11મા આયુર્વેદ દિવસ પર, ભારત તેની 5,000 વર્ષ જૂની તબીબી પ્રણાલીને આધુનિક આરોગ્યસંભાળમાં એકીકૃત કર્યાના દાયકાની ઉજવણી કરે છે. આજે, દેશભરના સરકારી ક્લિનિક્સ અને હોસ્પિટલો સામાન્ય તબીબી સંભાળની સાથે આયુર્વેદિક સારવાર પણ આપે છે. મફત ઓનલાઈન ડૉક્ટર પરામર્શ, વીમા કવરેજ અને ઉચ્ચ-સ્તરીય વૈજ્ઞાનિક સંશોધન આ પ્રાચીન આરોગ્ય પ્રણાલીઓને સલામત અને બધા માટે સરળતાથી સુલભ બનાવી રહ્યા છે. મજબૂત વૈશ્વિક ભાગીદારી દ્વારા, ભારત વિશ્વને બતાવી રહ્યું છે કે પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક વિજ્ઞાન સ્વસ્થ ભવિષ્ય માટે કેવી રીતે સાથે મળીને કામ કરી શકે છે.

આયુર્વેદ: સર્વાંગી જીવનનો પાયો

આયુર્વેદ એ જીવનનું વિજ્ઞાન છે જે 5,000 વર્ષથી વધુ જૂનું છે. તેના મૂળ ઋગ્વેદ સુધી ફેલાયેલા છે. આયુર્વેદ શબ્દ આયુ (જીવન) અને વેદ (વિજ્ઞાન) પરથી આવ્યો છે, જેનો મૂળ ધ્યેય - ‘स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणं, आतुरस्य विकार प्रशमन’ - સ્વસ્થમાં સુખાકારી જાળવવાનો અને બીમારમાં બીમારીનો ઇલાજ કરવાનો છે.

આયુર્વેદ અનુસાર, સાચું સ્વાસ્થ્ય એટલે ચયાપચય તત્વો વચ્ચે સંપૂર્ણ સંતુલન. આ માટે બાયોએનર્જી (દોષ), મેટાબોલિક અગ્નિ (અગ્નિ), શરીરના પેશીઓ (ધાતુ) અને કચરો (માલા) દૂર કરવાની પ્રક્રિયા, તેમજ શાંત અને સંતુલિત આત્મા, મન અને ઇન્દ્રિયો વચ્ચે યોગ્ય સંવાદિતા જરૂરી છે. ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતામાં વર્ણવેલ છોડ, પ્રાણી ઉત્પાદનો અને ખનિજોના ઔષધીય અને ઉપચાર ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરીને, આયુર્વેદ આધુનિક સમયમાં પણ સુસંગત રહે છે. આ વિજ્ઞાનનો મુખ્ય સિદ્ધાંત એ છે કે સારા સ્વાસ્થ્યનો અર્થ વ્યક્તિના શરીર, મન અને આત્મા અને આસપાસના વિશ્વ વચ્ચે સંપૂર્ણ સંવાદિતા થાય છે.

આ વારસાનું સન્માન અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, સરકાર દર વર્ષે 23 સપ્ટેમ્બરે 'આયુર્વેદ દિવસ' ઉજવે છે. આ તારીખ કુદરતી સંતુલનનું પ્રતીક કરવા માટે શરદ વિષુવવૃત્ત સાથે એકરુપ થાય છે. "સ્વસ્થ આવતીકાલ માટે આયુર્વેદ" થીમ હેઠળ, સરકાર પરંપરાગત આરોગ્યસંભાળને પુનર્જીવિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહી છે.

સરકાર આયુર્વેદ ક્ષેત્રના વિકાસને ટેકો આપવા માટે એક ઇકોસિસ્ટમ પણ સ્થાપિત કરી રહી છે. આ શિક્ષણને અપગ્રેડ કરીને, પુરાવા-આધારિત સંશોધન અને વિકાસને આગળ વધારીને, દવાના ધોરણો સ્થાપિત કરીને, વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચ બનાવીને અને આધુનિક દવા સાથે આયુર્વેદને એકીકૃત કરીને શક્ય બન્યું છે. આ સમગ્ર સરકારી અભિગમ આયુર્વેદ અને યોગ અને નેચરોપેથી, યુનાની, સિદ્ધ અને હોમિયોપેથી સહિતની સંલગ્ન પરંપરાગત તબીબી પ્રણાલીઓની વધતી જતી વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા સાથે સુસંગત છે.

આરોગ્ય માળખાનું નિર્માણ

તેના રાષ્ટ્રીય આયુષ મિશન (NAM) અને રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન દ્વારા, સરકાર આયુષ પ્રણાલીઓનું વિસ્તરણ અને આધુનિકીકરણ કરી રહી છે (આયુર્વેદ સહિત) અને તેમને મુખ્ય પ્રવાહના જાહેર આરોગ્ય સંભાળમાં એકીકૃત કરી રહી છે. આયુષ મંત્રાલય અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત આ બે રાષ્ટ્રીય મિશન, દેશભરમાં આયુષ ક્લિનિક્સ, હોસ્પિટલો, વિભાગો અને સામુદાયિક જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રોની સ્થાપના કરી રહ્યા છે.

NAM દેશમાં આયુષ આરોગ્ય સંભાળના વિસ્તરણ અને એકીકરણને આગળ ધપાવી રહ્યું છે. આયુષ આરોગ્ય સંભાળને પરંપરાગત તબીબી પ્રણાલીઓમાં એકીકૃત કરવા માટે, કેન્દ્ર સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2014-15 અને 2025-26 વચ્ચે NAM દ્વારા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹6,406.99 કરોડથી વધુ રકમ જારી કરી છે. NHM આમાંની કેટલીક પહેલોને પણ સમર્થન આપી રહ્યું છે. આ પહેલોમાં શામેલ છે:

• સ્થાનિક આયુષ ક્લિનિક્સ/આરોગ્ય કેન્દ્રોનું આધુનિકીકરણ અને સ્થાપના: હાલના આરોગ્ય ક્લિનિક્સ (દવાખાનાઓ) ને "આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો (આયુષ)" નામની વધુ સારી સુવિધાઓ સાથે સુખાકારી કેન્દ્રોમાં રૂપાંતરિત અને અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ NHM અને NAM વચ્ચેનો સહયોગી પ્રયાસ છે. NHM આયુષ AAMs માટે આયુષ આરોગ્ય સ્ટાફને ભંડોળ પૂરું પાડે છે અને તાલીમ આપે છે, જ્યારે NAM માળખાગત સુવિધાઓ, સાધનો/ફર્નિચર અને દવાઓ પૂરી પાડે છે.
  • 19 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધીમાં, 12,260 આયુષ AAMs કાર્યરત છે. NAM 12,500 કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.
  • આ આયુષ AAMs NHM દ્વારા અન્ય સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો સાથે જોડાણમાં પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. NHM દેશભરના 13,249 જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો પર સામાન્ય તબીબી સંભાળની સાથે આયુષ સેવાઓના વિતરણને સમર્થન આપે છે.
    167. સુવિધાઓ આવરી લેવામાં આવી છે (30 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં):
         • 6,302 પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો
         • 3,191 સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો
         • 475 જિલ્લા હોસ્પિટલો
         • 3,281 અન્ય સ્થાનિક આરોગ્ય સુવિધાઓ
         • સ્ટાફ સપોર્ટ: સરકાર વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત 25,322 આયુષ ડોકટરો અને 5,666 આયુષ પેરામેડિક્સના પગાર માટે ભંડોળ પૂરું પાડે છે.
  • એક પ્રશિક્ષિત આયુર્વેદ પ્રેક્ટિશનર (બેચલર ઓફ આયુર્વેદ, મેડિસિન અને સર્જરી ગ્રેજ્યુએટ) ગ્રામ્ય સ્તરના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રનું સંચાલન કરવા માટે સમુદાય આરોગ્ય અધિકારી (CHO) બની શકે છે, જે આરોગ્યસંભાળ માટે સર્વાંગી અભિગમ અપનાવે છે.
• યુનાઇટેડ સર્વિસીસ: સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને જિલ્લા હોસ્પિટલો સહિત સામાન્ય જાહેર આરોગ્યસંભાળ કેન્દ્રોમાં પરંપરાગત દવા કાઉન્ટર અને ડોકટરો ઉમેરવા.
• હાલની હોસ્પિટલો અને ક્લિનિક્સને અપગ્રેડ કરવા: પરંપરાગત દવા હોસ્પિટલો અને ક્લિનિક્સને સમારકામ અને અપડેટ કરવું.
• વધુ સારી સુવિધાઓ બનાવવી: જર્જરિત ક્લિનિક ઇમારતોનું નવીનીકરણ કરવું, ક્લિનિક્સને ભાડાની જગ્યામાંથી કાયમી સ્થળોએ ખસેડવી, અને એવા વિસ્તારોમાં તદ્દન નવા ક્લિનિકનું નિર્માણ કરવું જ્યાં હાલમાં કોઈ પરંપરાગત દવા સેવાઓ નથી.
• નવી સંકલિત હોસ્પિટલો બનાવવી: નવી 10, 30, અથવા 50-બેડ હોસ્પિટલોની સ્થાપના કરવી જે એક છત હેઠળ વિવિધ પરંપરાગત દવા પદ્ધતિઓને જોડે છે.
• આવશ્યક દવાઓ પૂરી પાડવી: સરકારી ક્લિનિક્સ, હોસ્પિટલો અને શિક્ષણ સુવિધાઓમાં જરૂરી પરંપરાગત દવાઓનો સ્થિર, મફત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો.
• સમુદાય આરોગ્ય કાર્યક્રમો: પરંપરાગત સુખાકારી અને નિવારક સંભાળને ધ્યાનમાં રાખીને જાહેર આરોગ્ય અભિયાન ચલાવવું.
• જાગૃતિ અભિયાનો: લોકોને આરોગ્ય, સુખાકારી અને ઉપલબ્ધ સારવાર વિશે શીખવવા માટે શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો, જાહેરાતો અને સમુદાય સંપર્ક બનાવવો.
• નવી તબીબી કોલેજ ખોલવી: એવા રાજ્યો અને પ્રદેશોમાં નવી પરંપરાગત દવા કોલેજો બનાવવી જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ માટે પૂરતા જાહેર વિકલ્પો નથી.
• તબીબી શાળાઓમાં સુધારા કરવા: હાલની કોલેજો માટે કેમ્પસ સુવિધાઓ, વર્ગખંડો અને સાધનોને અપગ્રેડ કરવા, જ્યારે અદ્યતન ડિગ્રીઓ, ફાર્મસી કાર્યક્રમો અને પેરામેડિક તાલીમ ઉમેરવી.

 

સરકાર નીચેની કેન્દ્ર સરકારની હોસ્પિટલોમાં ઇન્ટિગ્રેટિવ મેડિસિન વિભાગો સ્થાપિત કરીને આયુષ સંભાળનો વિસ્તાર પણ કરી રહી છે:

• વર્ધમાન મહાવીર મેડિકલ કોલેજ (VMMC) અને સફદરજંગ હોસ્પિટલ, અને
• લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કોલેજ.

આ વિભાગો રોગ નિવારણ, આરોગ્ય પ્રમોશન અને સારવાર સંબંધિત તબીબી સેવાઓ પૂરી પાડે છે, જેમાં સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત પંચકર્મ યુનિટનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, આયુષ રિસર્ચ કાઉન્સિલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી વિસ્તૃત OPD સેવાઓ અહીં ઉપલબ્ધ છે:

• વર્ધમાન મહાવીર મેડિકલ કોલેજ (VMMC) અને સફદરજંગ હોસ્પિટલ,
• લેડી હાર્ડિંજ મેડિકલ કોલેજ, અને
• ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા હોસ્પિટલ.

આયુષ સેવાઓ નવી ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ (AIIMS) ખાતે પણ ઉપલબ્ધ છે.

ટેલિમેડિસિન

સરકાર મફત ટેલિમેડિસિન સેવા - eSanjeevani - પ્રદાન કરે છે જેનો લાભ 50 કરોડથી વધુ દર્દીઓએ લીધો છે. પરંપરાગત દવા ઉપરાંત, ઇ-સંજીવની આયુષ ઓપીડી સેવાઓ પણ પ્રદાન કરે છે, જેનાથી દર્દીઓ આ પ્લેટફોર્મ દ્વારા વર્ચ્યુઅલ રીતે સીધા આયુર્વેદ (અને અન્ય આયુષ સેવાઓ) નિષ્ણાતો સાથે સલાહ લઈ શકે છે.

આરોગ્ય વીમો

સરકારે આરોગ્ય વીમા યોજનાઓમાં આયુષ સારવારનો સમાવેશ કરવા માટે વીમા પૉલિસીઓને અપડેટ કરી છે. 2024માં ભારતીય વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDAI) એ ફરજિયાત બનાવ્યું હતું કે બધી વીમા કંપનીઓ બોર્ડ દ્વારા મંજૂર કરાયેલ અંડરરાઇટિંગ પૉલિસી હેઠળ આયુર્વેદ સહિત તમામ સારવાર પદ્ધતિઓને આવરી લેતી પ્રોડક્ટ્સ અથવા એડ-ઓન્સ ઓફર કરે.

10 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ, ઓલ-ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આયુર્વેદ (AIIA), નવી દિલ્હીએ જનરલ ઇન્શ્યોરન્સ કાઉન્સિલ (GIC) સાથે એક સામાન્ય એમ્પેનલમેન્ટ મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આનાથી AIIA ભારતની તમામ 32 સામાન્ય વીમા કંપનીઓ સાથે જોડાયું; આ પહેલી વાર હતું જ્યારે કોઈ આયુષ સંસ્થાએ કેશલેસ સારવાર માટે સાર્વત્રિક એમ્પેનલમેન્ટ કરાર કર્યો હતો. AIIA એ વીમા સંબંધિત પ્રશ્નોમાં લાભાર્થીઓને મદદ કરવા અને આયુષ વીમા કવરેજ વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે એક સમર્પિત આયુષ આરોગ્ય વીમા હેલ્પલાઇન (1800-11-0008) પણ શરૂ કરી.

WHO ICD-11 મોડ્યુલમાં આયુર્વેદનો સમાવેશ

વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) દ્વારા રોગોના આંતરરાષ્ટ્રીય વર્ગીકરણ (ICD-11) માં આયુર્વેદ શબ્દોનો સમાવેશ થતાં, આયુર્વેદ શબ્દોને હવે આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી છે. આ પગલાંથી વિશ્વભરના ડોકટરો પ્રમાણભૂત કોડનો ઉપયોગ કરીને ASU (આયુર્વેદિક, સિદ્ધ અને યુનાની) રોગોનું નિદાન અને રેકોર્ડ કરી શકશે, જે વિવિધ પ્રદેશો અને આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં સુસંગત અર્થ સુનિશ્ચિત કરશે. આનાથી વીમા કંપનીઓ માટે આયુષ સારવારની પ્રક્રિયા, મંજૂરી અને વળતર આપવાનું પણ સરળ બનશે. આ સંશોધન અને વિકાસ, નીતિ વિકાસ અને ભાવિ રોગ નિયંત્રણ વ્યૂહરચનામાં પણ મદદ કરશે.

આયુર્વેદ શૈક્ષણિક માળખાનો વિકાસ

વિસ્તરતા આયુષ આરોગ્ય માળખાને ચલાવવા માટે આયુષ આરોગ્ય કર્મચારીઓની પણ જરૂર છે. NAM ફાર્મસી અને પેરા-મેડિકલ કાર્યક્રમો સહિત સ્નાતક અને અનુસ્નાતક સંસ્થાઓની સ્થાપના દ્વારા આયુર્વેદમાં શિક્ષણના વિસ્તરણ માટે જોગવાઈઓ કરે છે.

NAM હેઠળ દેશભરમાં 17 આયુષ કોલેજોની સ્થાપના માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાંથી 12 આયુર્વેદિક શિક્ષણને પ્રભાવિત કરવા પર કેન્દ્રિત છે. આયુર્વેદ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ - જાહેર અને ખાનગી બંને - સંખ્યા વધી રહી છે અને આ ક્ષેત્રના નિર્માણમાં મદદ કરી રહી છે . દેશભરમાં (13 માર્ચ, 2026 ના રોજ), નીચે મુજબ છે:

• 593 આયુર્વેદ કોલેજો,
• 45,245 અંડરગ્રેજ્યુએટ આયુર્વેદ બેઠકો, અને
• 5,673 અનુસ્નાતક આયુર્વેદ બેઠકો.

ક્લિનિકલ તાલીમ અને શૈક્ષણિક વિસ્તરણ ઉપરાંત, સમકાલીન દવામાં આયુર્વેદની વિશ્વસનીયતા સ્થાપિત કરવા માટે સખત, પુરાવા-આધારિત સંશોધન અને વૈજ્ઞાનિક માન્યતાની જરૂર છે.

આયુર્વેદમાં સંશોધન અને વિકાસ

આયુર્વેદમાં સંશોધન અને વિકાસને આગળ વધારવા માટે, સરકાર પરંપરાગત તબીબી પદ્ધતિઓને આધુનિક બનાવવા અને દવા વિકાસને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી અનેક યોજનાઓ ચલાવે છે.

આયુર્વેદિક યોજના

આ પ્રયાસોમાં કેન્દ્ર સ્થાને આયુષ મંત્રાલય દ્વારા 2021-22માં શરૂ કરાયેલ આયુર્વેદ યોજના છે, જે સંશોધન અને વિકાસ પહેલ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. 34 પ્રોજેક્ટ્સમાં કુલ રૂ. 17.79 કરોડના સંશોધન ભંડોળમાંથી, આયુર્વેદ પોર્ટફોલિયોનો અડધો ભાગ ધરાવે છે, જેમાં 17 સમર્પિત પ્રોજેક્ટ્સ માટે રૂ. 9.38 કરોડ પ્રાપ્ત થાય છે.

2026ની શરૂઆતમાં 11 ચોક્કસ સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જેમાં છ પ્રોજેક્ટ પાંચ મુખ્ય સિંગલ આયુર્વેદિક વનસ્પતિશાસ્ત્ર માટે સલામતી અને અસરકારકતા ડોઝિયર વિકસાવવા પર કેન્દ્રિત હતા. આ પ્રયાસો વધતા શૈક્ષણિક આઉટપુટને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે 2014-15 અને 2025-26 વચ્ચે 33 આયુર્વેદિક-વિશિષ્ટ સંશોધન પ્રકાશનોમાં ફાળો આપે છે અને 2001-02 થી કુલ 77 પ્રકાશનો છે.

આયુર્વેદિક સ્વાસ્થ્ય યોજના

આયુર્વેદિક યોજનાને પૂરક બનાવતી આયુર્વેદિક સ્વાસ્થ્ય યોજના (2021-2026) છે, જે આયુષ ક્લિનિકલ અને ડ્રગ સંશોધન, શિક્ષણ, જાહેર આરોગ્ય પહેલ અને શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોમાં સુવિધાઓના અપગ્રેડેશન માટે સંશોધન અને વિકાસ માટે સરકારી અથવા બિન-લાભકારી આયુષ સંસ્થાઓને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે .

2025ના અંત સુધીમાં સમર્થિત 25 પ્રોજેક્ટ્સમાંથી, 22 આયુર્વેદ હસ્તક્ષેપો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અથવા તેનો સમાવેશ કરે છે. આ યોજનાએ 28 વિશિષ્ટ શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોની સ્થાપના કરી, જેમાં 22 આયુર્વેદ-કેન્દ્રિત સંશોધન અને આરોગ્યસંભાળ વિતરણને આગળ વધારવા માટે સમર્પિત છે.

સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન આયુર્વેદિક સાયન્સ (CCRAS)

સંસ્થાકીય સ્તરે, સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન આયુર્વેદિક સાયન્સ (CCRAS) - મંત્રાલય હેઠળની પાંચ સ્વાયત્ત સંશોધન સંસ્થાઓમાંથી એક - દેશભરમાં આયુર્વેદિક અભ્યાસના વૈજ્ઞાનિક નિર્માણ, સંકલન અને પ્રમોશનનું નેતૃત્વ કરે છે. 30 રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક સંસ્થાઓના નેટવર્ક દ્વારા કાર્યરત, CCRAS ફેલોશિપ, તાલીમ કાર્યક્રમો અને SPARK પ્રોગ્રામ જેવી લક્ષિત વિદ્યાર્થી પહેલ દ્વારા સંશોધન ક્ષમતાનું નિર્માણ કરે છે.

સ્પાર્ક કાર્યક્રમ

'આયુર્વેદ રિસર્ચ કેન' (SPARK) સ્ટુડન્ટશિપ પ્રોગ્રામ અંડરગ્રેજ્યુએટ આયુર્વેદના વિદ્યાર્થીઓમાં સંશોધન પ્રત્યે રુચિ અને અભિગમ કેળવે છે. આ કાર્યક્રમ વિદ્યાર્થીઓને આયુર્વેદમાં સંશોધન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના હેતુથી ટૂંકા ગાળાના સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ્સને સહાય પૂરી પાડે છે. વર્ષ 2022-23 થી 2024-25 દરમિયાન, SPARK કાર્યક્રમ દ્વારા 289 આયુર્વેદ કોલેજોને લાભ મળ્યો છે.

આયુર્વેદ સંશોધનનું AI-અનુવાદ

વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન દરેક માટે સુલભ બનાવવા માટે, CCRASએ માર્ચ 2026માં શિક્ષણ મંત્રાલયના AICTE દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અનુવાદ પ્લેટફોર્મ - અનુવાદિની AI સાથે ભાગીદારી કરી. આ સહયોગ દ્વારા, CCRAS તેના વ્યાપક સંશોધન તારણો, શૈક્ષણિક સંસાધનો અને ત્રિમાસિક તબીબી જર્નલોનું 13 પ્રાદેશિક ભારતીય ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરી રહ્યું છે .

ભાષાના અવરોધોને તોડીને, આ પહેલ આયુર્વેદિક તબીબી સંશોધનની પહોંચને લોકશાહી બનાવે છે, ખાતરી કરે છે કે સમગ્ર ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓ, પ્રેક્ટિશનરો અને સામાન્ય લોકો આ વૈજ્ઞાનિક વિકાસમાંથી સરળતાથી વાંચી અને શીખી શકે છે.

ઔષધીય વનસ્પતિઓનો વિકાસ

સરકાર ખેડૂતો અને સંશોધન સંસ્થાઓને ઉપચારાત્મક ઔષધિઓના સંરક્ષણ, ખેતી અને પ્રક્રિયામાં સક્રિયપણે ટેકો આપે છે. તે પુરવઠા શૃંખલાના અંતરને દૂર કરીને, ખેડૂતોને પ્રોત્સાહન આપીને, સ્થાનિક સમુદાયોને સશક્ત બનાવીને અને ફાર્માસ્યુટિકલ ધોરણો જાળવીને આમ કરે છે.

નિયમનકારી ધોરણોને મજબૂત બનાવવું: દવા સલામતી અને ગ્રાહક ખોરાક

જેમ જેમ આયુર્વેદ બજાર તેજીમાં છે, તેમ તેમ સરકાર ગ્રાહકો માટે ઉત્પાદનો સલામત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કાનૂની માળખું પણ સ્થાપિત કરી રહી છે.

દવાઓનું ગુણવત્તા નિયંત્રણ

આયુર્વેદિક દવાઓ ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 અને ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 હેઠળ કડક રીતે નિયંત્રિત થાય છે . આ કાનૂની માળખા હેઠળ:

• ઉત્પાદકોએ ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિસ (GMP)નું પાલન કરવું જોઈએ, દવાની સલામતી અને અસરકારકતા સાબિત કરવી જોઈએ અને ફાર્માકોપીયા ધોરણોને પૂર્ણ કરવા જોઈએ.
• સરકારી ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટરો ગુણવત્તા નિયંત્રણ જાળવવા માટે નિયમિત નમૂના લેવા અને પરીક્ષણ કરે છે, જેને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (CDSCO) માં સ્થાપિત એક વિશિષ્ટ આયુષ વર્ટિકલ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવે છે.

પાલનને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે, સરકારે દવા ઉત્પાદન લાઇસન્સ અરજીઓની પેપરલેસ પ્રોસેસિંગ અને રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ માટે ઇ-ઔષધિ પોર્ટલ શરૂ કર્યું.

આયુર્વેદ આહાર

ફાર્માસ્યુટિકલ્સથી લઈને પોષણ સુધી આ સલામતી સિદ્ધાંતોનો વિસ્તાર કરીને, ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ આયુષ મંત્રાલયના સહયોગથી આયુર્વેદ આહાર માટે એક પ્રમાણિત નિયમન રજૂ કર્યું. આ પહેલ અધિકૃત શાસ્ત્રીય ગ્રંથોના આધારે અધિકૃત આયુર્વેદિક આહાર વસ્તુઓની ઉત્પાદન સૂચિ સ્થાપિત કરે છે. આ સૂચિ પરંપરાગત ખાદ્ય ઉત્પાદકોના લાઇસન્સિંગ અને નોંધણી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તે ભારતમાં અને વૈશ્વિક સ્તરે ગ્રાહક વિશ્વાસને વધારવા સાથે પરંપરાગત ખાદ્ય ઉત્પાદકો માટે એક પારદર્શક, નિયંત્રિત ક્ષેત્ર બનાવે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અને રાજદ્વારી સંબંધોનો વિસ્તાર કરવો

આયુષની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ અને બજાર એકીકરણ માટે, સરકારે વિશ્વભરમાં વ્યૂહાત્મક દ્વિપક્ષીય ભાગીદારી, સંશોધન સહયોગ અને શૈક્ષણિક આદાનપ્રદાન સ્થાપિત કર્યા છે. આ વિવિધ દેશ-થી-દેશ કરારો, સંશોધન સહયોગ, શૈક્ષણિક આદાનપ્રદાન કાર્યક્રમો અને દવાઓના વૈશ્વિક પ્રમાણપત્ર પર હસ્તાક્ષર દ્વારા શક્ય બને છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

વ્યૂહાત્મક આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી, સહયોગી સંશોધન માળખા, શૈક્ષણિક અધ્યક્ષ નિમણૂકો અને વિશિષ્ટ શિષ્યવૃત્તિ કાર્યક્રમો દ્વારા, દેશ સર્વાંગી આરોગ્યસંભાળ અને સંકલિત દવામાં મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય હાજરી સ્થાપિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. ભારતે વિવિધ એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેમ કે:

• પરંપરાગત દવા અને હોમિયોપેથીમાં સહયોગ માટે 27 દેશ-થી-દેશ એમઓયુ.
• આયુષ એકેડેમિક ચેરની સ્થાપના માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે 16 એમઓયુ.
• સહયોગી સંશોધન અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ માટે સંસ્થા-થી-સંસ્થા વચ્ચેના 57 સમજૂતી કરારો (MoUs).
• 2025-26માં અંગોલા, કઝાકિસ્તાન અને તાંઝાનિયામાં 3 દેશ-થી-દેશ એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા અને ઘાના, દક્ષિણ આફ્રિકા, રિયુનિયન આઇલેન્ડ, જર્મની, મલેશિયા અને મંગોલિયાની સંસ્થાઓ સાથે 6 સંસ્થા-સ્તરીય એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, અને ઓમાન સાથે એક શૈક્ષણિક અધ્યક્ષ એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

આ વૈશ્વિક પદચિહ્નને આના દ્વારા વધુ સમર્થન મળે છે:

• 43 વિદેશી દેશોમાં 46 આયુષ માહિતી કોષોની સ્થાપના.
• આંતરરાષ્ટ્રીય આયુષ ફેલોશિપ/સ્કોલરશીપ કાર્યક્રમ હેઠળ વિદેશી નાગરિકોને 104 શિષ્યવૃત્તિઓ ઓફર કરવામાં આવી.

અગ્રણી વૈશ્વિક સમિટ, માળખા અને વ્યૂહાત્મક કરારો

ભારત હવે પરંપરાગત દવામાં નીતિ અને ધોરણો માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે. ડિસેમ્બર 2025માં, નવી દિલ્હીએ ભારત મંડપમ ખાતે પરંપરાગત દવા પર બીજી WHO વૈશ્વિક સમિટનું આયોજન કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં " સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવું: આરોગ્ય અને સુખાકારીનું વિજ્ઞાન અને પ્રેક્ટિસ " થીમ હેઠળ 100થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ અને 22 આરોગ્ય મંત્રીઓ ભેગા થયા હતા. ઉપસ્થિતોએ દિલ્હી ઘોષણાપત્ર અપનાવ્યું, જેમાં સભ્ય દેશોને સાબિત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા પરંપરાગત દવાને પ્રાથમિક આરોગ્યસંભાળમાં લાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા.

આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો નક્કી કરવા અને સાંસ્કૃતિક રાજદ્વારીને પ્રોત્સાહન આપવું

કડક ગુણવત્તા અને તાલીમ ધોરણો નક્કી કરવાથી ભારતની વૈશ્વિક વ્યૂહરચના આગળ વધે છે. ગુજરાતના જામનગરમાં WHO ગ્લોબલ ટ્રેડિશનલ મેડિસિન સેન્ટર પ્રાથમિક સંશોધન અને નીતિ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. આયુષ મંત્રાલયે આયુર્વેદ અને યુનાની માટે માનક તાલીમ માર્ગદર્શિકાઓ બનાવવા માટે WHO સાથે ભાગીદારી કરી. તેણે 17 દેશો સાથે હર્બલ ડ્રગ નિયમન વર્કશોપનું પણ સહ-આયોજન કર્યું અને યુએસમાં વનસ્પતિ વિજ્ઞાન પર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં સંશોધન રજૂ કર્યું. સાંસ્કૃતિક પહોંચનો વિસ્તાર ચાલુ છે.

જૂન 2025માં 11મા આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ દરમિયાન 191 દેશોમાં આશરે 2000 કાર્યક્રમો યોજાયા હતા. દરમિયાન, જાપાનના ઓસાકામાં વર્લ્ડ એક્સ્પો 2025માં દૈનિક યોગ સત્રોએ ભારતીય પેવેલિયનને ઇવેન્ટના સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાયેલા હાઇલાઇટ્સમાંનું એક બનાવ્યું.

બહુપક્ષીય સહયોગ અને તબીબી મૂલ્ય યાત્રા

ભારતે મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણોમાં પરંપરાગત આરોગ્યસંભાળને સામેલ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. રિયો ડી જાનેરો ઘોષણા સહિત તાજેતરના બ્રિક્સ નિવેદનો પછી, ચંદીગઢમાં યોજાયેલી 16મી બ્રિક્સ આરોગ્ય પ્રધાનોની બેઠકમાં પરંપરાગત, પૂરક અને સંકલિત દવા પર એક સમર્પિત નિષ્ણાત કાર્યકારી જૂથની સ્થાપના કરવામાં આવી.

તે જ સમયે, સરકાર વિદેશી દર્દીઓ માટે ભારતમાં કુદરતી સંભાળ મેળવવાનું સરળ બનાવી રહી છે. વિશિષ્ટ આયુષ વિઝા વિકલ્પો હવે મુસાફરીને સુવ્યવસ્થિત કરે છે, દર્દીઓ માટે M-3 વિઝા અને તેમના સાથ આપનારાઓ માટે M-4 વિઝા ઓફર કરે છે. આ પહેલ ભારતના વૈશ્વિક તબીબી પર્યટન કેન્દ્ર બનવાના લક્ષ્યને સમર્થન આપે છે.

આયુષ ક્ષેત્ર માટે કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ફાળવણી

કેન્દ્રીય બજેટ (2026-27) માં આયુષ મંત્રાલય માટે રૂ. 4,408 કરોડની ફાળવણી, દેશભરમાં આયુષ આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવા, પુરાવા-આધારિત સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને આયુષ સંબંધિત અન્ય માળખાગત સુવિધાઓ અને વૈશ્વિક પહોંચને મજબૂત બનાવવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર પ્રકાશ પાડે છે. બજેટમાં અનેક મુખ્ય પહેલોની જાહેરાત કરવામાં આવી છે:

• શિક્ષણ, ક્લિનિકલ સેવાઓ અને સંશોધનને મજબૂત બનાવવા માટે ત્રણ નવા ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આયુર્વેદ (AIIA) ની સ્થાપના.
• ગુણવત્તા, માનકીકરણ અને કુશળ માનવશક્તિની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આયુષ ફાર્મસીઓ અને ડ્રગ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓનું અપગ્રેડેશન.
• પરંપરાગત દવામાં પુરાવા-આધારિત સંશોધન અને વૈશ્વિક પહોંચને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જામનગર સ્થિત WHO ગ્લોબલ ટ્રેડિશનલ મેડિસિન સેન્ટરનું અપગ્રેડેશન.

આધુનિક આરોગ્ય પ્રણાલીઓ સાથે પરંપરાનું સંકલન

વારસાગત જ્ઞાન પરંપરાથી સમકાલીન આરોગ્યસંભાળના વધુને વધુ સંસ્થાકીય ઘટક સુધીની આયુર્વેદની સફર આધુનિક સમાજમાં તેની વિકસતી સુસંગતતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આરોગ્યસંભાળ માળખા, શિક્ષણ, સંશોધન, નિયમનકારી પદ્ધતિઓ, ડિજિટલ ઍક્સેસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગના વિસ્તરણથી તેના વિકાસ અને જવાબદાર એકીકરણ માટે એક વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં આવી છે. વૈજ્ઞાનિક માન્યતા, ગુણવત્તા ધોરણો અને પુરાવા-આધારિત સંશોધન પર વધતો ભાર તેની સમકાલીન સુસંગતતાને મજબૂત બનાવવામાં ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે.

તે જ સમયે, જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીઓમાં આયુર્વેદનું એકીકરણ અને તેની વિસ્તરતી વૈશ્વિક ભાગીદારી દર્શાવે છે કે પરંપરાગત જ્ઞાન આધુનિક સંસ્થાઓ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ સાથે કેવી રીતે જોડાઈ શકે છે. આમ, આયુર્વેદનો સતત વિકાસ ભારતના સભ્યતા જ્ઞાન, સમકાલીન આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીઓ અને સર્વાંગી સુખાકારીની શોધ વચ્ચે ગતિશીલ ઇન્ટરફેસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે .

સંદર્ભ

આયુષ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297703®=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287031®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2040904®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209338®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292389®=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225996®=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1994921®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297704®=48&lang=1

https://anudan.Ayush.gov.in/rni_dashboard

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209249®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246931®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179805®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2151745®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2310151®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287033®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296193®=48&lang=2

https://ccras.nic.in/

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

https://aam.mohfw.gov.in/

https://nhsrcindia.org/sites/default/files/2021-03/Operational%20Guidelines%20For%20Comprehensive%20Primary%20Health%20Care%20thru%20Health%20and%20Wellness%20Centers.pdf

https://esanjeevani.mohfw.gov.in/#/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2171329®=48&lang=2

આયુષ નિયામક, એનસીટી દિલ્હી સરકાર

https://Ayush.delhi.gov.in/Ayush/ayurveda

યુનેસ્કો

https://www.unesco.org/en/memory-world/ઋગ્વેદ

અન્ય સ્ત્રોતો

https://www.ibef.org/research/case-study/the-growth-of-ayurveda-in-india

https://www.ibef.org/industry/આયુષ

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5871155/

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad