ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં વિવિધ પ્રદેશો અને ખેતી સમુદાયોમાં નોંધપાત્ર ક્ષમતા છે. જોકે, સમૃદ્ધ ક્ષમતા હોવા છતાં, ઘણા વિસ્તારો ઓછી ઉત્પાદકતા, અપર્યાપ્ત સિંચાઈ, ધિરાણ સુધી મર્યાદિત પહોંચ અને લણણી પછીના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અભાવ જેવા પડકારોનો સામનો કરે છે. પરિણામે, આ વિસ્તારો તેમની પૂર્ણ કૃષિ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવામાં સક્ષમ નથી અને આર્થિક વિકાસમાં પાછળ રહી જાય છે.

પ્રધાનમંત્રી ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના (PMDDKY) આ ક્ષતિઓને દૂર કરવા અને કેન્દ્રિત હસ્તક્ષેપ દ્વારા 100 આકાંક્ષી કૃષિ જિલ્લાઓનો વિકાસ કરવા માંગે છે. જિલ્લા-વિશિષ્ટ જરૂરિયાતોને સંબોધીને આ યોજના ઉત્પાદકતા, સિંચાઈ, ધિરાણ પહોંચ અને લણણી પછીના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં તકો અનલોક કરવામાં મદદ કરી શકે છે. PMDDKYને કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા 16 જુલાઈ, 2025ના રોજ છ વર્ષના સમયગાળા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, અને 11 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ આદરણીય પ્રધાનમંત્રી દ્વારા ઔપચારિક રીતે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ વર્ષે 11 ઓક્ટોબરે તે તેની પ્રથમ વર્ષગાંઠ ઉજવે છે.

2025-26 થી શરૂ થતી આ છ વર્ષની પહેલ 100 આકાંક્ષી કૃષિ જિલ્લાઓમાં કૃષિ અને સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓના રૂપાંતરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ જિલ્લાઓની ઓળખ ત્રણ મુખ્ય સૂચકોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવી હતી: ઓછી ઉત્પાદકતા, ઓછી પાક તીવ્રતા અને ઓછું કૃષિ ધિરાણ વિતરણ. પસંદગીમાં દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં ચોખ્ખા વાવેતર અને ઓપરેશનલ હોલ્ડિંગ્સના હિસ્સાને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો હતો. દરેક રાજ્યમાં ઓછામાં ઓછો એક પસંદગીનો જિલ્લો છે.

આ યોજના 11 મંત્રાલયો અને વિભાગોની 36 કેન્દ્રીય યોજનાઓ, રાજ્યની યોજનાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીના સંકલન દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે, જે સ્થાનિક કૃષિ પ્રાથમિકતાઓને અનુરૂપ હસ્તક્ષેપોને સક્ષમ બનાવે છે.

અમલીકરણ માટે વહીવટી માળખું

PMDDKY યોજના ત્રિ-સ્તરીય અમલીકરણ માળખાને અનુસરે છે-

· જિલ્લા સ્તર: જિલ્લા કલેક્ટર/ડીએમ (DM)ની અધ્યક્ષતામાં જિલ્લા ધન ધાન્ય કૃષિ યોજના સમિતિ, જિલ્લા કાર્ય યોજના તૈયાર કરે છે અને અમલમાં મૂકે છે.

· રાજ્ય સ્તર: રાજ્યના મુખ્ય સચિવની અધ્યક્ષતામાં રાજ્ય ધન ધાન્ય કૃષિ યોજના સમિતિ, જિલ્લા યોજનાઓની સમીક્ષા અને દેખરેખ કરે છે.

· રાષ્ટ્રીય સ્તર: બે સમિતિઓ યોજનાની દેખરેખ રાખે છે. નેશનલ એક્ઝિક્યુટિવ કમિટીની અધ્યક્ષતા કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી કરે છે. નેશનલ મોનિટરિંગ કમિટીની અધ્યક્ષતા સચિવ, DA&FW કરે છે.

જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓ

· બેઝલાઇન અને નિદાન વિશ્લેષણના આધારે જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓ (DAPs) તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ યોજનાઓ સ્થાનિક કૃષિ જરૂરિયાતોને ઓળખે છે અને સંબંધિત કેન્દ્રીય અને રાજ્ય યોજનાઓને સાંકળીને તેનો ઉકેલ લાવે છે. DAPs પરિણામ-આધારિત લક્ષ્યો, વાર્ષિક માઇલસ્ટોન્સ અને સંબંધિત યોજનાઓ સાથે જોડાયેલા હસ્તક્ષેપો નિર્ધારિત કરે છે.

· DAPs ને સંબંધિત વાર્ષિક કાર્ય યોજનાઓમાં સમાવેશ કરવા માટે સંબંધિત રાજ્ય વિભાગોને મોકલવામાં આવે છે. આનાથી જરૂરી મંજૂરીઓ અને ભંડોળ મુક્ત કરવાનું સક્ષમ બને છે.

· 36 યોજનાઓમાં 121 સૂચકો દ્વારા પ્રગતિ ટ્રેક કરવામાં આવે છે, જેમાં 74 આઉટપુટ અને 47 આઉટકમ સૂચકોનો સમાવેશ થાય છે. આઉટપુટ સૂચકો પર જિલ્લા કામગીરીનું રેન્કિંગ PM-DDKY ડેશબોર્ડ-https://pmddky.niti.gov.in/ દ્વારા માસિક ધોરણે કરવામાં આવે છે.

અમલીકરણ અને પ્રગતિનું એક વર્ષ

PMDDKY ડેશબોર્ડ ઓક્ટોબર 2025 ના છેલ્લા સપ્તાહમાં કાર્યરત થયું હતું. માસિક આઉટપુટ-સૂચક રેન્કિંગ નવેમ્બર 2025 માં શરૂ થયું હતું, જે 100 જિલ્લાઓમાં પ્રગતિની દેખરેખ માટે એક પ્રણાલી પૂરી પાડે છે.

· તમામ 100 DDKY જિલ્લાઓએ DAPs તૈયાર કર્યા છે અને તે અમલીકરણ હેઠળ છે.

· સમીક્ષા અને દેખરેખ માટે રાજ્ય, જિલ્લા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી હતી.

· તમામ 100 જિલ્લાઓએ ઓગસ્ટ 2026 સુધીના આઉટપુટ સૂચકો સામેનો ડેટા સબમિટ કર્યો છે. તમામ 100 જિલ્લાઓએ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે આઉટકમ સૂચક ડેટા પણ સબમિટ કર્યો છે.

· સેન્ટ્રલ નોડલ ઓફિસર્સ નિયમિતપણે પ્રગતિની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે અને જિલ્લાઓને માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે.

· પબ્લિક એન્ટરપ્રાઇઝિસ વિભાગે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 અને 2027-28 માટે CPSEs દ્વારા CSR પ્રવૃત્તિ માટે DDKY જિલ્લાઓને દત્તક લેવાનો સમાવેશ કર્યો છે.

· છ ઉદ્દેશ્યોમાં 100 જિલ્લાઓનો સરેરાશ સ્કોર એપ્રિલ 2026 માં 18.85 થી વધીને ઓગસ્ટ 2026 માં 46.89 થયો છે, જે 28.04 પોઈન્ટનો સુધારો દર્શાવે છે.

· ઉદ્દેશ્ય-વાર સરેરાશ સ્કોર્સે પણ સમાન સમયગાળા દરમિયાન સુધારો નોંધાવ્યો છે-

o કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો: 1.50 થી વધીને 8.08

o પાક વૈવિધ્યકરણ અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન: 4.08 થી વધીને 10.18

o લણણી પછીની સંગ્રહ ક્ષમતામાં વધારો: 2.14 થી વધીને 5.19

o સિંચાઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સુધારો: 1.38 થી વધીને 4.91

o ટૂંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના કૃષિ ધિરાણ સુધી વધુ પહોંચ સક્ષમ બનાવવી: 2.40 થી વધીને 6.53

o વધુ સારું ગવર્નન્સ અને સેવા વિતરણ: 7.41 થી વધીને 12.05

ધન-ધાન્ય જિલ્લાઓમાંથી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ

જિલ્લાઓમાં કૃષિ ગતિશીલતાનું નિર્માણ

PMDDKY 11 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ પોતાનું પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, જે કેન્દ્રિત જિલ્લા-સ્તરીય કામગીરીના એક વર્ષને અંકિત કરે છે. 100 જિલ્લાઓમાં, જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓ અને સૂચક-આધારિત દેખરેખ હવે કાર્યરત છે. જિલ્લા-વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપો જમીન પર કૃષિ વિકાસને ટેકો આપી રહ્યા છે. પ્રાપ્ત થયેલી પ્રગતિ આગામી વર્ષોમાં વધુ મજબૂત સંકલન અને સતત કૃષિ વિકાસ માટે પાયો પૂરો પાડે છે.

સંદર્ભો

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177454

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://pmddky.niti.gov.in/aboutTheScheme https://pmddky.niti.gov.in/ https://agriwelfare.gov.in/Documents/Guidelines/Guidelines_PM_DDKY_19092025_Final[1]_0.pdf https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244624 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201150

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર્સ https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=154909&NoteId=154909&ModuleId=3&reg=48&lang=2

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2321774) મુલાકાતી સંખ્યા : 28