વિહંગાવલોકન

ખનિજો એ એક મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય સંસાધન છે. તેમનું નિષ્કર્ષણ મહેસૂલ ઉત્પન્ન કરે છે, ઉદ્યોગોને ટેકો આપે છે અને રોજગારીનું સર્જન કરે છે. છતાં પણ ખાણો ધરાવતા જિલ્લાઓ ઘણીવાર ઊંચી કિંમત ચૂકવે છે. વિસ્થાપન, પ્રદૂષણ અને પરંપરાગત આજીવિકા ગુમાવવાનું જોખમ ત્યાં રહેતા લોકો પર તોળાય છે.

ભારતે આ સમુદાયોને ખાણકામની આવકનો એક હિસ્સો પરત કરવા માટે એક સમર્પિત તંત્રનું નિર્માણ કર્યું છે. આ માળખું ડિસ્ટ્રિક્ટ મિનરલ ફાઉન્ડેશન્સ (DMFs) દ્વારા કાર્ય કરે છે. DMFs ખાણકામ લીઝધારકો પાસેથી કાનૂની ફાળો એકત્રિત કરે છે. 17મી સપ્ટેમ્બર 2015ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ખનિજ ક્ષેત્ર કલ્યાણ યોજના (PMKKKY), આ ભંડોળને જમીન પર કલ્યાણકારી અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સમાં નિર્દેશિત કરે છે.

યોજના વિશે

દરેક ખાણકામ પ્રભાવિત વિસ્તાર સામાજિક અને ભૌતિક માળખાકીય સુવિધાઓના ન્યૂનતમ ધોરણને પાત્ર છે. આ વિસ્તારો અને તેના લોકોના કલ્યાણ માટે રાષ્ટ્રીય હિતમાં પ્રધાનમંત્રી ખનિજ ક્ષેત્ર કલ્યાણ યોજના (PMKKKY) ની રચના કરવામાં આવી છે. આ યોજનાનો અમલ DMFs દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે કાયદા હેઠળ તેમને મળતા ભંડોળનો ઉપયોગ કરે છે.

ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1957 અનુસાર રાજ્યોએ તેમના DMF નિયમોમાં PMKKKY નો સમાવેશ કરવો જરૂરી છે. યોજના માટેના સુધારેલા માર્ગદર્શિકા જાન્યુઆરી 2024 માં બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. તેઓ પ્રોજેક્ટ્સના આયોજન અને અમલીકરણ માટે અપડેટ થયેલ માળખું પૂરું પાડે છે.

ઉદ્દેશ્યો

• ખાણકામ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વિકાસલક્ષી અને કલ્યાણકારી પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવા. આવા કાર્યો રાજ્યો અને કેન્દ્રના ચાલુ કાર્યક્રમોના પૂરક છે.
• સ્થાનિક લોકોના પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓ પર ખાણકામની પ્રતિકૂળ અસરોને ઓછી કરવી. આમાં ખાણકામ દરમિયાન અને તે સમાપ્ત થયા પછી અનુભવાતી અસરો બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
• પ્રભાવિત વસ્તી માટે લાંબા ગાળાની, સતત સક્ષમ આજીવિકા સુનિશ્ચિત કરવી.

ડિસ્ટ્રિક્ટ મિનરલ ફાઉન્ડેશન: સંસ્થાકીય આધાર

ડિસ્ટ્રિક્ટ મિનરલ ફાઉન્ડેશન (DMF) માટેની જોગવાઈ ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1957 માં 2015 ના સુધારા દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી. DMFs એ ખાણકામ સંબંધિત કામગીરીથી પ્રભાવિત વ્યક્તિઓ અને વિસ્તારોના હિતમાં કામ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે રચાયેલા બિન-નફાકારક ટ્રસ્ટ છે. તે ખાણકામથી પ્રભાવિત દરેક જિલ્લાને આવરી લે છે. DMFs નું સંચાલન સંબંધિત રાજ્ય સરકારના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. DMF માટેનું ભંડોળ જિલ્લા સ્તરે એકત્રિત કરવામાં આવે છે. DMFs અત્યાર સુધીમાં 23 રાજ્યોના 656 જિલ્લાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. દરેક રાજ્યએ પોતાના DMF નિયમો ઘડ્યા છે.

અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારો માટે રક્ષણાત્મક જોગવાઈઓ

ખાણકામ સંબંધિત કામગીરી મોટાભાગે દેશના ઓછા વિકસિત અને દૂરના વિસ્તારોને અસર કરે છે. તે સંવેદનશીલ સમુદાયો, ખાસ કરીને અનુસૂચિત જનજાતિને પણ અસર કરે છે. આનાથી તેમના પર વિશેષ સંભાળ અને ધ્યાન આપવાનું સુનિશ્ચિત કરવું આવશ્યક બને છે. નિયમો બનાવતી વખતે, રાજ્ય સરકાર અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારોના વહીવટ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓનું પાલન કરે છે. તે પંચાયત (અનુસૂચિત વિસ્તારો સુધી વિસ્તાર) અધિનિયમ, 1996 અને અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વન નિવાસી (વન અધિકારોની માન્યતા) અધિનિયમ, 2006 નું પણ પાલન કરે છે.

ફાઉન્ડેશનને ભંડોળ કેવી રીતે મળે છે

ખાણકામ લીઝધારકોએ બહાર કાઢવામાં આવેલા ખનિજની ક્ષમતાના પ્રમાણમાં અમુક રકમ ચૂકવવાની રહે છે, જેને રોયલ્ટી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડિસ્ટ્રિક્ટ મિનરલ ફાઉન્ડેશન (DMF) માં ફાળો નીચે મુજબ નિર્ધારિત છે:

• 12.01.2015 ના રોજ અથવા તે પછી મંજૂર કરાયેલ ખાણકામ લીઝ અથવા પ્રોસ્પેક્ટિંગ લાયસન્સ-કમ-માઇનિંગ લીઝ સંબંધિત રોયલ્ટીના દસ ટકા.
• 12.01.2015 પહેલાં મંજૂર કરાયેલ ખાણકામ લીઝ સંબંધિત રોયલ્ટીના ત્રીસ ટકા.

ભંડોળ ક્યાં જાય છે

PMKKKY ભંડોળનો ઉપયોગ એક નિર્ધારિત માળખાને અનુસરે છે, જે માળખાકીય વિકાસ સાથે અગ્રતા ધરાવતી કલ્યાણકારી જરૂરિયાતોને સંતુલિત કરે છે.

ઉચ્ચ-અગ્રતા ધરાવતા ક્ષેત્રો: ભંડોળના ઓછામાં ઓછા 70 ટકા

• પીવાના પાણીનો પુરવઠો.
• પર્યાવરણ જાળવણી અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પગલાં.
• આરોગ્ય સંભાળ અને શિક્ષણ.
• મહિલાઓ અને બાળકોનું, તથા વૃદ્ધો અને દિવ્યાંગોનું કલ્યાણ.
• કૌશલ્ય વિકાસ અને આજીવિકા સર્જન.
• સ્વચ્છતા અને આવાસ.
• કૃષિ અને પશુપાલન.

અન્ય અગ્રતા ધરાવતા ક્ષેત્રો: ભંડોળના 30 ટકા સુધી

• ભૌતિક માળખાકીય સુવિધાઓ.
• સિંચાઈ.
• ઉર્જા અને વોટરશેડ વિકાસ.
• ખાણકામ જિલ્લાઓમાં પર્યાવરણીય ગુણવત્તા વધારતું અન્ય કોઈ પણ પગલું.

જમીન પર પ્રગતિ

અમલીકરણનો વ્યાપ આંકડાઓમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. અત્યાર સુધીમાં ₹1 લાખ કરોડથી વધુના મૂલ્યના 4.70 લાખથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. આમાંથી 2.92 લાખથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે. જુલાઈ 2026 સુધીમાં ₹30,512 કરોડથી વધુના કમિટેડ ફંડના ટેકા સાથે અન્ય 78,809 કાર્યો પ્રગતિ હેઠળ છે.

પ્રોજેક્ટ સ્થિતિ	પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યા	રકમ (₹ કરોડ)
મંજૂર થયેલ	4,70,020	1,09,938
પૂર્ણ થયેલ	2,92,156	49,973
ચાલુ	78,809	30,512 (કમિટેડ)

ખાણકામ જિલ્લાઓ માટે વધુ ન્યાયી વ્યવસ્થા

ખનિજો રાષ્ટ્રના છે. તેથી તેના લાભો એ લોકો સુધી પહોંચવા જ જોઈએ જેઓ તેના નિષ્કર્ષણનો બોજ વેઠે છે. DMF-PMKKKY દ્વારા, આ લાભો ખાણકામ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય સંભાળ, પીવાનું પાણી અને આજીવિકાની તકો સુધારવા તરફ વાળવામાં આવે છે.

જેમ જેમ અમલીકરણ ઊંડું થશે, તેમ તેમ પ્રભાવિત સમુદાયો તેમની જમીન નીચેની સંપત્તિનો ન્યાયી હિસ્સો મેળવશે. આમ ખાણકામ રાષ્ટ્રીય વિકાસ અને સ્થાનિક કલ્યાણ બંનેને એકસાથે આગળ વધારી શકે છે.

સંદર્ભ

ખાણ મંત્રાલય

https://mines.gov.in/webportal/content/about-dmfpmkkky

https://mines.gov.in/admin/download/6a895eaeb2fd21787387566.pdf

https://ibm.gov.in/writereaddata/files/10172016123146MR.pdf

નેશનલ DMF પોર્ટલ

https://dmfindia.mines.gov.in/login

ભારતનું નાણાં પંચ

https://fincomindia.nic.in/asset/doc/commission-reports/12th-FC/reports/eng/Chapter%2013.pdf

મહારાષ્ટ્ર સરકાર

https://mahakhanij.maharashtra.gov.in/district-mineral-foundation.aspx

નાણા મંત્રાલય

https://ies.gov.in/arthapedia/concept/district-mineral-foundation-dmf

https://ies.gov.in/arthapedia/concept/pradhan-mantri-khanij-kshetra-kalyan-yojana-pmkkky

પ્રધાનમંત્રી ખનિજ ક્ષેત્ર કલ્યાણ યોજના (PMKKKY)

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2311673) મુલાકાતી સંખ્યા : 11