સ્વચ્છ ભારત મિશન: સ્વચ્છ ભારતનું નિર્માણ

ઇમેજ 1: સ્વચ્છ ભારત મિશનનો લોગો

2 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ શરૂ કરાયેલ સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM), સરકારની આગેવાની હેઠળનું સૌથી મોટું સ્વચ્છતા આંદોલન છે. SBMનો લોગો મહાત્મા ગાંધીના ચશ્માનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમણે સ્વચ્છતાને "સ્વચ્છતા એ જ પ્રભુતા છે" ના સિદ્ધાંત તરીકે વિઝ્યુઅલાઈઝ કરી હતી. આ લોગોએ બ્રાન્ડ વેલ્યુ બનાવવામાં અને વિશ્વભરમાં સ્વચ્છતા માટેની લાગણીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવામાં મદદ કરી. તેણે લોકોને SBM સાથે સહેલાઈથી અને ઝડપથી જોડવામાં પણ મદદ કરી.

આ મિશનના બે ઘટકો છે: સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ (SBM-G) અને સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન (SBM-U). SBM-G ગ્રામીણ સ્વચ્છતા, શૌચાલયની પહોંચ અને ઉપયોગ, અને ઘન અને પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. SBM-U શહેરી સ્વચ્છતા, કચરા વ્યવસ્થાપન, જાહેર સ્થળો અને સ્વચ્છતા પાયાના માળખા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ મિશનની અસર હવે ભારતના ગામડાઓ અને શહેરોમાં દેખાઈ રહી છે. ગ્રામીણ ભારતને 2019માં ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત (ODF) જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. વધુમાં, 17 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ભારતે 5.69 લાખથી વધુ ODF પ્લસ ગામડાઓ પ્રાપ્ત કર્યા છે અને 5.25 લાખથી વધુ ગામડાઓએ ODF પ્લસ મોડેલ સ્ટેટસ પ્રાપ્ત કર્યું છે. 5.38 લાખથી વધુ ગામડાઓએ ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી છે, અને 5.65 લાખથી વધુ ગામડાઓએ પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી સ્થાપિત કરી છે. 585 જિલ્લાઓમાં કુલ 1,314 ગોબરધન (GOBARdhan) બાયોગેસ પ્લાન્ટ હાલમાં કાર્યરત છે. ગ્રામીણ ઘરગથ્થુ સ્તરે 12.22 કરોડ વ્યક્તિગત શૌચાલય અને 98,273 બાયોગેસ પ્લાન્ટનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

ODF પ્લસ અને ODF પ્લસ મોડેલ ગામડાઓ

ODF પ્લસ ગામ માત્ર ODF સ્ટેટસ જાળવી રાખતું નથી પરંતુ દ્રશ્ય સ્વચ્છતા જાળવી રાખીને ઘન અને પ્રવાહી કચરાનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરે છે. ODF પ્લસ ગામની સ્થિતિ જાળવી રાખવાની સાથે, આ ગામોને ત્રણ પ્રગતિશીલ તબક્કામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે: આકાંક્ષી (Aspiring), ઉભરતા (Rising) અને મોડેલ (Model). આકાંક્ષી ગામો ઘન અથવા પ્રવાહી કચરામાંથી કોઈ એકનું સંચાલન કરે છે. ઉભરતા ગામો ઘન અને પ્રવાહી બંને કચરાનું સંચાલન કરે છે. મોડેલ ગામો, બંને કચરાના પ્રવાહ ઉપરાંત, દ્રશ્ય સ્વચ્છતા પણ પ્રદર્શિત કરે છે અને ODF પ્લસ મેસેજિંગ દર્શાવે છે.

શહેરી વિસ્તારોમાં, 95,478 વોર્ડમાં 100% ઘરે-ઘરેથી ઘન કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા છે, અને 83,963 વોર્ડમાં સ્ત્રોત પર જ 100% ઘન કચરાનું વર્ગીકરણ (segregation) થાય છે. ભારતમાં 3,254 ઘન કચરામાંથી ખાતર બનાવતા પ્લાન્ટ છે, જે દરરોજ 1.39 લાખ ટન કચરા પર પ્રક્રિયા કરે છે અને 60 ઘન કચરામાંથી ઊર્જા ઉત્પન્ન કરતા પ્લાન્ટ છે, જે દરરોજ 25,759.50 ટન કચરા પર પ્રક્રિયા કરે છે. વધુમાં, 1,112 સ્યુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ 41,020.63 મેગાલીટર પ્રવાહી કચરા પર પ્રક્રિયા કરી રહ્યા છે અને 1,131 ફિકલ સ્લજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ દરરોજ 95,371 કિલોલીટર પ્રવાહી કચરા પર પ્રક્રિયા કરી રહ્યા છે. શહેરી વિસ્તારોમાં 68,339 જાહેર સ્વચ્છતા સુવિધાઓ છે, જેમાં 37,766 જાહેર શૌચાલય અને 25,512 સામુદાયિક શૌચાલય અને 5,061 મૂત્રાલયોનો સમાવેશ થાય છે.

આમ, SBM માત્ર શૌચાલયના નિર્માણથી વધીને સમગ્ર ટકાઉ સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ તરફ વિકસિત થયું છે. વર્તણૂકમાં ફેરફાર, કચરા વ્યવસ્થાપન અને નાગરિકોની ભાગીદારી હવે આ પરિવર્તનનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયા છે. આટલા મોટા પાયે વર્તણૂકમાં ફેરફાર રાષ્ટ્રીય સ્તરના અનેક ઝુંબેશો દ્વારા શક્ય બન્યો છે, જેમાંથી સૌથી અગ્રણી 'સ્વચ્છતા હી સેવા' ઝુંબેશ છે.

સ્વચ્છતા હી સેવા: સ્વચ્છતાને જનાંદોલન બનાવવું

ઇમેજ 2: SHS ઝુંબેશનો લોગો

સ્વચ્છતા હી સેવા (SHS) 2017 થી દર વર્ષે ઉજવવામાં આવે છે. આ ઝુંબેશ સ્વચ્છ ભારત દિવસ પહેલા યોજાય છે, જે દર વર્ષે 2 ઓક્ટોબરે આયોજિત કરવામાં આવે છે. તે નાગરિકોને સ્વૈચ્છિક કાર્ય અને સ્વચ્છતાની સામૂહિક માલિકી તરફ એકત્રિત કરે છે. આ ઝુંબેશ SBM ના વ્યાપક જન ભાગીદારી અભિગમમાંથી ઉદ્ભવી છે. તે નાગરિકો, સંસ્થાઓ અને સરકારોને સામૂહિક સ્વચ્છતા કાર્યો હાથ ધરવા માટે એક સમર્પિત સમયગાળો પૂરો પાડે છે. તાજેતરમાં, 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ SHS 2026 નો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2026: સ્વચ્છતામાં સહભાગ

ઇમેજ 3: વિદ્યાર્થીઓને SWM નિયમો 2026 વિશે શિક્ષિત કરવામાં આવી રહ્યા છે

SHS 2026 હાલમાં 17 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન ચાલી રહ્યું છે. તેની થીમ "સ્વચ્છતામાં સહભાગ; સ્વચ્છ ભારત, વિકસિત ભારત" છે. આ ઝુંબેશ 'સંપૂર્ણ સરકાર' (Whole of Government) અને 'સંપૂર્ણ સમાજ' (Whole of Society) અભિગમને અનુસરે છે. તે યુવાનો, હિતધારકોની જવાબદારીઓ અને સામૂહિક માલિકી પર વધુ ભાર મૂકે છે. આ ઝુંબેશ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026 વિશે પણ જાગૃતિ લાવી રહી છે. તે હિતધારકોમાં જવાબદારીઓની સમજને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. SHS 2026 ના ભાગરૂપે, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, સરકારી સંસ્થાઓ અને લોકો દ્વારા નીચેના પાંચ મુખ્ય પ્રવૃત્તિ સ્તંભો હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે:

કલીનલીનેસ ટાર્ગેટ યુનિટ્સ (CTUs) અને સ્વચ્છ જાહેર સ્થળોનું કાયાકલ્પ આ ઝુંબેશ ઉપેક્ષિત કચરાના પોઇન્ટ્સ અને સાફ કરવા મુશ્કેલ હોય તેવા સ્થળોને લક્ષ્ય બનાવે છે. આ સ્થળો પરથી કચરો હટાવવો, સુંદરીકરણ અને સતત જાળવણી હાથ ધરવામાં આવશે. સ્વચ્છતા અને કચરા સંબંધિત ફરિયાદોની નોંધણી માટે સ્વચ્છતા એપનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઓળખાયેલા સ્થળોને પાછળથી SHS 202 portal પર મેપ કરી શકાય છે. આ ઝુંબેશ બજારો, શાળાઓ, હોસ્પિટલો, પરિવહન કેન્દ્રો (ટ્રાન્સપોર્ટ હબ), પાર્ક અને જળાશયોને પણ આવરી લે છે. જાહેર અને સામુદાયિક શૌચાલયોનું મૂલ્યાંકન FACES (ફંક્શનલ, એક્સેસિબલ, ક્લીન, ઇકો-ફ્રેન્ડલી અને સેફ) પરિમાણોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવશે.

સ્વચ્છ પાઠશાળા - યુવા ફોર સ્વચ્છતા SHS 2026માં વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોની સમર્પિત ભૂમિકા છે. મુખ્ય ધ્યાન સતત વર્તણૂક પરિવર્તન પર છે. ધોરણ 6 થી 12ના વિદ્યાર્થીઓ સ્વચ્છતા જ્ઞાન યાત્રાઓમાં ભાગ લેશે. આ મુલાકાતો વિદ્યાર્થીઓને કચરા વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતા સુવિધાઓથી વાકેફ કરશે. શાળાઓને સ્વચ્છતા અને જળ સંરક્ષણ પર ચર્ચાઓ આયોજિત કરવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ ચર્ચાઓમાં સ્વચ્છતા, હાથ ધોવા, માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા અને પીવાનું સુરક્ષિત પાણી આવરી લેવામાં આવી શકે છે.

સફાઈમિત્ર સુરક્ષા સેવા અને સન્માન શિબિરો ઝુંબેશ સફાઈ કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો પર પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. શિબિરો આરોગ્ય સેવાઓ, સુરક્ષા સાધનો અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનું જોડાણ પૂરું પાડશે.

સ્વચ્છતા માટે જન ભાગીદારી SHS 2026માં જન ભાગીદારી કેન્દ્રસ્થાને છે. નાગરિકો અને સંસ્થાઓને રોજિંદી સ્વચ્છતાની માલિકી લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આયોજિત પ્રવૃત્તિઓમાં સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (SWM) નિયમો, 2026 અંગે જાગૃતિ, ચાર-માર્ગીય સ્ત્રોત વર્ગીકરણ (four-way source segregation) પર નિદર્શન, ઘરગથ્થુ કમ્પોસ્ટિંગ જાગૃતિ, કચરો ફેંકવા અને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક વિરોધી ઝુંબેશ, સ્વચ્છતા રેલીઓ અને માનવ સાંકળો, જાહેર સ્વચ્છતા પ્રતિજ્ઞાઓ અને પુનઃઉપયોગી ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ માટે સંગ્રહ ઝુંબેશનો સમાવેશ થાય છે.

ઇમેજ 4: પર્યાવરણ-અનુકૂળ ઉત્સવોનું આયોજન

આ ઝુંબેશ સ્વચ્છ પર્વ, હરિત પર્વને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. ઝુંબેશના સમયગાળા દરમિયાન આવતા તહેવારોને પર્યાવરણ-અનુકૂળ અને પ્લાસ્ટિક-મુક્ત પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

સ્વચ્છતા સે સમૃદ્ધિ આ ઝુંબેશ સ્વચ્છતાને સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિ અને ચક્રીયતા (circularity) સાથે જોડે છે. તે ઘટાડો (Reduce), પુનઃઉપયોગ (Reuse) અને પુનઃચક્રણ (Recycle) ની પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. કબાડ સે જુગાડ એ ફેંકી દેવાયેલી સામગ્રીમાંથી ઉપયોગી ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપશે. કબાડ સે કલા નકામી વસ્તુઓમાંથી કલાત્મક રચનાઓને પ્રોત્સાહન આપશે. આ પહેલો કચરા વ્યવસ્થાપનને સર્જનાત્મકતા અને સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિ સાથે જોડે છે.

વધુમાં, 1 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ, 'એક દિન, એક ઘંટા, એક સાથ' હેઠળ એક સાથે સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવશે. નાગરિકો, યુવા જૂથો, NGO અને સંસ્થાઓને આ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. 2 ઓક્ટોબરના રોજ, વિશેષ ગ્રામસભાઓ SHS પ્રવૃત્તિઓ અને SWM નિયમો, 2026 પર ચર્ચા કરશે. શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ પણ વિશેષ કાઉન્સિલ બેઠકોનું આયોજન કરશે. આમ, SHS 2026 સ્વચ્છતા, વર્તણૂક પરિવર્તન, યુવા જોડાણ અને કચરા વ્યવસ્થાપનને જોડે છે. તે સફાઈ કર્મચારીઓ અને જાહેર સ્વચ્છતા માળખા પ્રત્યેનું ધ્યાન પણ મજબૂત કરે છે. આ અભિગમ સ્વચ્છતાને એક પ્રવૃત્તિમાંથી સ્વચ્છતાને સામૂહિક ટેવ અને જવાબદારી તરફના વ્યાપક સંક્રમણને દર્શાવે છે.

2026ની ઝુંબેશને પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકવા માટે, વર્ષોથી SHSની ઉત્ક્રાંતિને ટ્રેસ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. તેના ફોકસ વિસ્તારો અને થીમ્સ સતત સ્વચ્છતા વર્તણૂક તરફ ક્રમિક ગતિ દર્શાવે છે.

2017માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, ઝુંબેશે ઉભરતી સ્વચ્છતા અને સફાઈ પ્રાથમિકતાઓને પ્રતિસાદ આપતાં તેના ફોકસ વિસ્તારો, સ્કેલ અને હસ્તક્ષેપના ક્ષેત્રોનો વિકાસ કર્યો છે.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2017: જન-આગેવાની હેઠળના આંદોલનની શરૂઆત પ્રથમ SHS ઝુંબેશ 15 સપ્ટેમ્બર 2017ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રારંભમાં સ્વચ્છતા હી સેવા પ્રતિજ્ઞા અને દેશવ્યાપી ભાગીદારી માટેનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું હતું. ઝુંબેશે સ્વચ્છતાને એક સહિયારી રાષ્ટ્રીય જવાબદારી તરીકે સ્થાન આપ્યું. નાગરિકોને શ્રમદાન દ્વારા સીધા ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. શ્રમદાન (નિઃસ્વાર્થ સેવા) એ સામુદાયિક કલ્યાણ તરફની સામુદાયિક સેવા અથવા સ્વૈચ્છિક યોગદાનનો સંદર્ભ આપે છે. SBM હેઠળ, શ્રમદાન સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પ્રથમ SHS ઝુંબેશ SBM હેઠળ વ્યાપક સ્વચ્છતા પરિવર્તન સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી હતી. 2017 સુધીમાં, 2014 થી 4.82 કરોડ શૌચાલયોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. ODF ગામોની સંખ્યા 2.38 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. વ્યક્તિગત શૌચાલય કવરેજ 2014 માં 42% થી વધીને 2017માં 64% થયું હતું. તેથી, સ્વચ્છતા માળખાના ઝડપી વિસ્તરણ સાથે SHS ઝુંબેશ ઉભરી આવી, જેણે નાગરિક સંગઠન અને સામુદાયિક ભાગીદારી પર ભાર મૂકીને આ પ્રગતિને પૂરક બનાવી.

SHS 2017માં વ્યાપક જાહેર ભાગીદારી જોવા મળી હતી. સ્વચ્છ સંકલ્પ સ્વચ્છ સિદ્ધિ ચિત્રકામ સ્પર્ધામાં કુલ 2.46 કરોડ બાળકોએ ભાગ લીધો હતો. આ સ્પર્ધા બાળકોમાં સ્વચ્છતા વિશે જાગૃતિ લાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી. આ ઝુંબેશમાં સોશિયલ મીડિયા એકત્રિકરણ પણ જોવા મળ્યું હતું. #SwachhataHiSeva તેના પ્રારંભના દિવસે અગ્રણી ટ્રેન્ડ બની ગયું હતું. નાગરિકોએ પાછળથી ઓનલાઈન પોતાના શ્રમદાન અને સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓને શેર કરવા માટે આ હેશટેગનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

અન્ય પહેલોમાં સ્વચ્છતા ઝુંબેશ, સફાઈ પ્રવૃત્તિઓ અને ખુલ્લામાં શૌચ ક્રિયા માટે સંવેદનશીલ હોય તેવા સ્થળોની આસપાસની કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે. સ્વસહાય જૂથો (SHGs), NGO અને સ્થાનિક સમુદાયોએ આવી ઘણી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો.

ઇમેજ 5: સ્વચ્છતા પ્રતિજ્ઞા

સ્વચ્છતા હી સેવા 2018: સ્વચ્છતા માટે જન આંદોલનને મજબૂત બનાવવું

ઇમેજ 6: સ્વચ્છતા સભા પ્રક્રિયામાં

SHS 2018નું આયોજન 15 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. SHS 2018 એ જન ભાગીદારી અભિગમને મજબૂત બનાવ્યો અને 'સ્વચ્છતા એ દરેકનો વ્યવસાય છે' એ વિભાવનાને બળ આપ્યું. તેણે વિદ્યાર્થીઓ, સ્વચ્છાગ્રહીઓ (ગ્રામ પંચાયત સ્તરે સમર્પિત, તાલીમ પામેલા અને યોગ્ય રીતે પ્રોત્સાહિત સફાઈ કર્મચારીઓ), નિગરાની સમિતિઓ (જે ગ્રામજનોને ખુલ્લામાં શૌચ ન કરવા માટે રાજી કરવાનું કામ કરે છે), મહિલા નેતાઓ, યુવા જૂથો, પ્રખ્યાત હસ્તીઓ અને સામુદાયિક સંસ્થાઓને એકસાથે લાવ્યા. આ ઝુંબેશે ગ્રામસભાઓ, રેલવે, આઇકોનિક સ્થળો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર કર્યો.

ઇમેજ 7: દ્રશ્ય સ્વચ્છતા માટે શ્રમદાન

ઝુંબેશે બાળકો અને યુવાનોને વિશેષ મહત્વ આપ્યું. ધોરણ 3 થી 5ના વિદ્યાર્થીઓએ હાથ ધોવાની ઝુંબેશમાં ભાગ લીધો હતો. ધોરણ 6 થી 12ના વિદ્યાર્થીઓએ આઉટડોર સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. 16 સપ્ટેમ્બરના રોજ સ્વચ્છતા સભાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સ્થાનિક સ્વચ્છતાની સમીક્ષા કરવા માટે ગામડાઓમાં વિશેષ ગ્રામસભાઓ યોજાઈ હતી. તેઓએ ભવિષ્યની સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ માટે એક્શન પ્લાન પણ તૈયાર કર્યા. 17 સપ્ટેમ્બરને સેવા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્રીય અને રાજ્ય મંત્રાલયોએ દેશભરમાં સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કર્યું હતું. મંત્રીઓના નેતૃત્વ હેઠળ સરકારી કર્મચારીઓએ આ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. 25 સપ્ટેમ્બરે અંત્યોદય દિવસમાં સામુદાયિક એકત્રિકરણનું બીજું સ્તર ઉમેરાયું. દરેક સ્વચ્છાગ્રહીને સ્વચ્છાગ્રહીઓનું વ્યાપક નેટવર્ક બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ અભિગમનો હેતુ વ્યક્તિગત સ્વયંસેવકોથી આગળ વધીને સ્વચ્છતા ભાગીદારીનો વિસ્તાર કરવાનો હતો. તેણે સ્થાનિક નેતૃત્વને સતત સ્વચ્છતા કાર્ય સાથે જોડ્યું.

એક મિશન, અનેક અવાજો: સ્વચ્છતા માટે ભારત એકસાથે આવ્યું

સ્વચ્છતા હી સેવા 2018 એ સ્વચ્છતા તરફના એક સામૂહિક પ્રયાસ માટે ભારતભરના લોકોને એકસાથે લાવ્યા. દિબ્રુગઢના શાળાના બાળકો, દાંતેવાડા અને સેલમની મહિલા સ્વચ્છાગ્રહીઓ અને બિજનૌરમાં ગંગાની સફાઈ કરતા સ્વયંસેવકોએ તેમના તળિયાના સ્તરના પ્રયાસો શેર કર્યા. શ્રી અમિતાભ બચ્ચન જેવી સેલિબ્રિટી એન્ડોર્સમેન્ટ્સે મુંબઈના બીચને સાફ કરવા વિશે વાત કરી, જ્યારે શ્રી રતન ટાટાએ દરેક નાગરિક માટેના આંદોલનમાં યોગદાન આપવાના સન્માન પર ભાર મૂક્યો. ઈન્ડો-તિબેટિયન બોર્ડર પોલીસના જવાનોએ પેંગોંગ સરોવર પરથી ભાગ લીધો હતો, જ્યારે દૈનિક જાગરણ જેવા મીડિયા હાઉસીસ, સહકારી મંડળીઓ, રેલવે કર્મચારીઓ અને નાગરિકોએ તેમના પ્રયાસો ઉમેર્યા હતા. સાથે મળીને, આ અવાજોએ સરકારના એ સંદેશને પ્રતિબિંબિત કર્યો કે સ્વચ્છ ભારત એ સરકારી આંદોલન નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશનું આંદોલન હતું.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2019: પ્લાસ્ટિક કચરા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું

SHS 2019નું આયોજન 11 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઝુંબેશ ખાસ કરીને પ્લાસ્ટિક કચરાની જાગૃતિ અને વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રિત હતી. નાગરિકોને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. ઝુંબેશે કાપડ અને શણની થેલીઓ જેવા વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપ્યું. 2 ઓક્ટોબરે પ્લાસ્ટિક કચરાના એકત્રીકરણ અને વર્ગીકરણ માટે દેશવ્યાપી શ્રમદાનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. શ્રમદાન દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા પ્લાસ્ટિકને પાછળથી પુનઃચક્રણ (રીસાયક્લિંગ) અથવા યોગ્ય નિકાલ માટે આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેથી આ ઝુંબેશ માત્ર એકત્રીકરણથી આગળ વધીને પ્લાસ્ટિક કચરાના મેળવેલા જથ્થાના સંચાલન સુધી લંબાઈ હતી. તદુપરાંત, આ ઝુંબેશ દરમિયાન, તમામ રાજ્યોને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનોના ઉપયોગને નિરુત્સાહિત કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. પરિણામે, છ રાજ્યો અને 171 જિલ્લાઓએ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

ઇમેજ 8: પ્લાસ્ટિક ઉપયોગ જાગૃતિ IEC સામગ્રી

કોવિડ-19 મહામારીના કારણે 2020 માં SHSનું આયોજન કરવામાં આવ્યું ન હતું.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2021: દ્રશ્ય સ્વચ્છતાની સંસ્કૃતિનું નિર્માણ

SHS 2021નું આયોજન 15 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ODF પ્લસ પ્રવૃત્તિઓને ઝડપી બનાવવાનો અને ગામડાઓમાં ODF સિદ્ધિઓને જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઝુંબેશે જાગૃતિને સામુદાયિક એકત્રિકરણ સાથે જોડી. SHS 2021 દરમિયાન, 1.5 લાખથી વધુ શ્રમદાન પ્રવૃત્તિઓમાં 60 લાખથી વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. 1લી ઓક્ટોબર, 2021 સુધીમાં 43,000 થી વધુ ગ્રામસભાઓએ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક સામે પ્રસ્તાવ પસાર કર્યા હતા.

SHS 2021ની એક મુખ્ય લાક્ષણિકતા 'સત્યાગ્રહ સે સ્વચ્છાગ્રહ રથયાત્રા' હતી. સ્વચ્છતા જાગૃતિ ફેલાવવા માટે 783થી વધુ સ્વચ્છતા રથ જિલ્લાઓ, બ્લોક્સ અને ગ્રામ પંચાયતોમાં ફર્યા હતા. આ ઝુંબેશે સ્વચ્છતા શ્રમદાન અને 37,507 સ્વચ્છતા જાગૃતિ યાત્રાઓ દ્વારા સીધી સામુદાયિક કાર્યવાહી સાથે જાગૃતિને જોડી હતી. એકલા સ્વચ્છ ભારત દિવસે, આશરે 6.4 લાખ લોકોએ 2.4 લાખથી વધુ શ્રમદાન પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો.

SHS 2021એ ગ્રામીણ સમુદાયોમાં સ્વચ્છતા સંદેશાઓ દ્રશ્યમાન કરવા માટે સંચાર સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો. 9,401 વોલ પેઇન્ટિંગ્સ, રેલીઓ અને અનેક સૂત્રોચ્ચારોએ ODF પ્લસ સંદેશાઓને ગામડાઓમાં પહોંચાડ્યા. આ ઝુંબેશે સ્વચ્છતા ચેમ્પિયન્સને ઓળખીને સન્માનિત પણ કર્યા અને સામુદાયિક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરી.

ઇમેજ 9: વોલ પેઇન્ટિંગ્સ

SHS 2021એ સ્વચ્છતાના ઓછા દ્રશ્યમાન પાસાઓને પણ સંબોધિત કર્યા. સ્થાયિત્વ એવમ સુજલામ અભિયાન પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રિત હતું. આ ઝુંબેશ દરમિયાન 15,951 ઘરગથ્થુ સ્તરના અને 7,216 સામુદાયિક સ્તરના શોષ ખાડા (soak pits) નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેથી, SHS 2021એ વ્યાપક સ્વચ્છતા અથવા સંપૂર્ણ સ્વચ્છતા માટે જન ભાગીદારીને મજબૂત બનાવી. આણે SHS 2022 ના મજબૂત દ્રશ્ય સ્વચ્છતા ધ્યાન માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાયો બનાવ્યો.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2022: દ્રશ્ય સ્વચ્છતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું

ઇમેજ 10: ઘન કચરા વર્ગીકરણ ડસ્ટબિન્સ

SHS 2022નું આયોજન 15 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. ઝુંબેશે ગામડાઓની દ્રશ્ય સ્વચ્છતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને ગામડાઓની આસપાસ ફેંકવામાં આવેલા કચરાને લક્ષ્ય બનાવ્યો. SHS 2022 એ ODF પ્લસ ગામો માટે જન ભાગીદારીને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેણે "સંપૂર્ણ સ્વચ્છ" ગામના વિચારને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું. આ ઝુંબેશે 'સ્વચ્છતા એ દરેકનો વ્યવસાય છે' ના સિદ્ધાંતને બળ આપ્યું. ઝુંબેશે દ્રશ્યમાન સ્વચ્છતાને વ્યાપક સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ સાથે જોડી, જેમ કે કચરાનું વર્ગીકરણ, પ્લાસ્ટિક વ્યવસ્થાપન અને જળાશયોની આસપાસની સ્વચ્છતા. આ અભિગમે SBM-G ફેઝ II હેઠળ ટકાઉ ગ્રામીણ સ્વચ્છતા તરફના સંક્રમણને ટેકો આપ્યો.

આ ઝુંબેશમાં નવ રાજ્યોમાં 'યુનાઈટેડ ઈન્ડિયા ફોર સ્વચ્છતા' પ્રવૃત્તિઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ઝુંબેશે પ્લાસ્ટિક કચરા વ્યવસ્થાપન માટે 4R સિદ્ધાંતને પ્રોત્સાહન આપ્યું: ના પાડવી (Refuse), ઘટાડવું (Reduce), પુનઃઉપયોગ (Reuse), અને પુનઃચક્રણ (Recycle). SHS 2022 એ સ્વચ્છતા જાગૃતિ વધારવા માટે બહુવિધ સંચાર માધ્યમોનો ઉપયોગ કર્યો. પ્રવૃત્તિઓમાં વોલ પેઇન્ટિંગ્સ, નુકડ નાટક, સ્વચ્છતા રથ અને સોશિયલ મીડિયા સામગ્રીનો સમાવેશ થતો હતો. નાગરિકોને "કચરો ન ફેંકવા" ની પ્રતિજ્ઞા લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રવૃત્તિઓએ ગ્રામીણ નેતૃત્વને સામુદાયિક સ્તરની સ્વચ્છતા કાર્યવાહી સાથે જોડ્યું.

ઝુંબેશમાં ગ્રામીણ ભારતભરમાં નોંધપાત્ર ભાગીદારી નોંધાઈ. સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ માટે શ્રમદાનમાં 9.81 કરોડથી વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. ઝુંબેશમાં 1.59 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોએ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક સામે પ્રસ્તાવ પસાર કર્યા હોવાનું પણ નોંધાયું હતું. ODF પ્લસ ઘટકો પર સરપંચ સંવાદોમાં આશરે 1.68 લાખ સરપંચોએ ભાગ લીધો હતો. ઝુંબેશે, આમ, સ્વચ્છ પરિસરને સામુદાયિક માલિકી અને ટકાઉ કચરા વ્યવસ્થાપન સાથે જોડ્યું.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2023: કચરા-મુક્ત ભારત તરફ 15 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન યોજાયેલા SHS 2023 એ "કચરા-મુક્ત ભારત" ની થીમ અપનાવી. આ ઝુંબેશ સ્વયંસેવકતા, શ્રમદાન, દ્રશ્ય સ્વચ્છતા અને સફાઈ મિત્ર કલ્યાણ પર કેન્દ્રિત હતી. આ માટે, 17 સપ્ટેમ્બરથી સફાઈમિત્ર સુરક્ષા શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ શિબિરોનો ઉદ્દેશ ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન અને વપરાયેલા પાણીના વ્યવસ્થાપનમાં રોકાયેલા સફાઈ કર્મચારીઓનું કલ્યાણ અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવાનો હતો.

ઇમેજ 11: નદી કિનારાનું પુનરુત્થાન કરવામાં આવી રહ્યું છે

18 દિવસની ઝુંબેશ દરમિયાન, 109 કરોડથી વધુ ભાગીદારી નોંધાઈ હતી. સ્વચ્છતા માટે શ્રમદાનમાં આશરે 53 કરોડ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. જે દરરોજ સરેરાશ લગભગ ત્રણ કરોડ શ્રમદાન સહભાગીઓ દર્શાવે છે. આ ઝુંબેશ 1 ઓક્ટોબરના રોજ "એક તારીખ એક ઘંટા એક સાથ" માં પરિણમી. દેશભરમાં લગભગ 9.2 લાખ કાર્યક્રમોમાં આશરે 8.75 કરોડ લોકોએ ભાગ લીધો હતો. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 6.8 કરોડ સહભાગીઓ નોંધાયા હતા, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં 1.95 કરોડ સહભાગીઓ નોંધાયા હતા.

ઝુંબેશના પરિણામે જાહેર સ્થળો પર દ્રશ્યમાન સુધારાઓ થયા. લગભગ 7,611 બીચ સાફ કરવામાં આવ્યા હતા. 6,371 નદી કિનારા અને વોટરફ્રન્ટ્સનું પુનરુત્થાન કરવામાં આવ્યું હતું. 15,576 થી વધુ જૂના કચરાના સ્થળો (legacy waste sites) ને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા. 3,620 પ્રવાસી અને આઇકોનિક સ્થળોમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. 1.23 લાખથી વધુ જાહેર સ્થળોને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. 16,000 થી વધુ જળાશયો સાફ કરવામાં આવ્યા હતા. લગભગ 66,779 કચરા માટે સંવેદનશીલ સ્થળો સાફ કરવામાં આવ્યા હતા.

ઇન્ડિયન સ્વચ્છતા લીગ 2.0 પણ યુવાનોને ઝુંબેશમાં લાવ્યું. ભાગીદારી માટે 4,000 થી વધુ શહેર ટીમો તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ ટીમો બીચ, ટેકરીઓ અને પ્રવાસી સ્થળો સાફ કરવા માટે એકત્ર થઈ હતી. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય સ્વચ્છતાની સસ્ટેન્ડ યુવા માલિકી બનાવવાનો હતો.

ઇમેજ 12: ઇન્ડિયન સ્વચ્છતા લીગ રન 2023

SHS 2023એ SBM ના ગ્રામીણ અને શહેરી ઘટકોને એકસાથે લાવ્યા. 71 મંત્રાલયો અને વિભાગોએ પોતાની આગવી રીતે ઝુંબેશમાં યોગદાન આપ્યું. તેમની પહેલોએ વિવિધ ક્ષેત્રો અને જાહેર સ્થળો પર સ્વચ્છતા પ્રયાસોનો વિસ્તાર કર્યો. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રવાસન મંત્રાલયે 108 પસંદગીના સ્થળો પર 'ટ્રાવેલ ફોર લાઈફ ફોર ક્લીનલીનેસ' ઝુંબેશ શરૂ કરી. માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે સિનેમા સ્ક્રીન પર SHS વિડિયો ચલાવ્યો. ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગે મોબાઈલ નેટવર્ક્સ પર SHS રિંગટોન વગાડી.

આ ઝુંબેશે સંકલિત સરકારી અને સામુદાયિક કાર્યવાહી દ્વારા શક્ય સ્કેલ દર્શાવ્યો. તેના પરિણામોએ શૌચાલયથી આગળ કચરા વ્યવસ્થાપન અને વર્તણૂકમાં ફેરફાર તરફ સ્વચ્છતાનો વિસ્તરતો વ્યાપ પણ દર્શાવ્યો.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2024: સ્વચ્છતાથી સ્વભાવ સુધી 17 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન આયોજિત SHS 2024 એ વર્તણૂક અને સામાજિક મૂલ્યો તરફ એક મોટો ફેરફાર દર્શાવ્યો. તેની થીમ "સ્વભાવ સ્વચ્છતા, સંસ્કાર સ્વચ્છતા" હતી. ઝુંબેશે નીચેના વ્યાપક ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું:

• કલીનલીનેસ ટાર્ગેટ યુનિટ્સ (ઉપેક્ષિત અને ગંદા વિસ્તારો) નું કાયાકલ્પ
• સ્વચ્છતામાં જન ભાગીદારી: સ્વચ્છતામાં સાર્વજનિક ભાગીદારી
•  સફાઈ મિત્ર સુરક્ષા શિબિરો: સફાઈ કર્મચારીઓનું કલ્યાણ

ક્લીનલીનેસ ટાર્ગેટ યુનિટ્સ (CTUs) એ પર્યાવરણીય અને આરોગ્ય માટે જોખમ ઊભું કરતા ઓળખાયેલા અત્યંત ઉપેક્ષિત વિસ્તારો હતા. આ વિસ્તારો, જેમ કે કચરાના પોઈન્ટ્સ અથવા ડમ્પસાઈટ્સ, વિવિધ પ્રદેશોમાં દિનચર્યાની સ્વચ્છતા ઝુંબેશ દરમિયાન ઘણીવાર અવગણવામાં આવતા હતા. ઝુંબેશે સમયસર હસ્તક્ષેપ દ્વારા આ સ્થળોને બદલવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઝુંબેશે 3.10 લાખ રહેણાંક વિસ્તારોનું કાયાકલ્પ કર્યું. તેણે 2.11 લાખ રસ્તાના કિનારાના વિસ્તારો અને 56,526 બજારના સ્થળોને પણ પુનર્જીવિત કર્યા. ઝુંબેશ દરમિયાન 61 લાખથી વધુ વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા હતા.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, SHS 2024 એ પરંપરાગત સ્વચ્છતા ઝુંબેશથી આગળ વધીને ભાગીદારીનો વિસ્તાર કર્યો. સ્વચ્છ ભારત સાંસ્કૃતિક ઉત્સવોએ સ્વચ્છતાને સ્થાનિક કલા અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડી. આ કાર્યક્રમોએ સામુદાયિક ભાગીદારી અને સફાઈમિત્રોના યોગદાન પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો. ઝુંબેશમાં 76,837 સ્વચ્છ ભારત સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો નોંધાયા હતા. આશરે 15,710 સ્વચ્છ ફૂડ સ્ટ્રીટ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. આ પહેલે વેસ્ટ-ટુ-આર્ટ પ્રવૃત્તિઓ અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ ઉત્પાદનોને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેથી સાંસ્કૃતિક ભાગીદારી સ્વચ્છતાના સંચાર માટેનું બીજું માધ્યમ બની.

ઇમેજ 13: સફાઈમિત્ર સુરક્ષા શિબિર

સફાઈ મિત્ર સુરક્ષા શિબિરોએ નિવારક આરોગ્યસંભાળ અને કલ્યાણકારી જોડાણો પૂરા પાડ્યા. તેણે સ્વચ્છતાના અર્થને વ્યાપક બનાવ્યો. ઝુંબેશે સ્વચ્છ પરિસર અને સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓને ટેકો આપતા કર્મચારીઓના કલ્યાણ બંનેને સંબોધિત કર્યા.

આ કાર્યક્રમ દરમિયાન, 1 ઓક્ટોબર, 2024 સુધીમાં, 29.21 લાખ ઇવેન્ટ્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આમાંથી 26.44 લાખ ઇવેન્ટ્સ પૂર્ણ થઈ હતી. જાહેર ભાગીદારી 26.25 કરોડ વ્યક્તિઓ સુધી પહોંચી હતી. નાગરિકોએ 3.04 લાખ સ્વચ્છતા પ્રતિજ્ઞાઓ પણ લીધી હતી. SHS 2024 એ, તેથી, સ્વચ્છતાને ટેવો, મૂલ્યો, ભાગીદારી અને ગૌરવ સાથે જોડી.

ઇમેજ 14: મહિલાઓ સ્વચ્છતા પ્રતિજ્ઞા લઈ રહી છે

સ્વચ્છતા હી સેવા 2025: સામુદાયિક ઉજવણીઓમાં સ્વચ્છતા

SHS 2025 એ 2024 ના વર્તણૂકીય ધ્યાન પર નિર્માણ કર્યું. તેનું મુખ્ય ધ્યાન "સ્વચ્છોત્સવ" અને સ્વચ્છ ઉત્સવોની ભાવના પર હતું. આ ઝુંબેશ 17 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઓક્ટોબર દરમિયાન ચાલી હતી. સ્વચ્છોત્સવના કેન્દ્રમાં તેના પાંચ મુખ્ય સ્તંભો હતા. આ એવા કેન્દ્રિત પહેલો હતા જેણે લોકો, સ્થળો અને હેતુઓને એકજૂથ કરીને સ્વચ્છ, હરિયાળા ભારતના વિઝનને જમીની કામગીરીમાં ફેરવ્યું.

SHS 2025 ના પાંચ સ્તંભો હતા:

• કલીનલીનેસ ટાર્ગેટ યુનિટ્સનું કાયાકલ્પ
• સ્વચ્છ જાહેર સ્થળો
• સફાઈમિત્ર સુરક્ષા શિબિર
•  સ્વચ્છ હરિયાળા ઉત્સવો
• સ્વચ્છતા માટે એડવોકેસી (સમર્થન)

ઇમેજ 15: સ્વચ્છતા રંગોળી

ઝુંબેશે 15.75 લાખ CTUs ની સફાઈ કરી. આ પ્રવૃત્તિઓમાં 7.74 કરોડ સહભાગીઓ નોંધાયા હતા. આ ઝુંબેશના લીધે 6.22 કરોડ નાગરિકોની ભાગીદારી સાથે 5.89 લાખ જાહેર સ્થળોની સફાઈ પણ થઈ. SHS 2025 એ સ્વચ્છતાને સાંસ્કૃતિક ઉજવણીઓ સાથે પણ જોડી. તહેવારો દરમિયાન સમુદાયોને ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આથી, ઝુંબેશમાં 4.31 લાખથી વધુ પર્યાવરણ-અનુકૂળ પંડાલ, 3.18 લાખથી વધુ તહેવાર પછીની સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ અને 2.81 લાખથી વધુ સ્વચ્છતા રંગોળીઓ નોંધાઈ હતી. આ અભિગમ સામુદાયિક ઉજવણીઓમાં સ્વચ્છતા લાવ્યો.

ઝુંબેશે સફાઈમિત્ર સુરક્ષા શિબિર પહેલ ચાલુ રાખી. ઝુંબેશ દરમિયાન 2.71 લાખથી વધુ શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 5.12 લાખ સફાઈ કર્મચારીઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. કર્મચારીઓ માટે 1.63 લાખ નિવારક આરોગ્ય તપાસ શિબિરો યોજવામાં આવી હતી, અને 4.55 લાખ PPE કિટ્સનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. એકંદરે, આ શિબિરોથી 81.51 લાખ લાભાર્થીઓને ફાયદો થયો હતો.

અનેક એડવોકેસી પ્રવૃત્તિઓએ ઝુંબેશની સામુદાયિક પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો. 3.27 કરોડ સહભાગીઓ સાથે કુલ 29.02 લાખ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આયોજિત કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:

• 4.09 લાખ સ્વચ્છતા રેલીઓ
• 1.01 લાખ વેસ્ટ-ટુ-આર્ટ ઇન્સ્ટોલેશન્સ
• 2.47 લાખ સ્વચ્છતા સ્પર્ધાઓ
•  93,145 સ્પોર્ટ્સ લીગ
• સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક સામે 3.64 લાખ ઝુંબેશ
• 15.94 લાખ ઘરે-ઘરે જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ
• 92,971 સ્વચ્છ ફૂડ સ્ટ્રીટ્સ

ઇમેજ 16: સફાઈ ઝુંબેશમાં સરકારી અધિકારીઓ

કુલ મળીને, SHS 2025 માં દેશભરમાં 18.06 કરોડ લોકોની ભાગીદારી જોવા મળી હતી. SHS 2025 એ, આમ, સ્વચ્છતાને સફાઈ પ્રવૃત્તિઓમાંથી સામુદાયિક ઉજવણી અને ટકાઉ પદ્ધતિઓમાં વિસ્તારી.

સ્વચ્છતાથી આગળ: રોજિંદી વર્તણૂકમાં સુધારો

 SHSની સફર સ્વચ્છતાના અર્થમાં ક્રમિક વિસ્તાર દર્શાવે છે. શરૂઆતના સંસ્કરણો સ્વચ્છતા કાર્ય અને સ્વયંસેવકતા પર કેન્દ્રિત હતા. પછીના સંસ્કરણો પ્લાસ્ટિક કચરો, દ્રશ્ય સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપનને લાઇમલાઇટમાં લાવ્યા. 2023 થી આ ફેરફાર વધુ સ્પષ્ટ થયો. "કચરા-મુક્ત ભારત" એ જાહેર સ્થળો અને કચરા વ્યવસ્થાપન તરફ ધ્યાન વિસ્તૃત કર્યું. 2024 ની થીમે સ્વચ્છતાને સ્વભાવ અને સંસ્કાર સાથે જોડી. 2025 માં, સ્વચ્છોત્સવે તહેવારો અને સામુદાયિક ઉજવણીઓમાં સ્વચ્છતા આવી.

2026 માં, 'સ્વચ્છતામાં સહભાગ' સામૂહિક કાર્યવાહી અને સહકારને કેન્દ્રમાં રાખે છે. આ ઝુંબેશ ભૌતિક સ્થળોની સફાઈથી આગળ વધીને સતત વર્તણૂકીય પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપવા, રોજિંદી ટેવોમાં સ્વચ્છતાને વણવા અને સહિયારી સામુદાયિક જવાબદારીની ભાવનાને મજબૂત કરવા તરફ આગળ વધી છે.

સંદર્ભ 

જળ શક્તિ મંત્રાલય https://gobardhan.sbm.gov.in/ https://swachhatahiseva.gov.in/ https://sbmurban.org/campaign https://swachhatahiseva.gov.in/daily-bulletin https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/about-us https://sbm.gov.in/SBMGDashboard/StatesDashboard.aspx https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/16/AU2540.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/173/AU777.pdf?source=pqals https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1964179&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1881827&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1859823&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1755220&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1503113&reg=6&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2311628&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1545203&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1584758&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1760608&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1760427&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/FeaturesDeatils.aspx?NoteId=150274&ModuleId=2&reg=48&lang=2 https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3kv02c60549ede842a11ec07346b8928d/uploads/2024/09/2024092083-1.pdf આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય https://sbmurban.org/swachh-bharat-mission-progress https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1957683&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1960088&reg=48&lang=2 વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય https://www.ibef.org/blogs/swachh-bharat-mission-s-urban-and-gramin-success-what-s-driving-the-progress વડાપ્રધાન કાર્યાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1546223&reg=48&lang=2 નાગાલેન્ડ સરકાર https://ipr.nagaland.gov.in/swachhata-hi-seva-campaign-phek-district PIB બેકગ્રાઉન્ડર https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2170998&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=153227&ModuleId=3&reg=48&lang=2 રાષ્ટ્રપતિ સચિવાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2145459&reg=48&lang=2 સંયુક્ત રાષ્ટ્ર https://www.unv.org/Success-stories/together-we-can-celebrating-shramdaan-spirit-volunteerism-india

pdf જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

(રીલીઝ આઈડી: 2314153) મુલાકાતી સંખ્યા : 35