છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ભારતના શહેરોએ જાહેર સ્વચ્છતા સુવિધાઓ સુધીની પહોંચનો વિસ્તાર કરવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. ઉપલબ્ધતા અને સ્વચ્છતા સુધારવાથી લઈને સુરક્ષા અને સુલભતા વધારવા સુધી, શહેરો જાહેર શૌચાલયોને વધુ સમાવેશી અને વપરાશકર્તા-અનુકૂળ બનાવવા માટે નવીન અભિગમો અપનાવી રહ્યા છે.

આ પ્રયાસોના આધારે, 2 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ લોન્ચ કરાયેલા સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) એ સમગ્ર ભારતમાં સ્વચ્છતાની નવીનતાને આગળ વધારી છે. શહેરોએ શૌચાલયો બનાવ્યા, જાગૃતિ વધારી અને ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત (ODF) બનવા તરફ કામ કર્યું. ઘણા શહેરો વધુ આગળ વધ્યા, ODF+ અને ODF++ સ્ટેટસ હાંસલ કર્યું. 2022 માં, સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન (SBM-U) હેઠળ 'ટૉઇલેટ્સ 2.0' (Toilets 2.0) પહેલે માપદંડ વધુ ઊંચા કર્યા. તેનો ઉદ્દેશ્ય સામુદાયિક અને જાહેર શૌચાલયો (CT/PTs) ને દરેક માટે સુરક્ષિત, સ્વચ્છ અને આવકારદાયક બનાવવાનો હતો. નાગરિકો હવે સ્વચ્છતા એપ પર 'SBM ટૉઇલેટ લોકેટર' દ્વારા નજીકની સુવિધા શોધી શકે છે.

આજે, આ પરિવર્તન અણધારી જગ્યાઓ પર દ્રશ્યમાન છે. એક જૂની બસ મહિલા શૌચાલય બની ગઈ છે. પ્લાસ્ટિક કચરો મકાન નિર્માણ સામગ્રીમાં ફેરવાઈ ગયો છે. એક ધમધમતું બજાર હવે સ્માર્ટ લાઉન્જનું યજમાન બન્યું છે. એક નાના શહેરે સેનિટરી કચરાને સંભાળવાનો સુરક્ષિત માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે. યાત્રાધામ શહેરો સર્વસમાવેશક સુવિધાઓ આપે છે. એકસાથે, આ વાર્તાઓ મૂળભૂત પહોંચથી લઈને ગરિમા, સુરક્ષા અને નવીનતા સુધીની યાત્રાને રેખાંકિત કરે છે.

નવા યુગના શૌચાલયો: ભંગાર બસ મહિલાઓ માટે એક સુરક્ષિત જગ્યા બની

ભીડભાડવાળા બસ ટર્મિનલ્સમાંથી મુસાફરી કરતી મહિલાઓને અવારનવાર સ્વચ્છ અને ખાનગી શૌચાલય શોધવામાં મુશ્કેલી પડે છે. બેંગલુરુ, કર્ણાટકમાં, આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે એક જૂની બસને નવો હેતુ મળ્યો. કર્ણાટક સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન (KSRTC) ના મેજેસ્ટિક બસ ટર્મિનલ ખાતે 'સ્ત્રી ટૉઇલેટ' (Sthree Toilet) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. ભંગાર વાહનમાંથી બનાવેલું આ શૌચાલય માત્ર મહિલાઓ માટે જ સેવા આપે છે.

આ શૌચાલયમાં ત્રણ ભારતીય શૈલીના અને બે વેસ્ટર્ન શૈલીના કમોડ છે. સેનિટરી નેપકિન વેન્ડિંગ મશીન અને ઇન્સિનરેટર માસિક ધર્મની સ્વચ્છતાને ટેકો આપે છે. એક સમર્પિત જગ્યા માતાઓને તેમના બાળકોને સ્તનપાન કરાવવા અને ડાયપર બદલવાની મંજૂરી આપે છે. સેન્સર લાઇટો સુવિધા દ્વારા પોતે જ ઉત્પાદિત સોલર પાવર પર ચાલે છે. કચરો બસ સ્ટેશન પરના નજીકના ગટર ચેમ્બરમાં જાય છે. આ શૌચાલય નાના બાળકો સાથે મુસાફરી કરતી માતાઓ માટે ખાસ કરીને મદદરૂપ સાબિત થયું છે.

નવી મુંબઈના ટકાઉ શૌચાલયો: ઇકો-કોન્શિયસ અર્બન ડિઝાઇનનું મોડેલ

શું જાહેર શૌચાલય શહેર જે ફેંકી દે છે તેમાંથી બનાવી શકાય? નવી મુંબઈએ બતાવ્યું છે કે તે બનાવી શકાય છે. નવી મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (NMMC) એ કોપરખૈરાનેના સેક્ટર 14 ખાતે એસ્પિરેશનલ ટૉઇલેટ્સ વિકસાવ્યા છે. આ સાઇટ નિસર્ગઉદ્યાન અર્બન ગાર્ડનની નજીક આવેલી છે, જે એક વ્યસ્ત જાહેર જગ્યા છે. દરરોજ લગભગ 8,000 થી 9,000 મુલાકાતીઓ આ સુવિધાનો ઉપયોગ કરે છે.

આ માળખું 426 ચોરસ મીટર રિસાયકલ કરાયેલી પ્લાસ્ટિક શીટનો ઉપયોગ કરે છે. આમાં 5.3 મેટ્રિક ટન સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક, 11,700 પ્લાસ્ટિકની બોટલો અને 35,200 બોટલના ઢાંકણાનો સમાવેશ થાય છે. બિલ્ડરોએ 85 પુનઃઉપયોગમાં લેવાયેલા કમ્પ્યુટર કીબોર્ડ અને 284 કિલો ભંગાર ધાતુનો પણ પુનઃઉપયોગ કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ રોજિંદા વ્યવહારમાં રિડ્યુસ, રિયુઝ અને રિસાયકલ (રીડ્યુસ, રીયુઝ અને રીસાયકલ) ના સિદ્ધાંતને મૂકે છે.

સુરક્ષા અને આરામ ડિઝાઇનમાં વણાયેલા છે. પુરુષો અને મહિલાઓ માટેના અલગ વિભાગો ગોપનીયતા સુનિશ્ચિત કરે છે. બાળકો અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટેના એકમો, બેબી કેર સ્ટેશનો અને સેનિટરી પેડ વેન્ડિંગ મશીનો તમામ વપરાશકર્તાઓને સેવા આપે છે. પ્રોસેસ કરેલા ગંદા પાણી પર ચાલતો ફુવારો તેની ગ્રીન ડિઝાઇનને પૂર્ણ કરે છે. આ સંકુલ હવે પર્યાવરણીય નવીનતા અને નાગરિક ગૌરવના પ્રતીક તરીકે ઊભું છે.

સ્વચ્છ સ્માર્ટ શૌચાલયો: ભોપાલમાં આરામદાયક ફ્રેશરૂમ્સ

ખરીદદારો, વિક્રેતાઓ અને મુસાફરો દરરોજ ભોપાલના 10 નંબર માર્કેટમાં ભીડ કરે છે. ભોપાલ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને સ્માર્ટ અને લક્ઝરી પબ્લિક કન્વિનિયન્સ સેન્ટર્સ 'ફ્રેશરૂમ્સ' (Freshrooms) સ્થાપિત કર્યા છે. તેઓ પબ્લિક-પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) હેઠળ ડિઝાઇન-બિલ્ડ-ઓપરેટ-ટ્રાન્સફર (DBOT) મોડેલને અનુસરે છે. માર્કેટમાં આવેલું સ્માર્ટ લાઉન્જ 800 થી 1,000 ચોરસ ફૂટને આવરી લે છે. તે દરરોજ 500 થી 1,000 મુલાકાતીઓને સેવા આપે છે.

ટેકનોલોજી આ સુવિધાના કેન્દ્રમાં છે. તે સેન્સર-આધારિત શૌચાલયો અને ટચ-ફ્રી યુરીનલ્સ પ્રદાન કરે છે. મુલાકાતીઓ ગરમ અને ઠંડા શાવર, લોકર્સ અને વાઇ-ફાઇનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે. એક કેફે, વેન્ડિંગ મશીનો અને બેબી-ચેન્જિંગ રૂમ્સ આરામમાં ઉમેરો કરે છે. એક ડિજિટલ માહિતી દીવાલ વપરાશકર્તાઓને માહિતગાર રાખે છે. અલગ, સુલભ સુવિધાઓ પુરુષો, મહિલાઓ અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને સેવા આપે છે. ટેકનોલોજી, આરામ અને ટકાઉપણાને સાંકળીને, ફ્રેશરૂમ્સ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નવીન મોડેલો નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા સુનિશ્ચિત કરીને વિશ્વસ્તરીય સ્વચ્છતા પ્રદાન કરી શકે છે.

કરાડમાં સ્માર્ટ સેનિટરી સોલ્યુશન્સ: સુરક્ષિત નિકાલ, વધુ સુરક્ષિત શહેર

સ્વચ્છ શૌચાલયો એ સ્વચ્છતાની વાર્તાનો એક ભાગ છે. સેનિટરી કચરાનો સુરક્ષિત નિકાલ એ બીજો ભાગ છે. વપરાયેલા નેપકિન્સ અને ડાયપર્સ, જો ખુલ્લામાં ફેંકવામાં આવે તો, આરોગ્ય અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે. સામાજિક સંકોચ/કલંક (સ્ટિગ્મા) અવારનવાર આ મુદ્દાને છુપાવી રાખે છે. મહારાષ્ટ્રના સતારા જિલ્લાના એક નાના શહેર કરાડે આ પડકારનો સામનો કર્યો છે. તે સેનિટરી અને બાયોમેડિકલ કચરાનું 100% વર્ગીકરણ, એકત્રીકરણ અને પ્રોસેસિંગ સુનિશ્ચિત કરે છે. હોસ્પિટલો, ક્લિનિક્સ, ઘરો અને અન્ય સુવિધાઓમાંથી દરરોજ લગભગ 300 થી 350 કિલો સેનિટરી કચરો એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

પ્રથમ પગલું સેનિટરી કચરા વિશેની સામાજિક મર્યાદાઓ/સંકોચને તોડવાનું હતું. વર્કશોપ, સામુદાયિક પહોંચ અને જાહેર જાહેરાતોએ બેદરકારીપૂર્વક નિકાલ કરવાના જોખમો સમજાવ્યા. કરાડ મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ (KMC) એ મહિલા રહેવાસીઓ સાથે મળીને જાગૃતિ જૂથો બનાવ્યા. આ જૂથોએ રહેણાંક વિસ્તારોમાં સંદેશ પહોંચાડ્યો. મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત નિકાલ સરળ બનાવવા માટે જાહેર શૌચાલયોમાં અલગ લાલ કચરાપેટીઓ (રેડ બિન) મૂકવામાં આવી હતી.

શાળાઓને સેનિટરી પેડ વેન્ડિંગ મશીનો અને નિકાલ પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી હતી. શહેરની ઇન્ફોર્મેશન, એજ્યુકેશન અને કમ્યુનિકેશન (IEC) ટીમે વપરાશકર્તાઓને વપરાયેલા પેડ્સને કાગળમાં લપેટવા આગ્રહ કર્યો હતો. ઘણી શાળાઓએ ત્યારથી ઇન્સિનરેટર્સ સ્થાપિત કર્યા છે. તેમનો અવશેષ બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં જાય છે.

કચરો એકત્રિત કરતા વાહનો સેનિટરી કચરા માટે એક અલગ ડબ્બો ધરાવે છે. સ્ટાફ આ કચરાને વર્ગીકૃત કરે છે જેથી માત્ર યોગ્ય સામગ્રી જ ઇન્સિનરેટર સુધી પહોંચે.

KMC એ આ કચરાના પ્રોસેસિંગ માટે કરાડ હોસ્પિટલ એસોસિએશન સાથે ભાગીદારી કરી છે. KMC એ બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટના નિર્માણ માટે જમીન ફાળવી હતી, જ્યારે એસોસિએશન તેનું સંચાલન અને જાળવણી કરે છે. આ 600 કિગ્રા/દિવસ ક્ષમતા ધરાવતી કોમન બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ ફેસિલિટી (CBWTF) છે. તે કાઉન્સિલ દ્વારા મફતમાં એકત્રિત કરવામાં આવેલા સેનિટરી કચરાને પ્રોસેસ કરે છે. તેનું સેન્ટ્રલ ઇન્સિનરેટર 1,200°C સુધીના તાપમાને પહોંચે છે. હાનિકારક પદાર્થોને દૂર કરવા માટે વાયુઓને ફિલ્ટર કરવામાં આવે છે. ઉત્સર્જનનું રીયલ ટાઇમમાં મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે અને તેને સ્ટેટ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (SPCB) સિસ્ટમ સાથે જોડવામાં આવે છે.

આ PPP ભાગીદારીએ કાઉન્સિલના નાણાકીય બોજને હળવો કર્યો છે, કારણ કે તે માત્ર એકત્રીકરણ અને પરિવહન ખર્ચ ભોગવે છે. સેનિટરી કચરાના ઉચ્ચ-તાપમાન ઇન્સિનરેશને આરોગ્યના જોખમો ઘટાડ્યા છે અને કચરો સંભાળતા સ્વચ્છતા કામદારોનું રક્ષણ કર્યું છે. ખુલ્લામાં કચરો ફેંકવાનું બંધ થઈ ગયું છે, જેનાથી પર્યાવરણીય દૂષણ અટકે છે અને રોગોનો ફેલાવો ઘટે છે. તેણે રહેવાસીઓની જીવનશૈલીની ગુણવત્તામાં સુધારો કર્યો છે, ખાસ કરીને સેનિટરી કચરાના નિકાલના પડકારોથી પ્રભાવિત મહિલાઓ માટે.

તિરુપતિના શ્રદ્ધાળુઓ માટે આરામ, સ્વચ્છતા અને સંભાળ

શ્રદ્ધાના સ્થળો લાખો મુલાકાતીઓને આકર્ષિત કરે છે, જે સ્વચ્છ શૌચાલયોને રોજિંદી જરૂરિયાત બનાવે છે. તિરુપતિ ભારતના સૌથી વ્યસ્ત યાત્રાધામોમાંનું એક છે. તિરુપતિ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને શ્રદ્ધાળુઓ, પ્રવાસીઓ અને રહેવાસીઓ માટે આધુનિક શૌચાલય સંકુલ બનાવ્યા છે.

મહિલાઓ માટેનું એક સમર્પિત પિન્ક ટૉઇલેટ કોમ્પ્લેક્સ (Pink Toilet Complex) બસ સ્ટેશન નજીક આવેલું છે. તે શ્રીનિવાસમ, વિષ્ણુવાસમ, રેલવે સ્ટેશન અને બસ ટર્મિનલ જેવા મુખ્ય પોઇન્ટ્સને જોડે છે. મહિલાઓ ભારતીય અને વેસ્ટર્ન શૌચાલય, રેસ્ટરૂમ અને મધર કેર તથા ચેન્જિંગ રૂમનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઇન્સિનરેટર્સ અને સેનિટરી નેપકિન વેન્ડિંગ મશીનો માસિક ધર્મની સ્વચ્છતાને ટેકો આપે છે. આ સંકુલ દરરોજ 12,000 થી 15,000 વપરાશકર્તાઓને સેવા આપે છે. એક સંરચિત થ્રી-શિફ્ટ ક્લીનિંગ સિસ્ટમ આ સુવિધાને જાળવી રાખે છે.

રેલવે સ્ટેશન નજીકનું કોમન પબ્લિક ટૉઇલેટ કોમ્પ્લેક્સ દરરોજ ગોવિંદરાજસ્વામી મંદિર વિસ્તારની મુલાકાત લેતા 20,000–25,000 શ્રદ્ધાળુઓની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે. સાર્વત્રિક પહોંચ માટે ડિઝાઇન કરાયેલ, તે પુરુષો, મહિલાઓ, ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ, દિવ્યાંગો અને બાળકો માટે સમર્પિત સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. રેમ્પ્સ, હેન્ડરેલ્સ, બાળકો માટે અનુકૂળ ફિક્સર અને બાથિંગ રૂમ્સ યાત્રાળુઓ માટે વધુ આરામ, સ્વચ્છતા અને સુલભતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

આગળનો માર્ગ

SBM-U 2.0 હેઠળ, ધ્યાન માત્ર શૌચાલયો બનાવવા પરથી આગળ વધ્યું છે. હવે ધ્યેય તેમને સ્વચ્છ, સુરક્ષિત, સમાવેશી અને ટકાઉ રાખવાનો છે. આ વાર્તાઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે શહેરો પોતાના રીતે તે ધ્યેય સુધી પહોંચી રહ્યા છે. એક ભંગાર બસ, રિસાયકલ કરેલું પ્લાસ્ટિક, સેન્સર-આધારિત ફિક્સર અને ઉચ્ચ-તાપમાનનું ઇન્સિનરેટર દરેક પોતાની ભૂમિકા ભજવે છે. ખાનગી ઓપરેટરો, હોસ્પિટલો અને સમુદાયો સાથેની ભાગીદારી આ સુવિધાઓને સારી રીતે ચલાવે છે. સમર્પિત કામદારો અને કેરટેકર્સ તેમને દરરોજ જીવન આપે છે. જેમ જેમ સ્વચ્છ ભારત મિશન બાર વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, તેમ દિશા સ્પષ્ટ છે. દરેક નાગરિક, તેમના લિંગ, ક્ષમતા કે સ્થાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના, સ્વચ્છ અને સન્માનજનક શૌચાલય મેળવવા માટે હકદાર છે. બજારોથી લઈને સ્મારકો સુધી, ભારતીય શહેરો તે વચનને વાસ્તવિકતામાં ફેરવી રહ્યા છે.

સંદર્ભ:

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય

પીડીએફ (pdf) જોવા માટે ક્લિક કરો