સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) એ સ્વચ્છતાના કેન્દ્રમાં વર્તન પરિવર્તનને મૂક્યું છે, જે માળખાકીય સુવિધાઓથી આગળ વધીને સતત ટેવો અને સામાજિક ધોરણો તરફ આગળ વધે છે. સામાજિક અને વર્તન પરિવર્તન સંચાર (SBCC) એ સંચારને માત્ર માહિતીના પ્રસારમાંથી સંવાદ, ભાગીદારી અને સામૂહિક ક્રિયામાં રૂપાંતરિત કર્યો. મહાત્મા ગાંધી અને તેમના સ્વચ્છતા તેમજ સ્વાવલંબનના આદર્શો SBM ના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો બન્યા. સામુદાયિક સંસ્થાઓ અને ગ્રાસરૂટના કાર્યકરો, જેમ કે સ્વચ્છાગ્રહીઓએ, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાની ટેવોને સામુદાયિક ધોરણોમાં પરિવર્તિત કરવામાં મદદ કરી. સંચારના બહુવિધ માધ્યમોએ ઘરો, સમુદાયો, જાહેર સ્થળો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર સ્વચ્છતાના સંદેશાઓને મજબૂત કર્યા. મહિલાઓ અને બાળકો સ્વચ્છતાની વર્તણૂકોને ફેલાવવામાં અને તેને જાળવી રાખવામાં લાભાર્થીઓ તેમજ સક્રિય એજન્ટ બંને બન્યા. રીઇન્ફોર્સમેન્ટ, માન્યતા, પ્રોત્સાહનો અને ભાગીદારીપૂર્ણ દેખરેખથી સ્વચ્છતાને ઝુંબેશની પ્રવૃત્તિમાંથી સતત સામુદાયિક વર્તનમાં લાવવામાં મદદ મળી.

સ્વચ્છ ભારતનો વર્તણૂકીય પાયો સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) એ સ્વચ્છતાને વર્તન, ભાગીદારી અને સામૂહિક જવાબદારીની બાબત તરીકે ગણાવી છે. મિશને સ્વીકાર્યું કે માત્ર માળખાકીય સુવિધાઓ જ સતત સ્વચ્છતાના પરિણામો આપી શકતી નથી. તેથી, SBMએ તેના અમલીકરણ અભિગમના કેન્દ્રમાં વર્તન પરિવર્તન સંચારને રાખ્યો. SBM-G હેઠળ, ધ્યાન માત્ર શૌચાલય નિર્માણ સુધી મર્યાદિત નથી. તે સમુદાયોને સુરક્ષિત અને ટકાઉ સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેવી જ રીતે, SBM-U હેઠળ, ધ્યાન માત્ર કચરાના પ્રોસેસિંગ પર નથી. તે સ્ત્રોત પર જ કચરાનું વર્ગીકરણ કરવાની બાબતને જાહેર ટેવ બનાવવા અને સંપૂર્ણ શહેરી સ્વચ્છતા તથા જાહેર સફાઈ હાંસલ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેથી માહિતી, શિક્ષણ, સંચાર (IEC) વ્યૂહરચના, વર્તનનું પુનર્બલન અને દેખરેખ એ SBM અમલીકરણ વ્યૂહરચનાનો અભિન્ન ભાગ છે. SBM સ્વચ્છતાની સંપત્તિઓ બનાવવાથી આગળ વધીને સ્વચ્છતાના વર્તનને જાળવી રાખવા તરફ આગળ વધ્યું છે. આ ઉત્ક્રાંતિ સામાજિક અને વર્તન પરિવર્તન સંચાર (SBCC) ને કેન્દ્રમાં મૂકે છે.

માહિતીથી વર્તન પરિવર્તન તરફ સામાજિક અને વર્તન પરિવર્તન સંચાર (SBCC) સકારાત્મક સામાજિક પરિવર્તનને ટેકો આપવા માટે સંચારનો ઉપયોગ કરે છે. તે જ્ઞાન, વલણ, ધોરણો અને ટેવોને પ્રભાવિત કરવા માટે અસંખ્ય અભિગમોને જોડે છે. આમાં આંતરવ્યક્તિગત સંચાર, સામુદાયિક ગતિશીલતા (મોબિલાઇઝેશન) અને માસ મીડિયાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સોશિયલ મીડિયા, મનોરંજન, હિમાયત (એડવોકેસી) અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

SBM હેઠળ SBCC એ માત્ર માહિતીના પ્રસારથી આગળ વધે છે. તે વલણ, સામાજિક ધોરણો અને રોજિંદી ટેવોને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. SBM હેઠળનો આ અભિગમ આંતરવ્યક્તિગત સંચાર, સામુદાયિક ગતિશીલતા, જાગૃતિ નિર્માણ અને સામૂહિક ક્રિયાઓને જોડે છે. તેનો લાંબા ગાળાનો ઉદ્દેશ્ય ખુલ્લામાં શૌચ અને કચરાના સંચાલન સંબંધિત સામાજિક ધોરણોને બદલવાનો છે. તે સ્વીકારે છે કે લોકોનું વર્તન તેમના સામાજિક વાતાવરણથી પ્રભાવિત થાય છે. પરિવારો, પડોશીઓ, સામુદાયિક જૂથો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને વિશ્વસનીય નેતાઓ ચોક્કસ ટેવોને પ્રોત્સાહિત અથવા નિરુત્સાહિત કરી શકે છે. તેથી સંચાર, સંબંધો અને સામૂહિક ભાગીદારી દ્વારા કામ કરે છે.

વર્તન પરિવર્તનને ઘરઆંગણે લઈ જવું: વ્યક્તિગત ટેવો બદલવી SBMએ SBCC સિદ્ધાંતોને સીધી, સામુદાયિક-સ્તરની જોડાણ પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તિત કર્યા. આંતરવ્યક્તિગત સંચાર (IPC) સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓને પ્રભાવિત કરવા માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ બન્યો. એકતરફી સંદેશાવ્યવહારથી વિપરીત, IPC સંચારકો અને સમુદાયના સભ્યો વચ્ચે સંવાદને સક્ષમ બનાવે છે. તે સ્થાનિક સંદર્ભોમાં ચિંતાઓ, ધારણાઓ અને વ્યવહારુ અવરોધો વિશે ચર્ચા કરવાની મંજૂરી આપે છે. સરકારે IPC સુવિધા માટે ફ્રન્ટલાઈન વર્કર્સ, સ્વચ્છાગ્રહીઓ, સામુદાયિક નેતાઓ, સ્વસહાય જૂથો (SHGs) અને હાલના સામાજિક નેટવર્ક્સ પર આધાર રાખ્યો હતો. પદ્ધતિઓમાં ગૃહ મુલાકાતો, સામસામે કાઉન્સેલિંગ, નાના-જૂથ સત્રો, પીઅર કમ્યુનિકેશન અને ઘરો, આરોગ્ય કેન્દ્રો, સામુદાયિક સુવિધાઓ અને ધાર્મિક મેળાવડાઓમાં ચર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે.

સ્વચ્છાગ્રહીઓ SBM-G હેઠળ ગ્રાસરૂટ સ્તરના સૈનિકો અને પ્રેરકો બન્યા. તેમની ભૂમિકા માત્ર શૌચાલય નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપવા કરતાં વધુ વિસ્તરી. તેમણે પરિવારોને સુરક્ષિત સ્વચ્છતા ટેવો અપનાવવામાં અને જાળવવામાં મદદ કરી. સ્વચ્છાગ્રહીઓએ સામુદાયિક પ્રોત્સાહન અને ટ્રીગરિંગ, કૌટુંબિક મુલાકાતો અને સ્વચ્છતા ચર્ચાઓની સુવિધા આપી. તેમણે સામુદાયિક ગતિશીલતાને પણ ટેકો આપ્યો અને નિગરાની સમિતિઓને મજબૂત કરી. ODF જાહેરાત પછી પણ વ્યક્તિઓ અને પરિવારોમાં સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓને વધુ મજબૂત કરવા માટે તેમનું જોડાણ ચાલુ રહ્યું.

ચિત્ર 2: બિહારમાં સ્વચ્છાગ્રહીઓ અને SHG દીદીઓની બેઠક

ચિત્ર 3: સ્વચ્છતાનો સંદેશ ફેલાવવા માટે આંતરવ્યક્તિગત સંચારનો ઉપયોગ કરતી નિગરાની સમિતિ

આંતરવ્યક્તિગત સંચાર નિગરાની સમિતિઓ દ્વારા સામુદાયિક નેતૃત્વ હેઠળની તકેદારી સુધી પણ વિસ્તર્યો. ODF ની સિદ્ધિ અને ટકાઉપણાને ટેકો આપવા માટે આ સમિતિઓને મજબૂત બનાવવામાં આવી હતી. તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં ગામડાઓમાં સવાર અને સાંજની નિયમિત દેખરેખનો સમાવેશ થતો હતો. નિગરાની પ્રવૃત્તિઓ ખાસ કરીને ખુલ્લામાં શૌચ ક્રિયા માટેના સામાન્ય સ્થળો પર કેન્દ્રિત હતી. તેમણે સતત સામુદાયિક હાજરી અને ફોલો-અપ દ્વારા સ્વચ્છતા સંદેશાઓને પુનર્બલિત કર્યા. નિયમિત નિગરાની ડ્રાઇવ્સ, ગ્રામીણ બેઠકો અને રાત્રિ ચોપાલથી ODF વર્તનને જાળવવામાં મદદ મળી. સામુદાયિક દેખરેખ દરમિયાન ક્ષેત્ર-સ્તરની તકેદારીમાં મદદ કરવા માટે સ્વચ્છાગ્રહીઓને ટોર્ચ અને વ્હિસલ સમાવિષ્ટ એક ટૂલકિટ પૂરી પાડવામાં આવી હતી.

તેથી આ અભિગમ સ્વચ્છતાને વ્યક્તિગત પદ્ધતિમાંથી સામુદાયિક ધોરણ તરફ લઈ ગયો. વર્તન પરિવર્તનને મજબૂત કરવા અને જાળવી રાખવામાં સમુદાય પોતે એક સક્રિય સહભાગી બન્યો.

વ્યક્તિગત વાર્તાલાપથી સામૂહિક ક્રિયા તરફ આંતરવ્યક્તિગત સંચારે ઘર અને સામુદાયિક સ્તરે સંવાદ માટેની તકો ઊભી કરી. સામુદાયિક ગતિશીલતાએ લોકોને સામાન્ય સ્વચ્છતા ચિંતાઓ પર ચર્ચા કરવા અને સામૂહિક ઉકેલો શોધવા માટે એકસાથે લાવીને આ પ્રક્રિયાને વધુ આગળ વધારી. SBM હેઠળ, તેણે સમુદાયોને તેમની રોજિંદી સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓને અસર કરતા નિર્ણયોમાં ભાગ લેવા માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું. ગ્રામસભાઓ, ચોપાલો, સામુદાયિક બેઠકો અને અન્ય સ્થાનિક મંચોએ સ્વચ્છતાના મુદ્દાઓ પર સંવાદ સક્ષમ બનાવ્યો અને સમુદાયોને સમાન પ્રાથમિકતાઓ પર સર્વસંમતિ સાધવામાં મદદ કરી.

સામુદાયિક ગતિશીલતા વિવિધ જૂથોને પણ સ્વચ્છતા સંબંધિત ચર્ચામાં લાવી. સામુદાયિક નેતાઓ, પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, સ્વયંસેવકો, ધાર્મિક નેતાઓ અને મહિલા જૂથો સ્થાનિક ચર્ચાઓ અને કાર્યક્રમોની સુવિધા આપી શક્યા. આ અભિગમે વ્યક્તિગત વર્તનને સામૂહિક જવાબદારી સાથે જોડ્યું. સુરક્ષિત સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ અપનાવનાર કુટુંબ એક વ્યાપક સામુદાયિક પ્રયાસનો ભાગ બન્યું. સામુદાયિક ચર્ચાઓએ સ્થાનિક ચિંતાઓને ઓળખવાની, અનુભવોની આપ-લે કરવાની અને ઇચ્છિત ટેવો પર સંમતિ બનાવવાની તકો ઊભી કરી. આ અભિગમ 'ચલો ચંપારણ', 'સ્વચ્છ શક્તિ', 'સ્વચ્છ સુંદર શૌચાલય', 'સ્વચ્છતા હી સેવા', 'સ્વચ્છ સુંદર સામુદાયિક શૌચાલય', 'સ્વચ્છ ભારત દિવસ', 'સ્વચ્છતા મહોત્સવ' અને 'સ્વચ્છતા પખવાડિયા' જેવા ઝુંબેશો દ્વારા પણ પ્રતિબિંબિત થયો હતો. આ ઝુંબેશોએ સ્વચ્છતા અને સફાઈ આસપાસ સામૂહિક ભાગીદારી માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું.

ચિત્ર 4: આસામમાં સ્થાનિક ભાષામાં સ્વચ્છતાના સંદેશાઓ ફેલાવતી દીવાલ ચિત્રકારી (વોલ પેઇન્ટિંગ)

મિડ-મીડિયા અને આઉટડોર સંચાર દ્વારા સામુદાયિક ગતિશીલતાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી હતી. આ માધ્યમો સ્વચ્છતાના સંદેશાઓને વ્યક્તિગત વાર્તાલાપથી આગળ વધારીને એવા સ્થળો સુધી લઈ ગયા જ્યાં સમુદાયો નિયમિતપણે એકઠા થતા હતા. કઠપૂતળીના શો, જાદુના શો, નાટક અને શેરી નાટક (નુક્કડ નાટક) સ્થાનિક અને પરંપરાગત મિડ-મીડિયા ફોર્મેટના કેટલાક ઉદાહરણો છે. આઉટડોર મીડિયા સ્વચ્છતાના સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે હોર્ડિંગ્સ અને અધિકૃત જાહેર દીવાલો પર પેઇન્ટિંગ્સ જેવા જાહેર સ્થળોનો ઉપયોગ કરે છે. દીવાલ ચિત્રકારી અને ગ્રાફિટી આર્ટનો ઉપયોગ સ્થાનિક ઓળખને પ્રતિબિંબિત કરતી વખતે અને સુંદરતાને ટેકો આપતી વખતે ખાસ કરીને સ્વચ્છતા સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવ્યો છે. આવા ફોર્મેટનું મહત્વ માત્ર સંદેશની દ્રશ્યતામાં જ નથી, પરંતુ તેઓ કેવી રીતે રોજિંદા સામાજિક વાતાવરણમાં સ્વચ્છતાને મૂકે છે તેમાં પણ છે. સામુદાયિક કાર્યક્રમ, શેરી પ્રદર્શન અથવા જાહેર સભા દરમિયાન જોવા મળતો સ્વચ્છતાનો સંદેશ ઘરો અને સ્થાનિક જૂથોમાં થતી વાર્તાલાપને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.

SBM-U હેઠળ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો એક મુખ્ય ક્ષેત્ર નાગરિક પહોંચને મહત્તમ કરવા માટે ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાનો રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, 3,300 થી વધુ શહેરોમાં 67,000 થી વધુ જાહેર શૌચાલય બ્લોક્સ અપલોડ કરવા માટે ગૂગલ મેપ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આનાથી સ્વચ્છતા સુવિધાઓ નાગરિકોની તમામ શ્રેણીઓ માટે વધુ સરળતાથી સુલભ બની છે. સ્વચ્છતા એપ નાગરિકો માટે સ્વચ્છતાના કોઈપણ પાસા વિશે તેમની ફરિયાદો નોંધાવવા માટે ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ (ફરિયાદ નિવારણ) માટે વન-સ્ટોપ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

ચિત્ર 5: એન્ડ્રોઇડ અને આઇઓએસ (iOS) બંને વપરાશકર્તાઓ માટે ઉપલબ્ધ સ્વચ્છતા એપ

માસ મીડિયાએ પુનર્બલનનું બીજું સ્તર પૂરું પાડ્યું. આમાં ટેલિવિઝન, રેડિયો, પ્રિન્ટ અને ઓનલાઇન મીડિયા ચેનલોનો સમાવેશ થાય છે. સામુદાયિક રેડિયો સ્વચ્છતા સંબંધિત ચર્ચાઓ, પ્રશંસાપત્રો, વાર્તાઓ અને જાહેર સેવા જાહેરાતો પ્રસારિત કરે છે. ટ્વિટર, ફેસબુક, યુટ્યુબ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ મુખ્ય સંદેશાઓ ફેલાવવામાં અને વર્ચ્યુઅલ નેટવર્ક્સ તથા સમુદાયો બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થયા છે. મોબાઇલ ટેલિફોન સેવાઓએ બલ્ક SMS, વોટ્સએપ અને પોડકાસ્ટ દ્વારા જાગૃતિને ટેકો આપ્યો.

ચિત્ર 6: SHS 2026 ઝુંબેશ અંગેની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ

'સ્વચ્છ ટોક્સ' (Swachh Talks) SBM-U હેઠળ ડિજિટલ જોડાણનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તે સ્વચ્છતા સંબંધિત ક્ષેત્રના અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શેર કરવા માટેની પીઅર-લર્નિંગ વેબિનાર શ્રેણી છે. આવા પ્લેટફોર્મ્સ સંચારને પરંપરાગત સ્વચ્છતાથી આગળ વધારીને પ્લાસ્ટિક કચરાના સંચાલન અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના પ્રોત્સાહન જેવા મુદ્દાઓ સુધી વિસ્તારે છે.

IPC થી સામુદાયિક ગતિશીલતા તરફની ગતિ એ વર્તન પરિવર્તનના એકમમાં શિફ્ટ દર્શાવે છે. આ પ્રગતિ SBM હેઠળ SBCC અભિગમ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે સંદેશ વ્યક્તિ સુધી પહોંચે છે ત્યારે સંચાર સમાપ્ત થતો નથી. તે વધુ મહત્વ મેળવે છે જ્યારે લોકો તેના પર ચર્ચા કરે છે, તેને તેમના સ્થાનિક સંદર્ભમાં અનુકૂલિત કરે છે અને સામૂહિક ક્રિયામાં ભાગ લે છે. આ પ્રક્રિયામાં, ભાગીદારી પોતે જ સંચારનું એક સ્વરૂપ બની જાય છે.

સેલિબ્રિટી એન્ડોર્સમેન્ટ્સ અને લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ SBCC માટેના વાહનો તરીકે

ચિત્ર 7: શૌચાલયના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સેલિબ્રિટી એન્ડોર્સમેન્ટ્સ

સ્વચ્છ ભારતે તેના SBCC પ્રયાસોને મજબૂત કરવા માટે સેલિબ્રિટીઝની પહોંચનો પણ ઉપયોગ કર્યો. 2016માં, અમિતાભ બચ્ચન અને સચિન તેંડુલકરે SBM-G માટે રાષ્ટ્રીય ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ઝુંબેશોમાં ભાગ લીધો હતો. આ ઝુંબેશો સંચારને વધુ લોકો-કેન્દ્રિત બનાવવા અને વર્તન પરિવર્તન તથા નાગરિક જોડાણને ટેકો આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. આ બંનેએ ગ્રાસરૂટ લેવલના કાર્યકરો અને સ્વચ્છતા ચેમ્પિયનોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સ્વચ્છ ભારત કાર્યક્રમોમાં પણ ભાગ લીધો હતો. અમિતાભ બચ્ચને ત્યારબાદ 2017માં 'દરવાજા બંધ' ઝુંબેશનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. આ ઝુંબેશ એવા લોકોમાં શૌચાલયના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતી હતી જેઓ શૌચાલય ધરાવતા હતા પરંતુ ખુલ્લામાં શૌચ કરવાનું ચાલુ રાખતા હતા. તેમાં અનુષ્કા શર્મા પણ સામેલ હતી, જેમણે મહિલાઓને તેમના ગામોમાં સ્વચ્છતાને સંબોધવામાં નેતૃત્વ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. આ ઝુંબેશમાં ગ્રાસરૂટ IEC અને સ્વચ્છાગ્રહીઓ દ્વારા આંતરવ્યક્તિગત સંચારની પૂરક તરીકે માસ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

સિનેમા પણ સ્વચ્છતા સંબંધિત સામાજિક ધોરણોને સંબોધવાનું માધ્યમ બન્યું. અક્ષય કુમાર અને ભૂમિ પેડનેકર અભિનીત 'ટોઇલેટ - એક પ્રેમ કથા' એ સ્વચ્છતા અને શૌચાલયના ઉપયોગને મુખ્ય પ્રવાહની લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં લાવ્યું. 2018માં, અક્ષય કુમાર અને ભૂમિ પેડનેકરે ટ્વિન-પિટ શૌચાલય ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપતા SBM-G અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. આ ફિલ્મ રાજ્ય અને જિલ્લા SBM-G ટીમો દ્વારા ગામડાઓમાં બિન-વ્યાવસાયિક સ્ક્રીનિંગ માટે પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી હતી. આ ઝુંબેશમાં શૌચાલયના ખાડાઓ ખાલી કરવા આસપાસના કલંક (સ્ટિગ્મા) ને દૂર કરવા અને સતત શૌચાલયના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સેલિબ્રિટીના પ્રભાવનો વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વિદ્યા બાલને "જહાં સોચ, વહાં શૌચાલય" સ્લોગનનો પ્રચાર કરતા વીડિયોમાં કામ કર્યું હતું. તેમાં શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવાના સ્વાસ્થ્ય લાભો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેણે ગ્રામીણ ઘરોમાં મહિલા સંચાલિત શૌચાલય નિર્માણ પહેલને પણ પ્રોત્સાહિત કરી. આમ, લોકપ્રિય મીડિયાએ SBCC ના એક વધારાના સ્તર તરીકે સેવા આપી, સરકારી ઝુંબેશોમાંથી સ્વચ્છતા સંદેશાઓને ટેલિવિઝન, સિનેમા અને જાહેર ચર્ચામાં પહોંચાડ્યા.

મહિલાઓ અને બાળકો: સ્વચ્છતાને આકાર આપવો અને અનુભવવો સ્વચ્છતા રોજિંદા અનુભવોને બદલી શકે છે અને ભાગીદારી માટે નવી જગ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે. મહિલાઓ માટે, સુરક્ષા, સુવિધા અને સ્વાભિમાન આ પરિવર્તનના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ પરિમાણોને કેપ્ચર કરે છે. સલામતી, સુવિધા અને આત્મસન્માન સ્વચ્છતાને મહિલાઓના રોજિંદા જીવન સાથે જોડે છે. આ અસર મહિલાઓના નોંધાયેલા અનુભવોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જળ શક્તિ મંત્રાલયના સહયોગથી હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 93 ટકા મહિલાઓ હવે શૌચક્રિયા કરતી વખતે કોઈના દ્વારા નુકસાન પહોંચાડવાનો કે પ્રાણીઓ દ્વારા નુકસાન થવાનો ડર રાખતી નથી. 91 ટકા લોકોએ એક કલાક સુધીનો સમય બચાવ્યો હોવાનું અને એક કિલોમીટર સુધીની મુસાફરી ટાળી હોવાનું જણાવ્યું હતું. 93 ટકા લોકોએ સ્વચ્છતા જરૂરિયાતોને સંભાળવા માટે ખોરાક અથવા પાણીનું સેવન સીમિત ન કરવાનું પણ જણાવ્યું હતું.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, બિહારમાં લોકો શૌચાલયને 'ઇજ્જતઘર' કહેવા લાગ્યા છે, જે મહિલાઓની ગરિમા સાથે તેના જોડાણ દર્શાવે છે. શૌચાલયનું નિર્માણ, આ રીતે, એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક અસંતુલનને સંબોધવામાં મદદરૂપ બન્યું છે. તે આર્થિક અને સામાજિક સશક્તિકરણનું કારણ બની રહ્યું છે. મહિલાઓએ સામુદાયિક કલાકારો તરીકે સ્વચ્છતામાં યોગદાન આપ્યું છે. મહિલા જૂથો અને SHG એ સામુદાયિક નેટવર્ક્સનો એક ભાગ છે જેના દ્વારા સ્વચ્છતા સંચાર થઈ શકે છે. આ સ્વચ્છતા સંચારને હાલની સામુદાયિક સંસ્થાઓ અને નેટવર્ક્સ સાથે જોડે છે.

ચિત્ર 8: બાળકોને સ્વચ્છતા વિશે શિક્ષિત કરતી શાળાઓ

બાળકો સ્વચ્છતા સંચાર અને રોજિંદા વર્તન વચ્ચેની બીજી મહત્વપૂર્ણ કડી પૂરી પાડે છે. શાળાઓ એવી જગ્યાઓ બની શકે છે જ્યાં સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે, પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે અને તેને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે. SBM વિદ્યાર્થીઓને સહભાગીઓ અને પરિવર્તનના એજન્ટ તરીકે ઓળખે છે. SBMએ પાઠ્યક્રમ સંકલન, જાગૃતિ ઝુંબેશ, શ્રમદાન, મોબાઇલ-વાન શિક્ષણ અને કચરા-સંચાલન સુવિધાઓની મુલાકાતો સહિત શાળા આધારિત અભિગમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. સંચાર શીખવા સાથે ભાગીદારી અને મનોરંજનને જોડતા ફોર્મેટ્સ દ્વારા બાળકો સુધી પણ પહોંચ્યો છે. આમાં શૈક્ષણિક વીડિયો, ફ્લિપચાર્ટ અને નાના-જૂથ જોડાણ માટેની અન્ય સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે. તે સ્વચ્છતાના સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે કઠપૂતળીના શો, જાદુના શો, નાટક અને શેરી નાટક જેવા સ્થાનિક અને પરંપરાગત ફોર્મેટ્સને પણ માન્યતા આપે છે.

સાથે મળીને, મહિલાઓ અને બાળકો સ્વચ્છતા વર્તન પરિવર્તનની દ્વિ-માર્ગી પ્રકૃતિને સ્પષ્ટ કરે છે. તેઓ સુધારેલી સ્વચ્છતાના લાભો અનુભવે છે જ્યારે પરિવારો, શાળાઓ અને સમુદાયોમાં તેના પ્રસારમાં યોગદાન પણ આપે છે. મહિલા જૂથો સામુદાયિક નેટવર્ક્સને મજબૂત કરી શકે છે, જ્યારે બાળકો સ્વચ્છતાના સંદેશાઓ ઘરો અને રોજિંદા ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓમાં લઈ જઈ શકે છે. તેથી સ્વચ્છતા માત્ર માળખાકીય સુવિધાઓ કે વ્યક્તિગત પદ્ધતિની બાબત નથી રહેતી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતી એક સમાન સામુદાયિક વર્તણૂક બની જાય છે.

એવોર્ડ્સ અને માન્યતાઓ દ્વારા ઇચ્છિત સ્વચ્છતા વર્તનને પ્રોત્સાહન આપવું. સ્વચ્છતા જાળવી રાખવા માટે પ્રારંભિક જાગૃતિ અને ગતિશીલતાથી આગળ વધીને રીઇન્ફોર્સમેન્ટની જરૂર પડે છે. SBM અભિગમ પ્રમાણપત્ર, માન્યતા, પ્રોત્સાહક ઇશારા અને સામુદાયિક પ્રોત્સાહનોને જોડે છે. આ પ્રક્રિયાઓ ભાગીદારીને જાળવી રાખવામાં અને ઇચ્છિત સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ અપનાવવાનું ચાલુ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં મદદ કરે છે.

શહેરો અને ગામડાઓને આપવામાં આવેલા પ્રમાણપત્ર પ્રોટોકોલ્સ સ્વચ્છતા અને સફાઈના પરિણામો માટે માપી શકાય તેવા ધોરણો પૂરા પાડે છે. SBM હેઠળ, ODF, ODF+, ODF++, Water+, અને સ્ટાર રેટિંગ પ્રોટોકોલ્સે નાગરિકોની ભાગીદારી સાથે આ પરિણામોને પ્રમાણિત કરવામાં મદદ કરી. ODF પ્રોટોકોલ તમામ નાગરિકો માટે શૌચાલયની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ODF+ આ ધ્યાનને કાર્યાત્મક અને ઉપયોગ કરી શકાય તેવા સામુદાયિક અને જાહેર શૌચાલયો સુધી વિસ્તારે છે. તેમનું યોગ્ય સંચાલન અને જાળવણી શૌચાલયના સતત ઉપયોગને ટેકો આપે છે અને ખુલ્લામાં શૌચ ક્રિયા તરફ પાછા જવાની સ્થિતિ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. ODF++ એ મળના કચરા (ફીકલ સ્લજ) ના સુરક્ષિત સંગ્રહ, નિકાલ, પરિવહન અને પ્રોસેસિંગને સંબોધિત કરે છે. તે બિન-પ્રક્રિયા કરેલ કચરાને ખુલ્લી ગટરો, જળાશયો અથવા ખેતરોમાં જતા અટકાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. વોટર+ (Water+) એ ગંદા પાણી (બ્લેક અને ગ્રે વોટર) પર ધ્યાન વિસ્તારે છે. તે પ્રોસેસ કરેલા ગંદા પાણીના એક ભાગના પુનઃઉપયોગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. ઘન કચરાના સંચાલન માટે, ગાર્બેજ ફ્રી સિટીઝ માટેનો સ્ટાર રેટિંગ પ્રોટોકોલ શહેરના કચરા સંચાલનની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે સિંગલ મેટ્રિક પૂરું પાડે છે. તેના પરિમાણોમાં ડોર-ટુ-ડોર કલેક્શન અને સ્ત્રોત પર વર્ગીકરણ (સેગ્રિગેશન) નો સમાવેશ થાય છે. તેઓ કચરાના વૈજ્ઞાનિક પ્રોસેસિંગ અને જૂના કચરાના ડમ્પસાઇટ્સના ઉપચાર (રેમિડિયેશન) ને પણ આવરી લે છે. એકસાથે, આ પ્રોટોકોલ્સ એવા માપદંડો બનાવે છે જેની સામે સ્વચ્છતાના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે.

માન્યતા (રીકોગ્નિશન) સમુદાયમાં સકારાત્મક વર્તનને દ્રશ્યમાન બનાવીને ભાગીદારીને મજબૂત બનાવી શકે છે. SBM શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનારા કાર્યકરો, પીઅર લીડર્સ અને સ્થાનિક ચેમ્પિયનોને પીઅર માન્યતા અને સરકાર તરફથી પ્રશંસા પત્રો દ્વારા પુરસ્કૃત કરે છે અને સન્માનિત કરે છે. માન્યતા અન્યો માટે અનુકરણ કરવા યોગ્ય આકાંક્ષી ઉદાહરણો પણ બનાવી શકે છે. તેથી આ અભિગમ વ્યક્તિગત યોગદાનને સામૂહિક ઓળખ અને સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે જોડે છે.

ચિત્ર 9: "ગિવ પોલિથીન ગેટ ગોલ્ડ" ઝુંબેશના વિજેતા

ચોક્કસ સ્થાનિક સ્વચ્છતા અને કચરા સંચાલનના પડકારો આસપાસ પણ પ્રોત્સાહનો ડિઝાઇન કરી શકાય છે. 'સ્વચ્છતા ક્રોનિકલ્સ' જમ્મુ અને કાશ્મીરના પંચાયત હલકા હિલરના એક ઉદાહરણનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. સ્થાનિક વિસ્તારોને પોલિથીન કચરામાંથી મુક્ત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી સમુદાયોને પ્લાસ્ટિક કચરો એકઠો કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા માટે આ પહેલે "ગિવ પોલિથીન ગેટ ગોલ્ડ" (પોલિથીન આપો, સોનું મેળવો) શરૂ કર્યું હતું. યુવાનો અને મહિલાઓએ આ ઝુંબેશને ટેકો આપ્યો હતો. એકત્રિત કરાયેલા પ્લાસ્ટિક કચરાના ચોક્કસ જથ્થા સામે સોનાના બે સિક્કા ઓફર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પહેલે કાર્યવાહીને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે જાગૃતિ, સામુદાયિક ભાગીદારી અને પ્રોત્સાહનને જોડ્યા. આ ઝુંબેશમાં ઘરો માટે કાપડની થેલીઓ અને સામુદાયિક શ્રમદાન ડ્રાઇવનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

આમ, સ્વચ્છતા હેઠળ પુનર્બલન બહુવિધ સ્તરો પર કાર્ય કરે છે. પ્રોટોકોલ્સ ધોરણો સ્થાપિત કરે છે, નજિસ (પ્રોત્સાહક ઇશારા) ઇચ્છિત ક્રિયાઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે, માન્યતા સતત ભાગીદારીની ઉજવણી કરે છે, અને સામુદાયિક પ્રોત્સાહનો સ્થાનિક માલિકીભાવને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયાઓ સ્વચ્છતાને ઝુંબેશ આધારિત પ્રવૃત્તિમાંથી સતત વર્તણૂકીય ટેવ તરફ લાવવામાં મદદ કરે છે.

સ્વચ્છતા જાળવવા માટે વર્તનનું મોનિટરિંગ (દેખરેખ) સ્વચ્છતા જાળવી રાખવા માટે એવી પ્રક્રિયાઓની જરૂર પડે છે જે પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરી શકે અને વધુ કાર્યવાહીની જરૂર હોય તેવા ક્ષેત્રોને ઓળખી શકે. તેથી, મોનિટરિંગ માળખાકીય સુવિધાઓ માપવાથી આગળ વધે છે. તે નાગરિક ભાગીદારી, સ્થાનિક મૂલ્યાંકન અને સતત સુધારણા માટેની તકો પણ ઊભી કરે છે.

સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ વિશ્વના સૌથી મોટા શહેરી સ્વચ્છતા સર્વેક્ષણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તે સ્વચ્છતા અને સફાઈના પરિમાણો પર શહેરો અને રાજ્યોનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આ સર્વેક્ષણ SBM-U હેઠળ એક મહત્વપૂર્ણ સુશાસન સાધન તરીકે પણ વિકસિત થયું છે. સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ શહેરો અને રાજ્યો વચ્ચે સ્વસ્થ સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહિત કરીને ઉત્પ્રેરક તરીકે કામ કરે છે. આનાથી સ્થાનિક વહીવટીતંત્રો માટે તેમની સ્વચ્છતા કામગીરી સુધારવા માટે એક પ્રોત્સાહન ઊભું થાય છે. સર્વેક્ષણ દ્વારા નાગરિક ભાગીદારીમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2016 માં તેના પ્રથમ રાઉન્ડ દરમિયાન લગભગ એક લાખ નાગરિકોએ પ્રતિસાદ આપ્યો હતો. 2021 માં છઠ્ઠા રાઉન્ડ દરમિયાન આ વધીને લગભગ પાંચ કરોડ નાગરિકો સુધી પહોંચી ગયો. તેથી આ સર્વેક્ષણ સ્વચ્છતા પરિણામોના મૂલ્યાંકન કરતાં વધુ પૂરું પાડે છે. તે નાગરિકો, સ્થાનિક સરકારો અને સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ વચ્ચે એક સંરચિત ઇન્ટરફેસ બનાવે છે.

સામુદાયિક સ્તરે, મોનિટરિંગ વર્તણૂકીય પરિવર્તનની ટકાઉપણાને પણ ટેકો આપે છે. SBM-G માર્ગદર્શિકા ODF જાહેરાત પછી નિગરાની સમિતિઓ, સામુદાયિક નેતાઓ અને પંચાયત પ્રતિનિધિઓ દ્વારા સતત જોડાણ માટેની જોગવાઈ કરે છે.

સ્વચ્છતાની સતત ચાલી રહેલી યાત્રા સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) ની યાત્રા સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ અને સંચાર અભિગમ બંનેમાં ક્રમિક ઉત્ક્રાંતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. શરૂઆતનો ભાર જાગૃતિ લાવવા અને ઘરગથ્થુ શૌચાલયો માટે માંગ ઊભી કરવા પર હતો, ત્યારબાદ તેના નિયમિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરવા અને ખુલ્લામાં શૌચ ક્રિયાને દૂર કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. જેમ જેમ આ લાભો મજબૂત થયા, તેમ તેમ ધ્યાન ODF સ્થિતિ જાળવી રાખવા અને ઘન તથા પ્રવાહી કચરાના સંચાલનને મજબૂત કરવા તરફ વિસ્તર્યું. આ પ્રાથમિકતાઓ સાથે સંચાર પણ વિકસિત થયો, જે જાગૃતિના નિર્માણથી લઈને ઊંડા જોડાણ અને સામૂહિક ભાગીદારી તરફ આગળ વધ્યો.

સામૂહિક રીતે, આ અનુભવો એક સતત માર્ગ દર્શાવે છે, જે માહિતીથી જોડાણ તરફ, જોડાણથી ભાગીદારી તરફ અને ભાગીદારીથી સતત સામુદાયિક માલિકીભાવ તરફ જાય છે. SBM હેઠળ, સંચાર પરિણામે સ્વચ્છતા ઇકોસિસ્ટમનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગયો છે, જે લોકોને માળખાકીય સુવિધાઓ, સંસ્થાઓ અને સામૂહિક ક્રિયાઓ સાથે જોડે છે. મોટો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સ્વચ્છતાનો સંદેશ આપવાનો નથી, પરંતુ રોજિંદા સામુદાયિક જીવનમાં તેને એક સતત ટેવ તરીકે વિકસાવવાનો છે.

સંદર્ભો

Ministry of Jal Shakti

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/

https://www.youtube.com/watch?v=5PUCdLSN0dY

https://sbmurban.org/swachh-bharat-mission-progress

https://sbm.gov.in/sbmgdashboard/statesdashboard.aspx

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/communication-material

https://www.pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?lang=1&reg=3&relid=163260

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1533609&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1533609&reg=48&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/sep/doc202191721.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/IEC_Manual_English.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Guidelines/SBMG-IEC-Guidelines.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Guidelines/Swachhagrahi_Guidelines_2018.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/communication-material/Voices_of_Change_Sarpanches_at_the_Forefront.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/communication-material/Swachhata-Chronicles-Transformative-Tales-from-India.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/Voices-from-the-States-29-April-2023.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Studies-and-surveys/Safety-security-and-dignity-of-women.pdf

Ministry of Housing and Urban Affairs

https://sbmurban.org/

https://sbmurban.org/swachh-talk

https://sbmurban.org/storage/app/media/pdf/Swachh-Survekshan-2025-26-Toolkit.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1909611&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1846448&reg=48&lang=2

https://sbmurban.org/storage/app/media/pdf/National-Behaviour-Change-Communication-Framework.pdf

Prime Minister's Office

https://archive.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=178574

PIB Special Services Features

https://www.pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=171247&reg=48&lang=2

United Nations

https://www.sbcguidance.org/understand/social-and-behaviour-change-communication

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=2

 

પીડીએફ (pdf) ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

 

(રીલીઝ આઈડી: 2318474) મુલાકાતી સંખ્યા : 26