતિ આયોગ

• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2022-12/CCUS-Report.pdf
• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/Harnessing_Green_Hydrogen_V21_DIGITAL_29062022.pdf

ઊર્જા મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248336&lang=1&reg=3&utm_source
• https://cea.nic.in/wp-content/uploads/installed/2026/08/IC_Aug_2026.pdf

રાષ્ટ્રીય શક્તિ પોર્ટલ

• https://npp.gov.in/landing-home

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157186&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• નીતિ આયોગે 'કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઇઝેશન અને સ્ટોરેજ (CCUS) પોલિસી ફ્રેમવર્ક અને ભારતમાં તેની જમાવટ પદ્ધતિ' પર અભ્યાસ અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો

મિશન ઇનોવેશન

• https://mission-innovation.net/our-members/

કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ અને સંગ્રહ

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com