એક દાયકા કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં, ભારતના કોઈ બજારમાંથી પસાર થતી વખતે, ખરીદી ઘણીવાર પ્લાસ્ટિકની થેલી, જેને સામાન્ય રીતે પોલિથિન કહેવાય છે, તેની સાથે આવતી હતી. આ થેલીઓ શાકભાજી, કપડાં, ખોરાક અને અન્ય અસંખ્ય ખરીદીઓ વહન કરતી હતી.

આજે, દેશભરના બજારો વધુને વધુ પ્લાસ્ટિક મુક્ત બની રહ્યા છે. ઘણા ગ્રાહકો ઘરેથી કાપડની થેલી સાથે લાવે છે. દુકાનદાર પુનઃઉપયોગી વિકલ્પ આપે છે. રહેવાસીઓ ઘરમાં જ સુકો અને ભીનો કચરો અલગ કરે છે. ઘરોમાંથી એકત્ર કરાયેલ પ્લાસ્ટિક ડમ્પસાઇટને બદલે રિકવરી સેન્ટરમાં જાય છે. તેમાંથી કદાચ કેટલુંક આખરે એક નવી પ્રોડક્ટ તરીકે પાછું ફરે છે. ભારતે કડક નિયમો અને બહેતર કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ સાથે તેની પ્લાસ્ટિકની વાર્તા બદલવાનું શરૂ કર્યું. 2 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલા સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) એ એકત્રીકરણ, અલગ કરવાની પ્રક્રિયા (પૃથક્કરણ) અને રિકવરી માટેની પ્રણાલીઓને મજબૂત કરી છે. ઓળખાયેલી સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક વસ્તુઓ પર 1 જુલાઈ 2022થી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

પરંતુ આ પરિવર્તન રાતોરાત આવ્યું નથી, કે તે માત્ર નિયમોથી આવ્યું નથી. તે જાગૃતિ, સ્થાનિક કામગીરી અને સામુદાયિક ભાગીદારી દ્વારા સમર્થિત નાની આદતો દ્વારા વિકસિત થયું છે. શહેરો અને સમુદાયોમાં, તેઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નાના-નાના ફેરફારો પ્લાસ્ટિકની સફરને નવો આકાર આપી શકે છે. એકસાથે મળીને, તેઓ પ્લાસ્ટિકના ચક્રને આવરી લે છે: રિડ્યુસ (ઘટાડો), રિયુઝ (પુનઃઉપયોગ), રિટર્ન (પરત), રિકવર (રિકવરી) અને રીક્રિએટ (પુનઃનિર્માણ).

રિડ્યુસ: બજારને ઉકેલનો ભાગ બનાવવું

બજાર એ એવી જગ્યા છે જ્યાં દરરોજ સવારે એક નાની આદત અનેકવાર પુનરાવર્તિત થાય છે. ત્રિચીમાં, સિટી કોર્પોરેશને બજારોમાં સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના સતત વપરાશને ઉકેલવા માટે 2022 માં એક અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.

220 વિક્રેતાઓને આવરી લેતા ત્રણ ખેડૂત બજારો - તેનાનુર, કે.કે. નગર અને વોરૈયુર - તીવ્ર જોડાણ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્રિચી સિટી કોર્પોરેશને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકથી થતા પર્યાવરણીય નુકસાન વિશે સમજાવીને અને ટકાઉ વિકલ્પો અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરીને વિક્રેતાઓને સાંકળ્યા. "થુનીપાઈ થિરુવિઝાઈ" (કાપડની થેલી ઉત્સવ) પહેલે ગ્રાહકોને પુનઃઉપયોગી કાપડની થેલીઓ વાપરવા માટે વધુ પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેના પરિણામો માપી શકાય તેવા હતા. તેનાનુર બજારે એક વર્ષમાં 2,200 કિગ્રા સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ટાળ્યો, જ્યારે કે.કે. નગરે ચાર મહિનામાં 620 કિગ્રા અને વોરૈયુરે છ મહિનામાં 300 કિગ્રા પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ટાળ્યો.

રિયુઝ: થેલા ATM: પુનઃઉપયોગી પસંદગીને વધુ સરળ બનાવવી

કાપડની થેલી એ પ્લાસ્ટિકની થેલીનો એક સરળ વિકલ્પ છે, પરંતુ તેને રોજિંદી ખરીદીનો ભાગ બનાવવા માટે સરળ પ્રવેશની જરૂર છે. મહારાષ્ટ્રના વિટા શહેરમાં, નગર પરિષદે ગ્રાહકોને પુનઃઉપયોગી સુતરાઉ થેલીઓ ઓફર કરવા માટે ભીડવાળા સ્થળોએ પાંચ "થેલા એેટીએમ" સ્થાપિત કર્યા છે.

આ મશીનો વેન્ડિંગ મશીનોની જેમ કામ કરે છે. ગ્રાહકો સિક્કો અથવા નોટ નાખે છે અને કાપડની થેલી મેળવે છે. ગ્લોબલ સિસ્ટમ ફોર મોબાઈલ કમ્યુનિકેશન્સ (GSM) ટેકનોલોજી પર બનેલા, આ મશીનો દૂરથી થેલીની ઉપલબ્ધતાનું નિરીક્ષણ કરે છે અને જ્યારે સ્ટોક ચોક્કસ સ્તરથી નીચે જાય ત્યારે પરિષદને ચેતવણી આપે છે. આ પહેલ આજીવિકાની તકો પણ ઊભી કરી રહી છે. સ્થાનિક સ્વસહાય જૂથોની મહિલાઓ મશીનો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી થેલીઓ સીવે છે. આશરે 6,000 થેલીઓ વેચાઈ ચૂકી છે, જેમાં સાપ્તાહિક બજારમાં એક દિવસમાં લગભગ 200 થેલીઓનો રેકોર્ડ નોંધાયો છે.

વિટાના રહેવાસી મુમતાઝ રાજુ સૈયદ માટે, આ ફેરફાર વ્યાવહારિક છે: "થાઇલા એટીએમથી, હવે મને કાપડની થેલી મળી શકે છે, જે મારી ખરીદી લાવવા-લઈ જવાનું સરળ બનાવે છે."

થાઇલા એટીએમ એ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઘટાડવા માટે મહારાષ્ટ્રમાં થઈ રહેલા વ્યાપક પ્રયાસોનો એક ભાગ છે. શહેરો બજાર નિરીક્ષણો, દંડ, શેરી નાટકો અને જાહેર ઝુંબેશ દ્વારા જાગૃતિ સાથે અમલીકરણને જોડી રહ્યા છે. ઇન્દાપુરમાં, સત્તાવાળાઓએ 25 કિગ્રા પ્લાસ્ટિક થેલીઓ જપ્ત કરી અને ₹90,000નો દંડ ફટકાર્યો. સાથે સાથે, સમુદાયો વ્યવહારુ વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. વર્ધામાં, એક સ્વસહાય જૂથે 17,000 કાગળની થેલીઓનું વિતરણ કર્યું, જ્યારે વારંવારના ઉપયોગ માટે કાપડ અને શણની થેલીઓને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહી છે. એકસાથે મળીને, આ પ્રયાસો રોજિંદા જીવનમાં પ્લાસ્ટિક મુક્ત પસંદગીઓને વધુ સુલભ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

રિટર્ન: દૂધની થેલીઓ પરત મેળવે છે વળતર

જો દૂધની ખાલી થેલી ઘરમાં કંઈક પાછું લાવી શકે તો? અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં બાય-બેક પહેલ રહેવાસીઓને વપરાયેલી પ્લાસ્ટિકની દૂધની થેલીઓ ફેંકી દેવાને બદલે પરત આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે.

કલેક્શન પોઈન્ટ્સ સ્થાપવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં ગ્રાહકો વપરાયેલી થેલીઓના બદલામાં તાજું દૂધ અને ડિસ્કાઉન્ટ સહિતના પુરસ્કારો મેળવી શકતા હતા. જાગૃતિ ઝુંબેશોએ રહેવાસીઓને ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા અને રિસાયક્લિંગ તથા જવાબદાર નિકાલના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો. આ પ્રોજેક્ટ અંદામાન અને નિકોબાર આઇલેન્ડ્સ ઇન્ટિગ્રેટેડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (ANIIDCO) અને શ્રી વિજયા પુરમ મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલ (SVPMC) ના સહયોગથી કરવામાં આવ્યો હતો.

આ પહેલ એક સંરચિત પ્રણાલી દ્વારા પ્લાસ્ટિક કચરાને મૂલ્ય આપે છે અને સાથે લોકો તેને પરત કરે તે માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. નવેમ્બર 2024 સુધીમાં, 17,600 દૂધની થેલીઓ એકત્ર કરવામાં આવી હતી, જેના બદલામાં રહેવાસીઓને 352 લિટર દૂધ પુરસ્કાર રૂપે આપવામાં આવ્યું હતું. આ મોડેલ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે એક સરળ પ્રોત્સાહન જવાબદાર કચરાના નિકાલને સામુદાયિક આદતમાં બદલી શકે છે.

રિકવર: જ્યાં પ્લાસ્ટિક કચરાને નવું જીવન મળે છે

પ્લાસ્ટિક કચરાના રિસાયક્લિંગ દ્વારા બેંગલુરુને વધુ હરિયાળું બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. કર્ણાટક સ્ટેટ પ્લાસ્ટિક એસોસિએશનના જણાવ્યા અનુસાર, શહેરમાં પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ વ્યક્તિ દીઠ દર મહિને આશરે 16 કિગ્રા છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામનો પ્રોજેક્ટ પૃથ્વી ફેંકી દેવાયેલા પ્લાસ્ટિકને નવું જીવન આપવામાં મદદ કરી રહ્યો છે.

આ કાર્યક્રમ હેઠળ, સફાઈ સાથીઓ માટે 2019માં સ્વચ્છતા કેન્દ્ર નામની મટિરિયલ રિકવરી ફેસિલિટી સ્થાપવામાં આવી હતી. આ કેન્દ્ર પ્લાસ્ટિક કચરાને અલગ કરે છે અને તેને શ્રિંકિંગ (ટુકડા કરવા) તથા બેલિંગ દ્વારા પ્રોસેસ કરે છે, જેનાથી પ્રોસેસ થયેલ મટિરિયલ રિસાયકલર્સ માટે ઉપયોગી બને છે. આ સુવિધાએ કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન 76 સફાઈ સાથીઓને રોજગારી પણ પૂરી પાડી હતી. સામાજિક સંસ્થા હસીરુ દલા દ્વારા સંચાલિત, આ કેન્દ્ર કચરાની રિકવરીને આજીવિકા સાથે જોડે છે.

પ્રોસેસ કરાયેલા પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ રસ્તાઓ, કૃષિ માટેની પાણીની પાઇપો અને ફર્નિચર બનાવવા માટે થાય છે. આ પહેલ પ્લાસ્ટિક કચરાના બોજને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને શહેરોને સ્વચ્છ જગ્યાઓમાં પરિવર્તિત કરવામાં યોગદાન આપે છે. જે એક સમયે ફેંકી દેવામાં આવતું હતું તે આ રીતે ઉપયોગી મટિરિયલ તરીકે અર્થતંત્રમાં પુનઃપ્રવેશ કરે છે, જે સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના વિચારને રોજિંદા કચરા વ્યવસ્થાપનની વધુ નજીક લાવે છે.

રીક્રિએટ: મલ્ટી-લેયર્ડ પ્લાસ્ટિકને ટકાઉ ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવું

ચોકલેટના રેપર્સ અને બિસ્કિટના પેકેટોથી લઈને ચિપ્સ અને શેમ્પૂના પાઉચ સુધી, મલ્ટીલેયર્ડ પ્લાસ્ટિક્સ (MLPs) નો રોજિંદા પેકેજિંગમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ પ્લાસ્ટિક, કાગળ અને એલ્યુમિનિયમ જેવા મટિરિયલ્સના પડને જોડે છે, જે તેમને અલગ કરવા અને રિસાયકલ કરવા મુશ્કેલ બનાવે છે. વર્ષોથી, આમાંથી મોટાભાગના કચરા માટે લેન્ડફિલ સિવાય જવાની કોઈ જગ્યા નહોતી. જોકે, પટિયાલાએ પ્લાસ્ટિક રિસાયક્લિંગ ફેસિલિટી (PRF) દ્વારા આ રિસાયકલ કરવા માટે મુશ્કેલ કચરાને એક નવુ ગંતવ્ય આપવાનો માર્ગ શોધી કાઢ્યો.

શહેરમાં CSRના સહયોગથી સંચાલિત રિસાયક્લિંગ સુવિધા કેન્દ્રમાં ઓછા મૂલ્યના પ્લાસ્ટિક કચરાને અલગ કરવામાં આવે છે, તેને સાફ કરીને નાના ટુકડાઓમાં કાપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ગરમ અને ઠંડા પ્રેસિંગ દ્વારા આ ટુકડાઓને એકસાથે જોડીને ચિપબોર્ડ બનાવવામાં આવે છે, જે પ્લાયવુડનો પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ છે.આ સામગ્રી ફર્નિચર, છત અને કામચલાઉ આશ્રયસ્થાનો માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેટલી મજબૂત છે અને પાણી તથા ઉધઈ સામે પણ ટકી શકે છે. દરરોજ 10 ટન કચરા પર પ્રક્રિયા કરવાની ક્ષમતા ધરાવતું આ કેન્દ્ર 75થી 100 ચિપબોર્ડનું ઉત્પાદન કરે છે. આ પહેલ રિસાયક્લિંગ માટે મુશ્કેલ એવા પ્લાસ્ટિક કચરાને નવો ઉપયોગ આપે છે, સાથે જ પરિપત્ર અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપે છે અને લેન્ડફિલમાં જતા કચરાને ઘટાડે છે.

આગળનો માર્ગ

સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) સ્ત્રોત પર જ વર્ગીકરણ, ઘરે-ઘરેથી એકત્રીકરણ, વૈજ્ઞાનિક કચરા પ્રોસેસિંગ અને મટિરિયલ રિકવરી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ વાર્તાઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સ્થાનિક સ્તરે પરિવર્તન શરૂ થઈ શકે છે અને બજારો આદતો બદલી શકે છે. 2 ઓક્ટોબરે સ્વચ્છ ભારત મિશન બાર વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે ત્યારે, આ વાર્તાઓ દર્શાવે છે કે સ્થાનિક કામગીરી પ્લાસ્ટિકની સફરને કેવી રીતે બદલી શકે છે. એકમો ભલે અલગ હોય - કિલોગ્રામ, થેલીઓ, પાઉચ અને ચિપબોર્ડ્સ - પરંતુ દિશા એક જ છે: રોજિંદી પસંદગીઓને કાયમી પરિવર્તનમાં રૂપાંતરિત કરવી.

સંદર્ભ

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/Bs/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2314897) મુલાકાતી સંખ્યા : 11