નદીની વાર્તા: જળાશય અને માનવ પ્રવૃત્તિઓએ રાવી નદીમાં કેવી રીતે પરિવર્તન લાવ્યું

તંદુરસ્ત નદી કેવી દેખાય છે? આપણામાંના મોટાભાગના લોકો માટે તેનો સહજ જવાબ બે બાબતો સાથે જોડાયેલો હશે: નદીના પટમાં વહેતું પાણી અને તેના કિનારે ઊગી નીકળેલી લીલીછમ વનસ્પતિ. જોકે, વાસ્તવમાં નદીનું સ્વાસ્થ્ય અનેક પરિબળો પર આધારિત છે. જેમ કે, નદીમાં કેટલું પાણી વહે છે, પાણી સમગ્ર ભૂમિપ્રદેશમાં કેવી રીતે વહે છે, ઋતુઓ પ્રમાણે તેના પ્રવાહમાં કેવા ફેરફારો થાય છે, કાંપ નદીના પ્રવાહ સાથે નીચેની તરફ કેવી રીતે વહન પામે છે, નદીનું પાણી કેટલી વાર તેના પૂરનાં મેદાનોમાં ફેલાય છે અને આ બધી પ્રક્રિયાઓમાં ઋતુઓ અનુસાર કેવા ફેરફારો થાય છે.

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી ગાંધીનગર (IITGN)ના સંશોધકોની ભાગીદારીમાં હાથ ધરાયેલા એક નવા અભ્યાસમાં રણજિત સાગર (થેઇન) જળાશયની નીચેના પ્રવાહ વિસ્તારમાં આવેલી ભારતની રાવી નદીમાં થયેલા આવા ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. લાંબા ગાળાના નદીના જળપ્રવાહના આંકડા અને લગભગ ત્રણ દાયકાની ઉપગ્રહ તસવીરોનું સંયુક્ત વિશ્લેષણ કરીને સંશોધકોએ નદીના પ્રવાહ, સપાટી પરના પાણીના વિસ્તાર, વનસ્પતિ અને પૂરનાં મેદાનોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે થયેલા ફેરફારોની તપાસ કરી હતી. નેક્સ્ટ સસ્ટેનેબિલિટી (Next Sustainability) નામના જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલો આ અભ્યાસ ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્ધતિઓ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

જળપ્રદાતા અને નદીના કુદરતી લયમાં પરિવર્તન લાવનાર

પાણીનો સંગ્રહ અને નિયંત્રણ કરીને, જળાશયો સિંચાઈ, જળવિદ્યુત ઉત્પાદન (હાઈડ્રોપાવર જનરેશન) અને નિયંત્રિત પાણીની ઉપલબ્ધતા જેવી માનવ જરૂરિયાતોને પૂરી કરવામાં મદદ કરી શકે છે. ભારતમાં સૌથી ઉંચા અર્થ-ફિલ ડેમોમાંથી એક, રણજીત સાગર ડેમ, જે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પંજાબ રાજ્યની સરહદ પર રાવી નદી પર બનાવવામાં આવ્યો છે, તે આ હેતુઓ પૂરા કરે છે.

જોકે જળાશયોના પોતાના ફાયદા છે, પરંતુ તે નદીનો લય બદલી શકે છે! નદીને નિયંત્રિત કરવાથી તેના કુદરતી ઉચ્ચ અને નીચા પ્રવાહોના સમય અને પ્રમાણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જળાશયો કાંપને પણ રોકી શકે છે જે અન્યથા નીચાણવાળા વિસ્તાર તરફ વહી જાય છે. ઓછા કાંપ અને બદલાયેલી પ્રવાહ વ્યવસ્થા સાથે નીચાણવાળા વિસ્તારોના નાળાઓ ઘસારા, સાંકડા થવા, ઊંડા થવા અથવા અન્યથા તેમનો આકાર બદલીને પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.

ડૉ. ઇન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠીના જણાવ્યા અનુસાર, “શુષ્ક પ્રદેશોમાં, જ્યાં પાણીની ઉપલબ્ધતા પહેલાથી જ સીમિત છે, સમુદાયો અને ઇકોસિસ્ટમ્સ મોસમી પ્રવાહો પર આધારિત હોઈ શકે છે. પાણીમાં પ્રમાણમાં નાના ફેરફારો પણ આવી સિસ્ટમ્સમાં જૈવવિવિધતા, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ઇકોસિસ્ટમના કાર્ય પર અસરો પાડી શકે છે.” આ અભ્યાસના પ્રથમ લેખક, ડૉ. ત્રિપાઠી, IITGNમાંથી અર્થ સાયન્સમાં પોસ્ટડોક્ટલ રિસર્ચ એસોસિએટ અને PhD ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી છે.

લેન્ડસ્કેપનું પુનઃનિર્માણ

સંશોધકોએ રાવી નદી પર રણજીત સાગર જળાશય કાર્યરત થયા પહેલા અને પછીની પરિસ્થિતિઓની સરખામણી કરી. તેઓએ 1980 થી 2019 સુધીના દૈનિક નદી ડિસ્ચાર્જ ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, દૈનિક નદી ડિસ્ચાર્જ એ પાણીનું પ્રમાણ છે જે 24-કલાકના ગાળામાં નદીના ચોક્કસ બિંદુ પરથી વહે છે. ટીમે જળાશયમાંથી પાણીના વધારાના છોડવાને ટાળવા માટે એપ્રિલ અને મે (ચોમાસા પહેલાના મહિનાઓ) પસંદ કર્યા. તેઓએ પૂરના મેદાનમાં પાણી અને વનસ્પતિમાં થતા ફેરફારોને ટ્રેક કરવા માટે સેટેલાઇટ ઇમેજરીનું પણ વિશ્લેષણ કર્યું. તેઓએ શોધ્યું કે મીડિયન ડિસ્ચાર્જ 1980–2000 દરમિયાન 296 ક્યુબિક મીટર પ્રતિ સેકન્ડથી ઘટીને 2001–2019 દરમિયાન 221 ક્યુબિક મીટર પ્રતિ સેકન્ડ થયો હતો.

પ્રોફેસર વિક્રાંત જૈનના જણાવ્યા અનુસાર, “પ્રવાહમાં સતત ફેરફાર કાંપને વહન કરવાની નદીની ક્ષમતાને અસર કરે છે, જે નદીની મોર્ફોલોજી અને પૂરના મેદાનની પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફાર તરફ દોરી જાય છે. સમય જતાં, આવા પાસાંઓ નદી અને તેના પૂરના મેદાન વચ્ચેના જોડાણને પ્રભાવિત કરી શકે છે.” પ્રોફેસર જૈન IITGNના અર્થ સાયન્સ ડિપાર્ટમેન્ટમાં પ્રોફેસર છે, જ્યાં તેઓ ડિપાર્ટમેન્ટના હેડ તરીકે પણ સેવા આપે છે.

જ્યારે 1992 અને 1998ની ઉપગ્રહની તસવીરોમાં પૂરના મેદાનમાં એક વિસ્તૃત વોટર નેટવર્ક બતાવ્યું હતું, વર્ષ 2003, 2009, અને 2019માં જળાશય નિર્માણ પછી આ સુવિધાઓ ઘણી ઓછી સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી. અંદાજિત સરેરાશ સપાટી-પાણીનો વિસ્તાર 17.35 ચોરસ કિલોમીટરથી ઘટીને 3.46 ચોરસ કિલોમીટર થઈ ગયો, જે પાણીની ઉપલબ્ધતામાં પાંચ ગણો ઘટાડો દર્શાવે છે. આ ઘટાડાની કૃષિ જેવા ક્ષેત્રો પર અસરો પડી શકે છે, જોકે આ અસરની આ અભ્યાસમાં સીધું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નહોતું.

બીજી એક શોધ એ હતી કે પૂરના મેદાનના એવા ભાગોમાં વનસ્પતિમાં વધારો થયો જ્યાં સક્રિય પાણીનો વિસ્તાર નાનો થઈ ગયો હતો. “પૂરના મેદાનમાં, પાણી અને કાંપની સામયિક હિલચાલ કેટલાક વિસ્તારોને ગતિશીલ રાખવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયાઓ ઓછી વારંવાર બને છે, ત્યારે વનસ્પતિ વધુ સરળતાથી સ્થાપિત થઈ શકે છે, જે સંભવિતપણે પૂરના મેદાનના કેટલાક ભાગોને વધુ સ્થિર અને સક્રિય ચેનલ સાથે ઓછા જોડાયેલા બનાવે છે,” IITGN ના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટના પ્રોફેસર પ્રણબ કુમાર મોહાપાત્રાએ સમજાવ્યું.

આનું એક સંબંધિત ઉદાહરણ ખેતરમાંથી પસાર થતી પગદંડી છે. જ્યારે લોકો તેના પર ચાલવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે ઘાસ અને ઝાડીઓ ઉગવા લાગે છે. પછી તેના પર ફરીથી ચાલવું મુશ્કેલ બની જાય છે.

સંશોધકોએ નદી અને તેના પૂરના મેદાન પર રેતી ખનન અને માનવ પ્રવૃત્તિઓની અસરો પણ જોઈ. ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન ઇમેજરીનો ઉપયોગ કરીને, તેઓએ કૃત્રિમ ખાડાઓ અને વિસ્તારો કે જ્યાં નદીનો માર્ગ બદલાયો હતો તેવા લક્ષણોની ઓળખ કરી. આ ફેરફારો પૂરના મેદાનમાં એકસરખા ન હતા.

IITGNના ભૂતપૂર્વ રિસર્ચ એસોસિએટ અને ગુજરાત ટેકનિકલ યુનિવર્સિટીના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૉ. અંકિત મોદીએ જણાવ્યું હતું કે, “અમારો અભ્યાસ સૂચવે છે કે અસરકારક નદી વ્યવસ્થાપનને એકસાથે અનેક પરિબળો પર વિચાર કરવાની જરૂર છે. પ્રવાહ, કાંપની હિલચાલ, જમીનનો ઉપયોગ અને રેતી ઉત્ખનનમાં ફેરફારો સમય જતાં એકબીજા પર અસર કરી શકે છે. આ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓને સમજવાથી અમને એ ઓળખવાની તક મળે છે કે ક્યાં હસ્તક્ષેપ માનવ ઉપયોગ અને નદીની પ્રક્રિયાઓ વચ્ચે સ્વસ્થ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.”

આવો અભિગમ બંધો દ્વારા નદીના ઉપરવાસથી નીચવાસ સુધીના જોડાણને જાળવી રાખવા અંગે કેન્દ્રીય જળ આયોગની માર્ગદર્શિકાઓને અનુરૂપ છે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં કાંપ અને માછલીઓના અવરજવરના જોડાણને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે તેમજ જળાશયોમાં કાંપના વ્યવસ્થાપન માટેની એવી વ્યૂહરચનાઓની ચર્ચા કરવામાં આવી છે, જે નદીના નીચવાસમાં કાંપની અછતને કારણે થતી અસરો ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

રાવી નદીથી આગળનો વ્યાપક અભ્યાસ

ડૉ. શાંતિ સ્વરૂપ મહતોએ વ્યક્ત કર્યું, “રાવી એ ખૂબ મોટા વૈશ્વિક ઇતિહાસનો એક ભાગ છે. વિશ્વભરમાં, ડેમ, કાંપ ઉત્ખનન, જમીન-ઉપયોગમાં ફેરફાર અને આબોહવા પરિવર્તનક્ષમતા દ્વારા નદીઓને સુધારી/બદલી દેવામાં આવી રહી છે. અમારો અભ્યાસ રાવીને કોલોરાડો, મેકોંગ, મુરે અને યાંગ્ત્ઝે સહિતના ઉદાહરણોની સાથે મૂકે છે. આવા પરિબળો કેવી રીતે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે તે વિશે આપણી પાસે જેટલી વધુ માહિતી હશે, સ્વસ્થ પૂરના મેદાનો અને ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપતી નદીની પ્રક્રિયાઓને જાળવી રાખીને જળ માળખાકીય સુવિધાઓનું સંચાલન કરવા માટે આપણે તેટલા વધુ સજ્જ થઈશું.” ડૉ. મહતો IITGNથી અર્થ સાયન્સમાં PhD ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ઝારખંડમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર છે.

આ અભ્યાસના તારણો ભારતના નેશનલ વોટર મિશન સાથે સુસંગત છે, જેના નિર્ધારિત ઉદ્દેશ્યમાં સંકલિત જળ-સંસાધન વિકાસ અને વ્યવસ્થાપન દ્વારા પાણીની બચત કરવી, બગાડ ઘટાડવો અને સમાન વિતરણની ખાતરી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક સ્તરે, આ અભ્યાસ UN સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ 6 ના પાસાઓ સાથે સુસંગત છે, જે પાણીના ટકાઉ વ્યવસ્થાપન અને સંકલિત જળ સંસાધનો, તેમજ નદીઓ અને વેટલેન્ડ્સ જેવા જળ-સંબંધિત ઇકોસિસ્ટમના પુનઃસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ સંશોધનમાં સામેલ અન્ય ટીમ સભ્યોમાં IITGNના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ ડિપાર્ટમેન્ટના ડૉ. આમેર મજીદ ભટ્ટ (પોસ્ટડોક્ટલ રિસર્ચ એસોસિએટ) અને ભાનુ પરમાર (જુનિયર રિસર્ચ ફેલો) સામેલ હતા. સંશોધકોએ ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય, વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય તથા પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય તરફથી મળેલી નાણાકીય સહાય બદલ આભાર વ્યક્ત કર્યો છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com