નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન (NHRC), ભારતે આજે વિજ્ઞાન ભવન, નવી દિલ્હી ખાતે તેના 33મા સ્થાપના દિવસની ઉજવણી માટે એક સમારોહ અને 'વોટર એઝ ધ એલિક્સિર ઓફ લાઇફ: એડવાન્સિંગ હ્યુમન ડિગ્નિટી થ્રુ ધ રાઇટ ટુ વોટર' થીમ પર એક રાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કર્યું હતું. આ કમિશનની સ્થાપના 12મી ઓક્ટોબર 1993ના રોજ કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય અતિથિ તરીકે સમારોહને સંબોધતા, ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંતે જણાવ્યું હતું કે ભારતના બંધારણે ગૌરવ, સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને ન્યાય સહિત દરેક નાગરિકને વ્યાપક વચનો આપ્યા છે. પ્રસ્તાવનામાં આપેલા આ શબ્દો અત્યાર સુધી લખાયેલા શ્રેષ્ઠ શબ્દોમાંથી એક છે અને તેનું પાલન ક્ષેત્રમાં, લોકઅપમાં, હોસ્પિટલના વોર્ડમાં અને રસ્તાના છેડે આવેલા ગામડામાં દિવસ-પ્રતિદિન થવું જોઈએ.

વર્ષોથી NHRCના કામની પ્રશંસા કરતા, ન્યાયમૂર્તિ કાંતે કહ્યું કે લોકો ક્યારેક કહે છે કે “કમિશન માત્ર ભલામણ કરી શકે છે અને આદેશ આપી શકતું નથી, પરંતુ હું એક વૈકલ્પિક દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કરીશ. ક્ષણભર માટે કલ્પના કરો, સમાજના વિશાળ, અશાંત સમુદ્રના કિનારે અડીખમ ઊભેલું એક એકાંત લાઇટહાઉસ. તેનો હેતુ અન્યાયના મોજાઓને રોકવાનો નથી પરંતુ અંધકારમાં ભટકતા લોકો પર માર્ગદર્શક પ્રકાશ પાડવાનો છે.” તેમણે કહ્યું કે માનવ અધિકાર આયોગોએ ફરિયાદોની તપાસ કરવી જોઈએ, પદ્ધતિસરની નિષ્ફળતાઓની ઓળખ કરવી જોઈએ અને અન્યથા અદ્રશ્ય રહી જતી ચિંતાઓને સંસ્થાકીય ધ્યાન મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. નાગરિક સમાજ જમીની વાસ્તવિકતાઓને મોખરે લાવી શકે છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, અનુભવ અને સહયોગનું યોગદાન આપી શકે છે.

ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંતે જણાવ્યું હતું કે માનવ અધિકાર સંસ્થાનું સાચું માપદંડ માત્ર તે કેટલા કેસોનો નિર્ણય કરે છે તે જ નથી પરંતુ તે પણ છે કે જેઓ પોતાનો અવાજ ઉઠાવવામાં સૌથી ઓછા સક્ષમ છે તેઓ તેને સાંભળી શકે છે કે નહીં. આ તે જગ્યા છે જ્યાં માનવ અધિકાર આયોગો, ખાસ કરીને રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગો (SHRCs) એ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાની છે. ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં, અધિકારોનો અનુભવ ઘણીવાર રાજધાનીમાં નહીં, પરંતુ કોઈ દૂરના ગામમાં, કોઈ ખાસ પડોશમાં કે ઘરની અંદર નક્કી થાય છે. રાષ્ટ્રીય આયોગ ધોરણો નક્કી કરી શકે છે અને મોટા પેટર્ન તરફ ધ્યાન દોરી શકે છે, પરંતુ રાજ્ય આયોગો ઘણીવાર જમીનની વધુ નજીક હોય છે જ્યાં ઉલ્લંઘન થાય છે. તેઓ જે ભાષામાં ફરિયાદ કરવામાં આવી છે તે ભાષામાં તે સાંભળી શકે છે, જ્યાં ઘટના બની હોય ત્યાં પહોંચી શકે છે અને જે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓમાં તે બની હોય તેને સમજી શકે છે. તે નિકટતા તેમને માત્ર વહીવટી લાભ જ નથી આપતી, પરંતુ જીવન બદલી નાખતી જવાબદારી પણ આપે છે.

તેમણે 'વોટર એઝ ધ એલિક્સિર ઓફ લાઇફ: એડવાન્સિંગ હ્યુમન ડિગ્નિટી થ્રુ ધ રાઇટ ટુ વોટર' વિષય પરની રાષ્ટ્રીય પરિષદ સાથે આ ઉજવણીને જોડવા બદલ પણ આયોગની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે તેથી પાણીના અધિકારને માત્ર વર્તમાનના અધિકાર તરીકે જ નહીં પરંતુ ભવિષ્ય પ્રત્યેની જવાબદારી તરીકે પણ સમજવો જોઈએ.

ન્યાયમૂર્તિ કાંતે જણાવ્યું હતું કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘરગથ્થુ નળ જોડાણો પૂરા પાડવા સહિત પીવાના પાણીની પહોંચ વિસ્તારવા માટે ભારતે પોતે ખગોળીય પ્રયાસો કર્યા છે. તે પ્રગતિ પ્રશંસાને પાત્ર છે, પરંતુ આગળનો પ્રશ્ન વધુ માંગ કરનારો હોવો જોઈએ. શું પાણી સુરક્ષિત, રોજના વપરાશ માટે નિર્ભર અને જ્યારે પરિવારને જરૂર હોય ત્યારે ઉપલબ્ધ છે? તેથી, “જે સિસ્ટમ્સ દ્વારા પાણી લોકો સુધી પહોંચે છે તેનું નિર્માણ અને જાળવણી સરકારે કરવી જોઈએ. જ્યારે બંધારણીય અધિકારોનો ભંગ થાય ત્યારે અદાલતોએ હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ.”

તેમણે NHRC, ઇન્ડિયા મોબાઇલ એપ્લિકેશન લોન્ચ કરવા અને તેના રેકોર્ડ્સના ડિજિટાઇઝેશન તરફના પગલાં બદલ પણ આયોગની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે આ એપ કમિશનને એવા લોકો માટે વધુ સુલભ બનાવે છે જેમને પરંપરાગત રીતે ઔપચારિક સંસ્થાઓનો સંપર્ક કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

આ પહેલાં, સ્થાપના દિવસ માટે મુખ્ય અતિથિ બનવાનું આમંત્રણ સ્વીકારવા બદલ CJI નો આભાર માનતા, NHRC ના અધ્યક્ષ, ન્યાયમૂર્તિ વી. રામાસુબ્રમણિયને કહ્યું કે “CJI નું કાર્યાલય દેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ, સૌથી શક્તિશાળી, સૌથી જીવંત અને સાથે જ સૌથી સંવેદનશીલ કાર્યાલય બની ગયું છે જેને દરરોજ, ના, દર મિનિટે અગ્નિ પરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડે છે, અને દરેક વખતે પવિત્ર આત્માઓ દ્વારા જ તે થાય તે જરૂરી નથી.”

અધ્યક્ષે કહ્યું કે “આ વાત પર કોઈ અસહમતિ હોઈ શકે નહીં કે સો વર્ષ પહેલાં આપણું વિશ્વ રહેવા માટે જેવું હતું તેના કરતાં આજે ઘણું સારું સ્થાન છે. પરંતુ તે જ સમયે, આજે આપણે જે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છીએ તે પહેલા કરતાં વધુ જટિલ છે. તેથી, સમયની જરૂરિયાત છે કે સમગ્ર વિશ્વની માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ પ્રાસંગિક રહેવા માટે પોતાને પુનર્જીવિત (reinvent) કરે.”

ન્યાયમૂર્તિ રામાસુબ્રમણિયને જણાવ્યું હતું કે વિશ્વની સૌથી ગરીબ અડધી વસ્તી વૈશ્વિક CO₂ ઉત્સર્જનના માત્ર 14% માટે જવાબદાર છે. વિશ્વના સૌથી ધનિક 10% લોકો તમામ ઉત્સર્જનના અડધા ભાગ માટે જવાબદાર છે. આ કોઈ સંયોગ નથી કે આબોહવા અને સંપત્તિ આટલી નજીકથી જોડાયેલા છે, કારણ કે તેઓ આવશ્યકપણે એક સમાન મૂળ ધરાવે છે: ફોસિલ કેપિટલિઝમ (અશ્મિભૂત મૂડીવાદ). અશ્મિભૂત ઇંધણ એ છેલ્લા બે સદીઓમાં માનવતાની અસાધારણ પ્રગતિનો સ્ત્રોત છે પરંતુ આજે આપણી સામે રહેલી અસાધારણ સમસ્યાઓનો પણ સ્ત્રોત છે.

તેમણે કહ્યું કે થોડા દાયકાઓ પહેલા સુધી, માનવ અધિકારના મુદ્દાઓ પ્રત્યેનો આપણો અભિગમ સામાન્ય રીતે દ્વિ-પરિમાણીય હતો. અમે ધારતા હતા કે તે નાગરિક વિરુદ્ધ રાજ્ય છે. પરંતુ હવે એવું નથી રહ્યું. ખાસ કરીને ડિજિટલ ક્રાંતિ થયા પછી, નોન-સ્ટેટ એક્ટર્સ હવે વિશાળ ભૂમિકા ભજવે છે. આજે, ડિજિટલ વિશ્વમાં, આપણા વિચારો સાથે ચાલાકી કરી શકાય છે, આપણી વિચાર પ્રક્રિયાઓને પ્રભાવિત કરી શકાય છે અને આપણી શારીરિક અને માનસિક બંને પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરી શકાય છે. તેથી, આપણા માટે સમય આવી ગયો છે, ખાસ કરીને જ્યારે આપણે NHRC સ્થાપના દિવસની ઉજવણી કરીએ છીએ, ત્યારે નવા પડકારોનો સામનો કરવા માટે પોતાને પુનર્જીવિત કરવાનો સંકલ્પ લઈએ, માનવ અધિકારોના પ્રોત્સાહન અને સંરક્ષણના હેતુ પ્રત્યેની આપણી પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરીએ અને આપણી ડિલિવરી સિસ્ટમમાં સુધારો કરવા માટે આપણા વ્યક્તિત્વનું રી-એન્જિનિયરિંગ કરીએ.

આ અગાઉ, NHRC ના સભ્ય, ન્યાયમૂર્તિ (ડૉ.) વિદ્યુત રંજન સારંગીએ જણાવ્યું હતું કે આયોગ કાયદા અને બંધારણ અનુસાર ગૌરવ અને સમાનતાના અધિકાર સહિત તમામના માનવ અધિકારોને પ્રોત્સાહિત કરવા અને સુરક્ષિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. NHRC ના 33 વર્ષોમાં, કેટલાક ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા હશે, પરંતુ તે માનવ અધિકારોના હેતુ માટે સેવા આપવાની તેની જવાબદારી પ્રત્યે કટિબદ્ધ છે. તેણે તેની ખુલ્લી સુનાવણી અને કેમ્પ સિટિંગ્સ દ્વારા માનવ અધિકારોના ભંગના પીડિતોના ઘરઆંગણે તેની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે.

NHRC ના સભ્ય, શ્રીમતી વિજયા ભારતી સાયનીએ જણાવ્યું હતું કે માનવ અધિકારનો ખ્યાલ પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઊંડે સુધી જડાયેલો છે, જે દેશના બંધારણમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. ઋગ્વેદ અને ઉપનિષદોને ટાંકીને, તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે ભારતના પ્રાચીન ગ્રંથોએ આપણને પરસ્પર આદર સાથે કેવી રીતે એકસાથે રહેવું અને સંવાદ તથા સામૂહિક શક્તિ દ્વારા માનવ ગૌરવ અને તમામના કલ્યાણનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું તે અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું છે. તેથી, તેમણે કહ્યું કે આપણે આપણી વિરાસત પર ગર્વ લેવો જોઈએ અને અન્ય સંવેદનશીલ જૂથોની સાથે બાળકીઓ, બાળકો અને મહિલાઓના અધિકારોના રક્ષણ માટે સમાન હિસ્સેદારો તરીકે કામ કરવું જોઈએ.

તેમના પ્રારંભિક વક્તવ્યમાં, NHRCના મહામંત્રી, શ્રી પીયૂષ ગોયલે જીવનને પ્રોત્સાહન આપવા અને સુરક્ષિત કરવા તરફ આયોગના કામના વિવિધ પરિમાણોની રૂપરેખા આપી હતી. તેમણે કહ્યું કે માનવ અધિકારોના વિષયો સમય સાથે વિકસી રહ્યા છે. આબોહવા પરિવર્તન અને ડિજિટલ વિશ્વ નવા પડકારો ફેંકી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે તેની 33મી સ્થાપના ઉજવણીના ભાગરૂપે, કમિશને 'વોટર એઝ ધ એલિક્સિર ઓફ લાઇફ: એડવાન્સિંગ હ્યુમન ડિગ્નિટી થ્રુ ધ રાઇટ ટુ વોટર' થીમ પર એક રાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કર્યું છે. બે ટેકનિકલ સત્રોમાં 'પ્રોટેક્શન એન્ડ રિસ્ટોરેશન ઓફ વોટર બોડીઝ: સેફગાર્ડિંગ ધ ફાઉન્ડેશન ઓફ ધ રાઇટ ટુ વોટર' અને 'પ્રોટેક્ટીંગ ડ્રિન્કિંગ વોટર સોર્સીસ: એન્સ્યોરિંગ સેફ એન્ડ સસ્ટેનેબલ એક્સેસ ટુ વોટર ફોર ઓલ' નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આ વિચાર-વિમર્શના પરિણામે અર્થપૂર્ણ ભલામણો મળશે.

NHRC ના પૂર્વ સભ્યો, સેક્રેટરી જનરલ, રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગો અને અન્ય આયોગોના અધ્યક્ષો અને સભ્યો, ન્યાયતંત્રના સભ્યો, રાજદ્વારી સમુદાય, આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો અને નાગરિક સમાજ, સ્પેશિયલ મોનિટર્સ અને સ્પેશિયલ રેપોર્ટર્સ, વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ, એકેડેમિયા, માનવ અધિકાર રક્ષકો, સંશોધકો અને NHRC ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ આ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી.