પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારોને સહાય

ભારતના પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારો દેશની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા અને સાંસ્કૃતિક વારસાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આમાંના ઘણા વ્યવસાયો શારીરિક કૌશલ્યો, પરિવાર આધારિત જ્ઞાન અને નાના પાયાના સાહસો પર આધારિત છે. આવા કારીગરો અને શિલ્પકારોને એન્ડ-ટુ-એન્ડ સપોર્ટ પૂરો પાડવા માટે 17 સપ્ટેમ્બર 2023 ના રોજ પીએમ વિશ્વકર્મા યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.

પીએમ વિશ્વકર્મા યોજના સન્માન, સામર્થ્ય અને સમૃદ્ધિના ત્રણ સ્તંભો પર આધારિત છે, જે પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારો માટે આદર, ક્ષમતા અને સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે. આ યોજના ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા અથવા પરંપરાગત કૌશલ્યોના પરિવાર આધારિત અભ્યાસને મજબૂત કરવા અને પ્રોત્સાહિત કરવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે.

આ કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના નાણાકીય વર્ષ 2023-24 થી નાણાકીય વર્ષ 2027-28 માટે ₹13,000 કરોડનું આઉટલે ધરાવે છે, જેમાં 18 પરંપરાગત વેપારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ યોજનાનો હેતુ કારીગરોના ઉત્પાદનો અને સેવાઓની ગુણવત્તા તથા પહોંચમાં સુધારો કરવાનો અને સ્થાનિક તથા વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા સાથે તેમના સંકલનને સરળ બનાવવાનો છે.

17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આ યોજના 3 વર્ષ પૂર્ણ કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે ત્યારે, તેના 30 લાખ લાભાર્થીઓની નોંધણીનો લક્ષ્યાંક પહેલેથી જ પ્રાપ્ત થઈ ગયો છે.

યોજનાનું માળખું અને મુખ્ય ઘટકો

પીએમ વિશ્વકર્મા એક જ માળખા હેઠળ સહાયના બહુવિધ સ્વરૂપો લાવે છે. તેના મુખ્ય ઘટકો માન્યતા, કૌશલ્ય વર્ધન, ટૂલકિટ પ્રોત્સાહન, ક્રેડિટ સપોર્ટ (ધિરાણ સહાય), ડિજિટલ વ્યવહારો માટે પ્રોત્સાહન અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ છે.

માન્યતા

• નોંધણી અને ચકાસણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવા પર, લાભાર્થીઓને પીએમ વિશ્વકર્મા પ્રમાણપત્ર અને આઈડી કાર્ડ દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવે છે.

કૌશલ્ય વર્ધન

• કૌશલ્ય વર્ધન દ્વારા, લાભાર્થીઓને આધુનિક સાધનો, શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અને નવીન ડિઝાઇન્સથી પરિચિત કરવામાં આવે છે. તાલીમમાં ડિજિટલ વ્યવહારો, માર્કેટિંગ અને ઉદ્યોગસાહસિકતાના જ્ઞાનનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• મૂળભૂત તાલીમ (બેઝિક ટ્રેનિંગ) 5–7 દિવસ માટે ચાલે છે, જ્યારે અદ્યતન તાલીમ (એડવાન્સ્ડ ટ્રેનિંગ) 15 દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે હોય છે. તાલીમાર્થીઓને પ્રતિદિન ₹500 નું સ્ટાઇપેન્ડ મળે છે.

આધુનિક ટૂલકિટ્સ

યોજનાના પાત્ર લાભાર્થીઓને ₹15,000 સુધીની આધુનિક ટૂલકિટ્સ પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે.

ધિરાણ સહાય

વૈધિક ધિરાણ સુધીની પહોંચ એ પીએમ વિશ્વકર્માનો મુખ્ય ભાગ છે. આ યોજના બે તબક્કામાં ₹3 લાખ સુધીની ગેરંટી મુક્ત (કોલેટરલ-ફ્રી) એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલપમેન્ટ લોન પૂરી પાડે છે. પ્રથમ તબક્કો 18 મહિનાની મુદત સાથે ₹1 લાખ સુધીનો છે. મૂળભૂત તાલીમ પૂર્ણ કરનાર લાભાર્થીઓ લોનના પ્રથમ તબક્કા માટે પાત્ર છે. બીજો તબક્કો 30 મહિનાની મુદત સાથે ₹2 લાખ સુધીનો છે.

લોન 5% ના નિશ્ચિત રાહતદરે વ્યાજ પર પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેમાં સરકાર દ્વારા 8% સુધીની વ્યાજ સહાય ભોગવવામાં આવે છે. બીજા તબક્કા માટેની પાત્રતા પ્રથમ તબક્કાની ચુકવણી અને ડિજિટલ વ્યવહારો અપનાવવા અથવા અદ્યતન તાલીમ પૂર્ણ કરવા સાથે જોડાયેલી છે.

ડિજિટલ અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ

પીએમ વિશ્વકર્મા નાણાકીય સહાયને ડિજિટલ અને માર્કેટિંગ સહાય સાથે જોડે છે. લાભાર્થીઓ તેમના બેંક ખાતામાં દરેક ડિજિટલ ચુકવણી અથવા આવક માટે દર મહિને મહત્તમ 100 પાત્ર વ્યવહારો સુધી રૂ. 1 મેળવી શકે છે. માર્કેટિંગ સહાયમાં વેપાર મેળા, પ્રદર્શનો, બ્રાન્ડિંગ અને ગવર્નમેન્ટ ઇ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) જેવા ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ, જાહેરાત અને પ્રચારનો સમાવેશ થાય છે. તે કારીગરોને ઔપચારિક વ્યવસાયિક પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને વિશાળ બજારો સુધી પહોંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

પાત્રતા, નોંધણી અને ઔપચારિકતા

પાત્ર અરજદારો

પીએમ વિશ્વકર્મા 18 વર્ષ કે તેથી વધુ વયના કારીગરો અને શિલ્પકારો માટે ખુલ્લી છે જેઓ 18 અધિચૂચિત પરિવાર આધારિત પરંપરાગત વેપારોમાંથી એકમાં પોતાના હાથ અને સાધનો વડે કામ કરે છે. તેઓ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં સ્વ-રોજગારના આધારે કામ કરતા હોવા જોઈએ.

• અરજદારોએ પાછલા પાંચ વર્ષ દરમિયાન સ્વ-રોજગાર અથવા વ્યવસાયિક વિકાસ માટે સમાન ધિરાણ-આધારિત સરકારી યોજનાઓ હેઠળ લોન લીધેલી હોવી જોઈએ નહીં.
• નોંધણી અને લાભો પરિવારના એક સભ્ય સુધી મર્યાદિત છે, જેમાં પતિ, પત્ની અને અવિવાહિત બાળકોનો સમાવેશ થાય છે.
• સરકારી સેવામાં હોય તેવા વ્યક્તિ અને તેમના પરિવારના સભ્યો પાત્ર નથી.

મુદ્રા (MUDRA) અને પીએમ સ્વાનીધિ (PM SVANidhi) ના લાભાર્થીઓ જેમણે પોતાની લોન પૂર્ણપણે ચૂકવી દીધી છે તેઓ પીએમ વિશ્વકર્મા હેઠળ પાત્ર છે.

સ્વ-રોજગાર ધરાવતો કામદાર અને અસંગઠિત ક્ષેત્ર?

સ્વ-રોજગાર ધરાવતો કામદાર એ છે કે જે કોઈ માલિક દ્વારા રોજગાર મેળવતો નથી પરંતુ વ્યવસાયમાં સ્વતંત્ર રીતે કામ કરે છે. અસંગઠિત ક્ષેત્ર મોટા પ્રમાણમાં સંગઠિત ક્ષેત્રની બહારના અનૌપચારિક સાહસો અને કામદારોને આવરી લે છે.

પીએમ વિશ્વકર્મા હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલા વેપારો

સુથાર (કારપેન્ટર)	હોડી બનાવનાર (બોટ મેકર)	શસ્ત્ર બનાવનાર (આર્મોરર)
લુહાર (મેટલસ્મિથ)	હથોડી અને ટૂલ કિટ બનાવનાર	તાળા બનાવનાર (લોકસ્મિથ)
સોની (ગોલ્ડસ્મિથ)	કુંભાર (પોટર)	શિલ્પકાર, પથ્થર તોડનાર
મોચી / શૂસ્મિથ / ફુટવેર કારીગર	કડિયો (મેસન)	ટોપલી / સાદડી / સાવરણી બનાવનાર / કોઈર વણકર
ઢીંગલી અને રમકડાં બનાવનાર	વાણંદ (બાર્બર)	માળા બનાવનાર (ગાર્લેન્ડ મેકર)
ધોબી (વોશરમેન)	દરજી (ટેલર)	માછીમારીની જાળ બનાવનાર

નોંધણી

અરજીઓ માત્ર કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) દ્વારા જ સબમિટ કરી શકાશે.

ત્રણ-સ્તરીય ચકાસણી અને મંજૂરી

• ચકાસણી: ગ્રામ પંચાયત અથવા શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાના સ્તરે.
• ચકાસણી અને ભલામણ: જિલ્લા અમલીકરણ સમિતિ દ્વારા.
• મંજૂરી: સ્ક્રીનીંગ સમિતિ દ્વારા.

પીએમ વિશ્વકર્મા લાભાર્થીઓને ઔપચારિક MSME ઇકોસિસ્ટમમાં ઉદ્યોગસાહસિકો તરીકે ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ પર પણ ઓનબોર્ડ કરવામાં આવે છે. આનાથી તેઓ લાગુ પડતા સરકારી લાભો મેળવવા માટે સક્ષમ બને છે.

ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ

તે અનૌપચારિક માઇક્રો સાહસોની નોંધણી કરવા માટેનું અને તેમને ઉદ્યમ નોંધણી નંબર તથા પ્રમાણપત્ર પૂરું પાડવા માટેનું એક ઓનલાઇન સિસ્ટમ છે.

પીએમ વિશ્વકર્મા હેઠળ પ્રગતિ

કૌશલ્ય વર્ધન અને ટૂલકિટ સપોર્ટ

15 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, 24.37 લાખથી વધુ કારીગરોએ મૂળભૂત કૌશલ્ય તાલીમ મેળવી હતી, અને 18.16 લાખથી વધુ કારીગરોએ ટૂલકિટ્સ પ્રાપ્ત કરી હતી.

સંસ્થાકીય ધિરાણ સુધીની પહોંચ મજબૂત કરવી

યોજના હેઠળ ~₹5,316 કરોડ મૂલ્યની 6.19 લાખથી વધુ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે. આ ક્રેડિટ સપોર્ટનો હેતુ લાભાર્થીઓને ઇનપુટ્સ ખરીદવા, સાધનો અપગ્રેડ કરવા, કામગીરીનો વિસ્તાર કરવા અને તેમના સાહસોને મજબૂત કરવામાં મદદ કરવાનો છે.

ડિજિટલ સક્ષમીકરણ

8.11 લાખથી વધુ લાભાર્થીઓએ ડિજિટલ પ્રોત્સાહનો પ્રાપ્ત કર્યા છે જેમાં પ્રોત્સાહન તરીકે ₹42 કરોડથી વધુની રકમ વહેંચવામાં આવી છે.

બ્રાન્ડિંગ, પ્રોડક્ટ ડિઝાઇન, પેકેજિંગ અને માર્કેટિંગ માટે AI સાધનોના ઉપયોગ અંગે 12,000 થી વધુ કારીગરોને તાલીમ પણ આપવામાં આવી છે.

બજાર પહોંચ અને આઉટરીચ

• દેશભરમાં 1,500થી વધુ જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને શિબિરો, 50 થી વધુ વર્કશોપ, 82 વેપાર મેળા, 37 રાજ્ય-સ્તરના પ્રદર્શનો અને 50 થી વધુ ફ્લેશ મોબનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
• પ્રથમ પીએમ વિશ્વકર્મા નેશનલ એક્ઝિબિશન કમ ટ્રેડ ફેર 17 જાન્યુઆરી 2026 થી 31 જાન્યુઆરી 2026 દરમિયાન દિલ્હી હાટ ખાતે આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં સમગ્ર ભારતમાંથી 117 થી વધુ કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો જ્યાં તેમણે 2 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું રેકોર્ડ વેચાણ કર્યું હતું. આ પ્રદર્શનની મુલાકાત વિવિધ દેશોના વિદેશી રાજદ્વારીઓ, ભારત સરકારના ઘણા વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ લીધી હતી અને તેમાં 60,000 થી વધુ લોકો આવ્યા હતા.
• 30,000 થી વધુ વિશ્વકર્મા લાભાર્થીઓને ગવર્નમેન્ટ ઇ-માર્કેટપ્લેસ (GeM), ONDC, મીશો, એમેઝોન, ફેબઇન્ડિયા, સુલેખા વગેરે જેવા વિવિધ ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ પર ઓનબોર્ડ કરવામાં આવ્યા છે.
• સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલયે પાત્ર કારીગરોને તેના માર્કેટપ્લેસ પર ઓનબોર્ડ કરવાની સુવિધા પૂરી પાડવા માટે એમેઝોન સાથે એમઓયુ (MoU) પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
• પીએમ વિશ્વકર્મા દિવ્યાંગજન વિશ્વકર્મા કારીગરોને બજાર પહોંચ પૂરી પાડવા માટે 'વન સ્ટેશન વન પ્રોડક્ટ' (OSOP) પહેલનો પણ ઉપયોગ કરી રહી છે. પસંદગીના વધુ ભીડ ધરાવતા રેલવે સ્ટેશનો પરના સમર્પિત છૂટક આઉટલેટ્સ તેમના ઉત્પાદનોનું પ્રદર્શન કરવા અને વેચવા માટે જગ્યા પૂરી પાડે છે. 14 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિવિધ વેપારના 42 થી વધુ દિવ્યાંગજન લાભાર્થીઓને સ્ટોલ સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવી હતી.
• નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયની અવસર (AVSAR) યોજનાના સહયોગથી ભોપાલ અને ચંદીગઢ સહિતના એરપોર્ટ પર પણ પીએમ વિશ્વકર્મા સ્ટોલ ખોલવામાં આવ્યા છે.
• પીએમ વિશ્વકર્મા ઉત્પાદનોના પેકેજિંગ અને બ્રાન્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, 1500 વિશ્વકર્માઓ (શહેર દીઠ 250 કારીગરો)ને તાલીમ આપવા માટે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેકેજિંગના સહયોગથી 6 શહેરોમાં મલ્ટિપલ વર્કશોપનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
• આદિવાસી કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપવા અને તેમના બજારની પહોંચ વિસ્તારવા માટે, મંત્રાલયે ટ્રાઇફેડના સહયોગથી આદિવાસી પીએમવી કારીગરોને ટ્રાઇબ્સ ઇન્ડિયા વગેરે જેવા પ્રતિષ્ઠિત પ્લેટફોર્મ સાથે જોડવા માટે મલ્ટિપલ ટ્રાઇબલ આર્ટિઝન મેળાનું આયોજન કર્યું હતું.
• બિહાર, ગુજરાત, ગોવા, હિમાચલ પ્રદેશ, ઓડિશા, પુડુચેરી વગેરે જેવા રાજ્યોમાં તારાંકિત (સ્ટાર) કેટેગરીની હોટેલો અને રિસોર્ટ્સમાં બહુવિધ પીએમ વિશ્વકર્મા સ્ટોલ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે (જેમ કે રાજ્યોમાં હોટેલ તાજ, રેડિસન, અડબુઝ વગેરે).

લાભાર્થીના અનુભવો અને મૂલ્યાંકન તારણો

આ યોજના પરંપરાગત વ્યવસાયો અને પ્રદેશોની વિવિધ શ્રેણીઓમાં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. નીચેના કેસ સ્ટડીઝ બે અલગ-અલગ વેપારો અને રાજ્યોના લાભાર્થીઓના અનુભવો રજૂ કરે છે.

લાભાર્થીની વાર્તાઓ

નાગાલેન્ડના ઝુનહેબોટોની ટોપલી બનાવનાર કારીગર શ્રીમતી વિલીએ 'પીએમ વિશ્વકર્મા' યોજના હેઠળ કૌશલ્ય તાલીમ પૂર્ણ કરી અને ₹1 લાખની કોલેટરલ-ફ્રી (તારણ-મુક્ત) લોન મેળવી. તેમણે આ લોનનો ઉપયોગ કાચો માલ ખરીદવા અને તેમના વ્યવસાયનો વિસ્તાર કરવા માટે કર્યો. પરિણામે, તેમની માસિક આવકમાં લગભગ 40%નો વધારો થયો અને તે વધીને લગભગ ₹15,000 સુધી પહોંચી.

ઉત્તરાખંડના ચમોલીના લાકડાં પર કોતરણી કરનાર કારીગર શ્રી દર્શન લાલ છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી આ કળા સાથે સંકળાયેલા છે. તેમનો કૌટુંબિક વારસો બદ્રીનાથ મંદિરના નિર્માણમાં સામેલ કારીગરો સાથે જોડાયેલો છે. 'પીએમ વિશ્વકર્મા' યોજના હેઠળ તેમને કૌશલ્ય તાલીમ, ટૂલકિટ અને સુલભ ધિરાણની સુવિધા પ્રાપ્ત થઈ છે. વર્ષ 2026માં તેમણે દિલ્હીમાં આયોજિત 'પીએમ વિશ્વકર્મા હાટ'માં પણ ભાગ લીધો હતો; રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં યોજાયેલું આ તેમનું પ્રથમ પ્રદર્શન હતું, જેનાથી તેમને પોતાની કૃતિઓ વિશાળ બજાર સમક્ષ રજૂ કરવાની તક મળી.

આઈઆઈએમ મુંબઈ દ્વારા સમકાલીન મૂલ્યાંકન

IIM મુંબઈ દ્વારા પીએમ વિશ્વકર્માના સમકાલીન મૂલ્યાંકનમાં તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 11,591 લાભાર્થીઓને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. મૂલ્યાંકનમાં બેંકો, કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ, ઇન્ડિયા પોસ્ટના કર્મચારીઓ અને તાલીમ કેન્દ્રોના ફીડબેકનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

મૂલ્યાંકન અનુસાર, સર્વેક્ષણ કરાયેલા 93% લાભાર્થીઓએ તાલીમ પછી આવકમાં મધ્યમથી નોંધપાત્ર વધારો નોંધાવ્યો હતો. આ તારણ દર્શાવે છે કે કૌશલ્ય વર્ધન સર્વેક્ષણ કરાયેલા લાભાર્થીઓના મોટા હિસ્સા માટે મૂર્ત આર્થિક લાભો સાથે જોડાયેલું હતું.

પરંપરાગત કૌશલ્યો અને આજીવિકાને ટકાવી રાખવી

પીએમ વિશ્વકર્મા પરંપરાગત વ્યવસાયોને તેમના સ્થાનિક અને પરિવાર આધારિત ચરિત્રને જાળવી રાખીને સહાયના રાષ્ટ્રીય માળખામાં મૂકે છે. આ યોજના પરંપરાગત કૌશલ્યોની સાતત્યતા અને આમાંના ઘણા વ્યવસાયો સાથે જોડાયેલી ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાને મજબૂત કરવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. કારીગરો અને શિલ્પકારોને તેમના કામના વિવિધ તબક્કાઓ દરમિયાન સહાય પૂરી પાડીને, તેનો હેતુ આજીવિકાની તકો ઊભી કરવાનો છે જ્યારે બદલાતા આર્થિક વાતાવરણમાં પરંપરાગત જ્ઞાન અને કૌશલ્યોને સુસંગત રાખવામાં મદદ કરવાનો છે.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2310870) મુલાકાતી સંખ્યા : 7