સાત વર્ષથી, PM-KMY એ નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને વધુ નાણાકીય સુરક્ષા અને ગૌરવ સાથે વૃદ્ધાવસ્થા તરફ જોવામાં મદદ કરી છે. 2019માં શરૂ કરાયેલી આ યોજના 60 વર્ષની ઉંમરથી દર મહિને ₹3,000ના લઘુત્તમ નિશ્ચિત પેન્શનની ઓફર કરે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 24.96 લાખથી વધુ ખેડૂતો આ યોજના હેઠળ નોંધાયા છે. હરિયાણા લગભગ 5.75 લાખ નોંધણીઓ સાથે અગ્રેસર છે, ત્યારબાદ બિહાર 3.46 લાખથી વધુ સાથે છે. 2019થી, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં યોજનાના અમલીકરણ અને આઉટરીચને ટેકો આપવા માટે ₹540.66 કરોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેની પહોંચ ખેતીલાયક સમુદાયોમાં સામાજિક સુરક્ષાના મહત્વ અંગેની વધતી જાગૃતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પીએમ-કેએમવાય ખેડૂતોના પછીના વર્ષોને વધુ સુરક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ બનાવવા માટેના સતત પ્રયાસ તરીકે ઊભી છે.

પીએમ-કેએમવાયના 7 વર્ષ

પેઢીઓથી, ભારતના ખેડૂતોએ ખેતરોમાં અથાક મહેનત કરીને દેશની ખાદ્ય સુરક્ષાનું પોષણ કર્યું છે. જેમ જેમ તેઓ વૃદ્ધ થાય છે, સરકાર ઓળખે છે કે તેમની સખત મહેનતના વર્ષો સુરક્ષા અને ગૌરવના ઇનામને પાત્ર છે. આ ખાસ કરીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે મહત્વપૂર્ણ છે જેમની પાસે તેમના પછીના વર્ષોમાં નિર્ભર રહેવા માટે મર્યાદિત બચત હોઈ શકે છે.

આ વિઝન સાથે, પ્રધાનમંત્રી કિસાન માનધન યોજના (PM-KMY) 12 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના પાત્ર જમીન ધરાવતા નાના અને સીમાંત ખેડૂતો (SMFs), પુરુષ અને મહિલા બંનેને 60 વર્ષની ઉંમરથી સતત માસિક પેન્શનની ખાતરી આપે છે. આ હસ્તક્ષેપ તેમના સોનેરી વર્ષો સ્થિરતા અને મનની શાંતિ સાથે વિતે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

તેની શરૂઆતથી, પીએમ-કેએમવાય ખેતીલાયક સમુદાય માટે સામાજિક સુરક્ષાના એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે. 12 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ, આ યોજના તેની સાત વર્ષની સફર પૂર્ણ કરે છે. આ સાત વર્ષોમાં, યોજનાએ દેશભરના ખેડૂતો વચ્ચે પોતાની પહોંચનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે. તે ખેડૂતો તેમના પછીના વર્ષો તરફ વધુ નાણાકીય સુરક્ષા અને ગૌરવ સાથે જોઈ શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારની સતત કટિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

અસર: સામાજિક સુરક્ષાના પ્રભાવનો વિસ્તાર કરવો

પીએમ-કેએમવાયની સફર માત્ર તેના સાત વર્ષના માઇલસ્ટોનમાં જ નહીં, પરંતુ તેના સામાજિક સુરક્ષા માળખા હેઠળ લાવવામાં આવેલા ખેડૂતોની વધતી સંખ્યામાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. સામાજિક સુરક્ષાના વચને ખેતીલાયક સમુદાયોમાં વધુને વધુ ગુંજ મેળવી છે, જેમાં પીએમ-કેએમવાય એ 06 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 24,96,252 નોંધણીઓ આકર્ષિત કરી છે.

આ અસર ખાસ કરીને યોજનાના રાજ્યવાર ફેલાવામાં જોઈ શકાય છે. હરિયાણા લગભગ 5.75 લાખ નોંધાયેલા ખેડૂતો સાથે અગ્રેસર છે, ત્યારબાદ બિહાર 3.46 લાખથી વધુ સાથે છે. ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશે 2.5 લાખથી વધુ નોંધણીઓ વટાવી દીધી છે, જ્યારે છત્તીસગઢે 2 લાખથી વધુ નોંધણી કરી છે. ઓડિશા, જમ્મુ અને કાશ્મીર, મધ્ય પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર યોજનાના રાષ્ટ્રીય પ્રભાવને વધુ મજબૂત કરે છે.

આ વિસ્તરતી પહોંચ પાછળ સતત જાહેર રોકાણ રહેલું છે. 2019 થી, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં પીએમ-કેએમવાય હેઠળ દેશભરમાં ₹540.66 કરોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે તેના સતત અમલીકરણ અને આઉટરીચને ટેકો આપે છે.

ખેડૂતોની વૃદ્ધાવસ્થાના રક્ષણ માટે દાખલ કરવામાં આવેલા સામાજિક સુરક્ષાના ઉપાયથી, પીએમ-કેએમવાય દેશવ્યાપી સુરક્ષા જાળ તરીકે વિકસી છે. તે ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષાને સુરક્ષિત કરવામાં પોતાનું કાર્યકારી જીવન વિતાવનારા લાખો લોકો માટે નાણાકીય સુરક્ષાનું વચન વધુ નજીક લાવે છે.

ખેડૂતોના સોનેરી વર્ષો માટે એક પેન્શન કવચ

પ્રધાનમંત્રી કિસાન માનધન યોજના (PM-KMY) એ કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ દ્વારા સંચાલિત કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના છે. આ યોજના ભારતીય જીવન વિમા નિગમ (LIC) ના સહયોગથી અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

પીએમ-કેએમવાય એ એક સ્વૈચ્છિક અને અંશદાન આધારિત વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના છે જે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને તેમના પછીના વર્ષો દરમિયાન નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે રચાયેલ છે. આ યોજના હેઠળ, પાત્ર ગ્રાહકોને 60 વર્ષની ઉંમર પ્રાપ્ત કર્યા પછી દર મહિને ₹3,000નું લઘુત્તમ નિશ્ચિત પેન્શન મળે છે.

આ યોજના ગ્રાહકના મૃત્યુ પછી કૌટુંબિક પેન્શન સહાય પણ પૂરી પાડે છે. જો ગ્રાહક પેન્શન મેળવતી વખતે મૃત્યુ પામે છે, તો જીવનસાથી ગ્રાહકના પેન્શનના 50% જેટલા કૌટુંબિક પેન્શન માટે હકદાર છે. આ રકમ દર મહિને ₹1,500 થાય છે. આ લાભ ફક્ત જીવનસાથી માટે જ ઉપલબ્ધ છે અને તે ત્યારે જ લાગુ થાય છે જો જીવનસાથી અગાઉથી પીએમ-કેએમવાયના લાભાર્થી ન હોય.

જો ગ્રાહક 60 વર્ષની ઉંમર પ્રાપ્ત કરતા પહેલા મૃત્યુ પામે તો આ યોજના એક વિકલ્પ પણ પૂરો પાડે છે. જો લાભાર્થીએ નિયમિત અંશદાન આપ્યું હોય, તો જીવનસાથી નિર્ધારિત નિયમિત અંશદાન આપીને યોજનામાં જોડાઈ શકે છે અને તેને ચાલુ રાખી શકે છે. અથવા, જીવનસાથી બહાર નીકળવા અને ઉપાડની જોગવાઈઓ મુજબ યોજનામાંથી બહાર નીકળી શકે છે.

પીએમ-કેએમવાયથી કોણ લાભ મેળવી શકે છે?

આ યોજના સમગ્ર દેશમાં બે હેક્ટર સુધીની ખેતીલાયક જમીન ધરાવતા નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે ખુલ્લી છે. નોંધણી કરાવવા માટે ખેડૂતોની ઉંમર 18 થી 40 વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ. લાયક બનવા માટે, તેમના નામો 1 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ સંબંધિત રાજ્યો અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના જમીન રેકોર્ડમાં દેખાવા જોઈએ. તેઓ યોજનાના બાકાત માપદંડો હેઠળ આવતા હોવા જોઈએ નહીં.

બાકાત માપદંડ: પીએમ-કેએમવાય માટે કોણ પાત્ર નથી?

જ્યારે પ્રધાનમંત્રી કિસાન માનધન યોજના (PM-KMY) નાના અને સીમાંત ખેડૂતો (SMFs) માટે વ્યાપક સામાજિક સુરક્ષા જાળ તરીકે રચાયેલ છે, ત્યારે લઘુત્તમ વૃદ્ધાવસ્થા નાણાકીય કવરેજ ધરાવતા લોકો સુધી લાભો પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે વ્યક્તિઓની ચોક્કસ શ્રેણીઓને સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખવામાં આવી છે.

1. અન્ય સામાજિક સુરક્ષા અને પેન્શન યોજનાઓ હેઠળ આવરી લેવાયેલા ખેડૂતો

જે ખેડૂતો પહેલેથી જ અન્ય વૈધાનિક અથવા કેન્દ્રીય સામાજિક સુરક્ષા કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા છે તેઓ પીએમ-કેએમવાયમાં જોડાવા માટે પાત્ર નથી:

નેશનલ પેન્શન સ્કીમ (NPS), એમ્પ્લોઇઝ સ્ટેટ ઇન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન (ESIC) સ્કીમ, અથવા એમ્પ્લોઇઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઇઝેશન સ્કીમ જેવી વૈધાનિક યોજનાઓના ગ્રાહકો.

પ્રધાનમંત્રી શ્રમ યોગી માન-ધન યોજના (PM-SYM) ના લાભાર્થીઓ.

પ્રધાનમંત્રી લઘુ વ્યાપારી માન-ધન યોજના (PM-LVM) ના લાભાર્થીઓ.

2. ઉચ્ચ આર્થિક સ્થિતિની શ્રેણીઓ

સંવેદનશીલ ખેતીલાયક પરિવાર તરફ સહાય લક્ષિત કરવા માટે, નીચેનામાંથી કોઈપણ ઉચ્ચ આર્થિક સૂચકાંકો ધરાવતી વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે:

સંસ્થાકીય જમીનધારકો: તમામ સંસ્થાકીય જમીન ધરાવતી સંસ્થાઓ.

બંધારણીય પદ ધરાવનારા: બંધારણીય પદોના ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન ધારકો.

જાહેર પ્રતિનિધિઓ: ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન મંત્રીઓ અથવા રાજ્ય મંત્રીઓ, લોકસભા અથવા રાજ્યસભાના સભ્યો, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અથવા વિધાન પરિષદોના સભ્યો, મહાનગરપાલિકાઓના મેયર અને જિલ્લા પંચાયતોના પ્રમુખ.

સરકારી અને જાહેર ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ: કેન્દ્રીય/રાજ્ય સરકારના મંત્રાલયો, વિભાગો અથવા ક્ષેત્રીય એકમો, કેન્દ્રીય અથવા રાજ્ય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (PSEs), સંલગ્ન અથવા સ્વાયત્ત સંસ્થાઓના સેવા આપતા અથવા નિવૃત્ત અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ, તેમજ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓના નિયમિત કર્મચારીઓ.

મલ્ટી-ટાસ્કીંગ સ્ટાફ (MTS), વર્ગ IV અને ગ્રુપ Dના કર્મચારીઓને આ બાકાતમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે અને તેઓ પીએમ-કેએમવાય માટે પાત્ર રહે છે.

આવકવેરો ભરનારા: તમામ વ્યક્તિઓ જેમણે છેલ્લા આકારણી વર્ષમાં આવકવેરો ચૂકવ્યો હતો.

નોંધાયેલા વ્યાવસાયિકો: પ્રોફેશનલ બોડીઝ પાસે નોંધાયેલા ડૉક્ટરો, એન્જિનિયરો, વકીલો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ (CAs) અને આર્કિટેક્ટ્સ જેવા પ્રેક્ટિસ કરતા વ્યાવસાયિકો.

3. ચકાસણી અને સ્વ-ઘોષણા

પીએમ-કેએમવાય માટેની પાત્રતા ચકાસણી મુખ્યત્વે અરજદાર દ્વારા સ્વ-ઘોષણા પર આધારિત છે. રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સરકારો આ સ્વ-ઘોષણાઓના આધારે પાત્રતા પ્રમાણિત કરે છે. જો અરજદારે ખોટી કે અસત્ય ઘોષણા સબમિટ કરી હોવાનું માલૂમ પડે, તો તેઓ યોજના હેઠળના નાણાકીય લાભો માટે અપાત્ર બને છે, કેન્દ્ર સરકારનું મેચિંગ અંશદાન બંધ કરવામાં આવે છે, અને ગ્રાહકના અંશદાન વ્યાજ વગર પરત કરવામાં આવે છે.

સુરક્ષિત ભવિષ્ય માટે સહિયારું અંશદાન

પીએમ-કેએમવાય સહિયારા અંશદાન મોડેલને અનુસરે છે, જે હેઠળ ખેડૂત અને કેન્દ્ર સરકાર પેન્શન ફંડમાં સરખો ફાળો આપે છે. ખેડૂતો તેમના કામકાજના વર્ષો દરમિયાન માસિક અંશદાન આપે છે, જ્યારે સરકાર સરખો મેચિંગ ફાળો આપે છે.

ખેડૂતનું માસિક અંશદાન ₹55 થી ₹200 સુધીનું હોય છે, જે ખેડૂત કઈ ઉંમરે યોજનામાં જોડાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. આમ, નાની ઉંમરે પ્રવેશ કરનારા દર મહિને ઓછી રકમનું અંશદાન આપે છે, જ્યારે પાછળથી જોડાવનારાઓ વધુ રકમનું અંશદાન આપે છે, જે નીચે મુજબ છે:

પ્રવેશ ઉંમર (વર્ષમાં)	નિવૃત્તિની ઉંમર (વર્ષમાં)	સભ્યનું અંશદાન (રૂ.)	સરકારનું અંશદાન (રૂ.)	કુલ અંશદાન (રૂ.)
18	60	55	55	110
19	60	58	58	116
20	60	61	61	122
21	60	64	64	128
22	60	68	68	136
23	60	72	72	144
24	60	76	76	152
25	60	80	80	160
26	60	85	85	170
27	60	90	90	180
28	60	95	95	190
29	60	100	100	200
30	60	105	105	210
31	60	110	110	220
32	60	120	120	240
33	60	130	130	260
34	60	140	140	280
35	60	150	150	300
36	60	160	160	320
37	60	170	170	340
38	60	180	180	360
39	60	190	190	380
40	60	200	200	400

ખેડૂતનું અંશદાન યોજના સાથે જોડાયેલા બેંક ખાતામાંથી આપમેળે (ઓટો-ડેબિટ) કપાઈ જાય છે. આ પેન્શન ફંડ તરફ નિયમિત માસિક અંશદાન સુનિશ્ચિત કરે છે. નોંધણી વખતે, ખેડૂત ઓટો-ડેબિટ મેન્ડેટ આપે છે. તે લિંક કરેલા બેંક ખાતામાંથી લાગુ માસિક અંશદાનના કપાતને અધિકૃત કરે છે.

પાત્ર નાના અને સીમાંત ખેડૂતો પીએમ-કેએમવાય તરફ સ્વૈચ્છિક અંશદાન માટે તેમના પીએમ-કિસાન લાભોનો ઉપયોગ કરવાનું પણ પસંદ કરી શકે છે. આ હેતુ માટે, ખેડૂત એનરોલમેન્ટ-કમ-ઓટો-ડેબિટ મેન્ડેટ સબમિટ કરે છે. તે જે બેંક ખાતામાં પીએમ-કિસાન લાભો જમા થાય છે તેમાંથી અંશદાનના સ્વચાલિત કપાતને અધિકૃત કરે છે.

નોંધણી: એક સરળ ડિજિટલ પ્રક્રિયા

પીએમ-કેએમવાય પાત્ર નાના અને સીમાંત ખેડૂતો (SMFs) ને નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર (CSC) દ્વારા સરળ, કાગળ વગરની નોંધણી પ્રક્રિયા પૂરી પાડે છે. ખેડૂતોએ ઓટીપી (OTP) ચકાસણી માટે તેમનું આધાર કાર્ડ, બેંક ખાતાની વિગતો અને મોબાઇલ નંબર સાથે રાખવાનો રહેશે.

સીએસસી (CSC) પર, વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર (VLE) ખેડૂતની વિગતોની ચકાસણી કરે છે અને ઓનલાઈન રજીસ્ટ્રેશન પૂર્ણ કરે છે. ખેડૂત મેન્ડેટ ફોર્મ પર સહી કરે છે. આ પછી, પ્રથમ અંશદાન ડિજિટલ રીતે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.

સફળ રજીસ્ટ્રેશન પછી, ખેડૂતને પેન્શન એકાઉન્ટ નંબર અને પેન્શન કાર્ડ મળે છે. વિગતો ભારતીય જીવન વિમા નિગમ (LIC) ને મોકલવામાં આવે છે, જે પેન્શન ફંડ અને પેન્શન ચૂકવણીનું સંચાલન કરે છે. ત્યારબાદના અંશદાન ખેડૂતના બેંક ખાતામાંથી ઓટો-ડેબિટ થાય છે.

ખેડૂતો માસિક, ત્રિમાસિક, ચાર-માસિક અથવા અર્ધવાર્ષિક અંશદાન વિકલ્પો પસંદ કરી શકે છે, જે તેમની નાણાકીય સાયકલ અનુસાર સુગમતા પૂરી પાડે છે. આ પ્રક્રિયા ખેડૂતોને તેમની અનુકૂળતા મુજબ ડિજિટલ રીતે નોંધણી પૂર્ણ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે તેમના અંશદાન અને પેન્શન રેકોર્ડ્સ પદ્ધતિસર રીતે જાળવવામાં આવે છે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.

ખેડૂતોની સુખાકારી માટે સતત કટિબદ્ધતા

પીએમ-કેએમવાયના સાત વર્ષ ભારતના નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે સામાજિક સુરક્ષા મજબૂત કરવાના સતત પ્રયાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. 2019 માં શરૂ કરાયેલી આ યોજનાએ દેશભરમાં તેની પહોંચનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે, જેનાથી ખેતીલાયક પરિવારોની નજીક વૃદ્ધાવસ્થાની આવક સુરક્ષા આવી છે. તેની સરળ, કાગળ વગરની નોંધણી પ્રક્રિયા અને લવચીક અંશદાન વિકલ્પોએ પાત્ર ખેડૂતો માટે ભાગ લેવાનું સરળ બનાવ્યું છે. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે, પીએમ-કેએમવાય 60 વર્ષની ઉંમર પછી એક નિર્ભર પેન્શન પૂરું પાડીને ખેડૂતોના ઉત્પાદક વર્ષોથી પરે જુએ છે. પીએમ-કેએમવાયની સફર તેથી માત્ર નોંધણી અને કવરેજ વિશે નથી. તે ખેડૂતોના પછીના વર્ષોમાં તેમના ગૌરવ અને નાણાકીય સ્થિરતાનું રક્ષણ કરવા માટેની વ્યાપક કટિબદ્ધતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પેન્શન સુરક્ષા જાળ બનાવીને, આ યોજના ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષાને સુરક્ષિત કરવામાં પોતાનું કાર્યકારી જીવન વિતાવનારાઓ માટે વધુ સુરક્ષાના વચનને મજબૂત કરે છે.

સંદર્ભો

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://pmkisan.gov.in/Documents/PM-KMY%20-%20Operational%20Guidelines.pdf

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/187/AU1656_xhexVu.pdf?source=lsapps

https://pmkmy.gov.in/scheme/pmkmy https://agriwelfare.gov.in/Documents/DAFW_AnnualReport_2025_26_En.pdf

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2053142&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150838&reg=48&lang=1 https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2022/jan/doc20221185101.pdf

પીડીએફ (pdf) ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2309297) મુલાકાતી સંખ્યા : 11