કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે આજે ભુજ, કચ્છ (ગુજરાત) ખાતે ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમોની સમીક્ષા બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી, જેમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડની સંરક્ષણ સ્થિતિ, ઘાસભૂમિ પુનઃસ્થાપન અને પ્રોજેક્ટ ચિત્તાને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. સમીક્ષા બેઠકમાં ગુજરાત સરકારના વન અને પર્યાવરણ, આબોહવા પરિવર્તન તથા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી કેબિનેટ મંત્રી શ્રી અર્જુન મોઢવાડિયા પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય, ગુજરાત વન વિભાગ, વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા અને નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટીના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ હાજર રહ્યા હતા.

આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન, આવાસ પુનઃસ્થાપન અને સમુદાયની ભાગીદારીને જોડીને સંરક્ષણ એ માત્ર વ્યક્તિગત પ્રજાતિઓથી આગળ વધીને સમગ્ર લેન્ડસ્કેપના પુનઃસ્થાપન તરફ જવું જોઈએ, અને કહ્યું કે ભારત લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના સંરક્ષણમાં વૈશ્વિક બેંચમાર્ક બનવા તરફ કામ કરી રહ્યું છે.

શ્રી યાદવે ગુજરાતમાં અત્યંત જોખમમાં મુકાયેલા (ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ) ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (GIB - ઘોરાડ) ના સંરક્ષણ માટેના નવા પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જ્યાં તેમણે નોંધ્યું હતું કે કચ્છ એક મહત્વપૂર્ણ પરંતુ નાની અને અલગ પડેલી વસ્તીને સપોર્ટ કરે છે. ગુજરાત વન વિભાગના સહયોગથી વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ GIB સંરક્ષણ માટેનો ગુજરાત એક્શન પ્લાન બહાર પાડતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તે 30 થી વધુ પક્ષીઓની ન્યૂનતમ વ્યવહારુ વસ્તી સ્થાપિત કરવા અને 200-500 ચોરસ કિમી સુરક્ષિત, સતત આવાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક વિજ્ઞાન-આધારિત રોડમેપ પૂરો પાડે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે તાત્કાલિક ધ્યાન લગભગ 200 ચોરસ કિમીના લાલા-રાવ લેન્ડસ્કેપ પર છે, જેમાં આવાસ પુનઃસ્થાપન, ચરાણ વ્યવસ્થાપન, આક્રમક પ્રજાતિઓ દૂર કરવી, શિકારી વ્યવસ્થાપન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંબંધિત જોખમો ઘટાડવા સહિતના હસ્તક્ષેપોનો સમાવેશ થાય છે.

શ્રી યાદવે માહિતી આપી હતી કે આ વસ્તીને સુરક્ષિત કરવા માટે જમીન પર નોંધપાત્ર કાર્યવાહી કરવામાં આવી ચૂકી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે નલિયામાં, આક્રમક ગાંડા બાવળ (પ્રોસોપિસ જૂલીફ્લોરા) થી ભરેલી લગભગ 11 ચોરસ કિમી ઘાસભૂમિને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી છે, અને શિકારીઓના સંચાલનની સાથે સાથે 15 ચોરસ કિમીને આવરી લેતી 30 કિમીની પ્રેડેટર-પ્રૂફ ફેન્સિંગ (શિકારી મુક્ત વાડ) વડે વિસ્તારને સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યો છે. શ્રી યાદવે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે GIB સંરક્ષણ એ આખરે કચ્છના ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમનું સંરક્ષણ છે, જે તેમણે કહ્યું હતું કે, લેસર ફ્લોરિકન (ખડમોર), ચિંતારા, રણની બિલાડીઓ, રેપ્ટર્સ (શિકારી પક્ષીઓ), ગીધ અને અન્ય વિશિષ્ટ વન્યજીવોને પણ સપોર્ટ કરે છે.

એક અગ્રણી 'જમ્પ-સ્ટાર્ટ' હસ્તક્ષેપનો સંદર્ભ આપતા, જેમાં જંગલી GIB માદાઓ દ્વારા મૂકવામાં આવેલા બિન-ફળદ્રુપ ઇંડાને સંરક્ષણ સંવર્ધન કાર્યક્રમમાંથી ફળદ્રુપ ઇંડા સાથે બદલવામાં આવ્યા હતા, મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આવા બીજા પ્રયાસમાંથી બહાર આવેલું બચ્ચું જંગલમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રથમ ત્રણ મહિનાથી વધુ સમય જીવંત રહ્યું છે - જે ગુજરાતમાં આ પ્રજાતિની પુનઃપ્રાપ્તિ માટે એક ઐતિહાસિક પરિણામ છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે નલિયા નજીક એક GIB સોફ્ટ રીલીઝ સેન્ટર વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે યોગ્ય પ્રોટોકોલ અને આવાસની પરિસ્થિતિઓ ઉપલબ્ધ થયા પછી, રાજસ્થાનમાંથી કેપ્ટિવ-બ્રીડ (કેદમાં ઉછેરાયેલા) પક્ષીઓને તેમના આખરી છોડતા પહેલા આશ્રય આપશે અને અનુકૂળ કરશે.

ઘાસભૂમિ પુનઃસ્થાપન પર, શ્રી યાદવે ઘાસભૂમિના ઇકોલોજીકલ મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, જે તેમણે કહ્યું હતું કે, ભારતના જમીન વિસ્તારના લગભગ 24% ભાગને આવરી લે છે પરંતુ દેશની સૌથી વધુ ક્ષીણ થયેલી અને ઓછી સંરક્ષિત ઇકોસિસ્ટમ્સમાં રહે છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા, ICFRE અને ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાના સહયોગથી નેશનલ કમ્પા (CAMPA) ના સપોર્ટ સાથે સૂચિત પાંચ વર્ષીય રાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકન, ગુજરાતના બન્ની ઘાસભૂમિ સહિતના ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ્સના મેપિંગ, પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન, પુનઃસ્થાપન અને સુધારેલા વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઘાસભૂમિ વ્યવસ્થાપન માટે રાષ્ટ્રીય માળખું વિકસાવવા માટે વૈજ્ઞાનિક આધાર પૂરો પાડશે.

પ્રોજેક્ટ ચિત્તાની સમીક્ષા કરતા, મંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે ભારતે 29 સ્થાપક ચિત્તાઓમાંથી એક વધતી જતી વસ્તી સ્થાપિત કરી છે, જે વસ્તી હવે 52 વ્યક્તિગત ચિત્તાઓ સુધી પહોંચી છે, જેમાં ભારતમાં જન્મેલા 49 બચ્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે કૂનોમાં બચ્ચાઓનો સર્વાઇવલ રેટ (જીવિત રહેવાનો દર), લગભગ 68% ની આસપાસ, યોગ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ હેઠળ સફળ વસ્તી સ્થાપનાની ક્ષમતાને નોંધપાત્ર રીતે દર્શાવે છે. શ્રી યાદવે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે કૂનો નેશનલ પાર્ક અને ગાંધી સાગરના સંકલિત વ્યવસ્થાપન દ્વારા ચિત્તાઓ માટેનું સંરક્ષિત આવાસ 3,428 ચોરસ કિમી સુધી વિસ્તર્યું છે, અને ગુજરાતમાં બન્ની ઘાસભૂમિ અને મધ્ય પ્રદેશમાં નૌરાદેહી વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચુરીને ભવિષ્યના રીલીઝ સાઇટ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે. મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમ વધુને વધુ લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના વ્યવસ્થાપન તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, જે પ્રજાતિની લાંબા ગાળાની પુનઃપ્રાપ્તિ માટે પૂરતો આવાસ, ખોરાક (પ્રાણીઓ) નો આધાર અને ઇકોલોજીકલ કનેક્ટિવિટી સુનિશ્ચિત કરે છે.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2309909) મુલાકાતી સંખ્યા : 21