ભારતનો ગોલ્ડન ફાઇબર ઉદ્યોગ

શણ એ ભારતમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કુદરતી રેસાઓમાંથી એક છે, જે તેના વ્યાપક ઉપયોગો અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા માટે મૂલ્યવાન છે. વ્યાપાર અને ઔદ્યોગિક સંદર્ભમાં, શણ અને મેસ્તાને તેમના સમાન ઉપયોગોને કારણે સંયુક્ત રીતે કાચા શણ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મેસ્તા એ એક બાસ્ટ ફાઇબર પાક છે જે ખાસ કરીને સુકા કૃષિ-આબોહવા વાળા પ્રદેશોમાં શણના એક ખર્ચ-અસરકારક વિકલ્પ તરીકે વાવવામાં આવે છે. તેના વિશિષ્ટ સોનેરી રંગ અને રેશમી ચમકના કારણે, શણને સામાન્ય રીતે "ગોલ્ડન ફાઇબર" (સુવર્ણ રેસા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભારત કાચા શણનું વિશ્વમાં સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. અન્ન અનાજ ઉત્પાદનનો ત્રીજો આગોતરો અંદાજ (2025-26) શણ અને મેસ્તાના ઉત્પાદનમાં 2024-25 માં 88.02 લાખ થી વધીને 2025-26 માં 94.03 લાખની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. July 2026 સુધીના અંદાજ મુજબ, શણની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં પણ ભારત વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રેસર દેશ છે, જે અંદાજિત વૈશ્વિક ઉત્પાદનના લગભગ 75% હિસ્સો ધરાવે છે. શણ ઉદ્યોગ ભારતના પૂર્વ ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળમાં મજબૂત ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે. આ ઉદ્યોગ સંગઠિત મિલો અને વિવિધ શણ એકમોમાં આશરે 3.70 લાખ કામદારોને પ્રત્યક્ષ રોજગારી પૂરી પાડે છે. તે શણની ખેતીમાં રોકાયેલા લગભગ 40 લાખ ખેડૂત પરિવારોની આજીવિકાને પણ ટકાવી રાખે છે. December 2025 સુધીમાં, ભારતમાં 120 કમ્પોઝિટ જૂટ મિલો છે, અને એકલા પશ્ચિમ બંગાળમાં 89 મિલો આવેલી છે, જે તમામ રાજ્યોમાં સૌથી વધુ છે.

રાષ્ટ્રીય માંગને પહોંચી વળવા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન પૂરતું હોવાથી ભારત શણની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં પૂર્ણપણે આત્મનિર્ભર બની રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, શણની ચીજવસ્તુઓનો સ્થાનિક વપરાશ 12.05 લાખ MT હતો. આ શણની ચીજવસ્તુઓના કુલ ઉત્પાદનના 94% હિસ્સો ધરાવે છે, જે 12.80 લાખ MT હતું. વધુમાં, ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ₹3,155.27 કરોડની કિંમતની 1.71 લાખ MT શણની ચીજવસ્તુઓની નિકાસ કરી હતી. કાચા શણના સંદર્ભમાં, ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ₹225.11 કરોડની કિંમતનું 22,700 MT કાચું શણ નિકાસ કર્યું હતું.

ભારતમાં શણ ઉત્પાદનના ઇતિહાસનો માર્ગ

ભારતમાં શણનો ઇતિહાસ ઈસા પૂર્વે ત્રીજી સદી સુધી શોધી શકાય છે. જો કે, બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન તેના વ્યૂહાત્મક લશ્કરી ઉપયોગોને કારણે તે એક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી વસ્તુ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ બંગાળમાં અનેક જૂટ મિલોની સ્થાપના કરી, આ પ્રદેશને શણની ખેતી અને પ્રોસેસિંગના કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કર્યો.

1947 માં ભારતની આઝાદી અને ત્યાર પછીના વિભાજને બંગાળના સંકલિત શણ અર્થતંત્રને નોંધપાત્ર રીતે અસ્તવ્યસ્ત કરી દીધું. શણ ઉગાડતા લગભગ 80% વિસ્તારો પૂર્વ પાકિસ્તાન (હવે બાંગ્લાદેશ) નો ભાગ બની ગયા. પરંતુ મોટાભાગની જૂટ મિલો ભારતમાં જ રહી, જેના પરિણામે આ મિલોમાં પ્રોસેસિંગ માટે કાચા માલની તીવ્ર અછત સર્જાઈ. આ અસંતુલનને દૂર કરવા માટે, સરકારે સપ્ટેમ્બર 1949 માં "ગ્રો મોર જૂટ" (વધુ શણ ઉગાડો) ઝુંબેશ શરૂ કરી. ખેડૂતોને ડાંગરની ખેતીમાંથી શણની ખેતી તરફ વળવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. પરિણામે, ભારતનું કાચા શણનું ઉત્પાદન 6.7 લાખ ટન (1951-52) થી બમણા કરતાં વધુ વધીને 14.56 લાખ ટન (1961-62) થયું. શણ પેકેજિંગ એક્ટ, 1987 એ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના પેકેજિંગ માટે શણના કોથળાના ઉપયોગને ફરજિયાત બનાવીને આ ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત બનાવ્યું. આ પગલાથી ભારતીય શણ ખેડૂતો માટે એક સ્થિર બજાર સુનિશ્ચિત થયું. સમય જતાં, શણ એક વ્યૂહાત્મક ગ્રીન ફાઇબર તરીકે ઉભરી આવ્યું, જે ગ્રામીણ આજીવિકા અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ ઔદ્યોગિક વિકાસમાં યોગદાન આપે છે.

હાલમાં, પશ્ચિમ બંગાળ દેશમાં કાચા શણની ખેતીમાં સૌથી મોટો હિસ્સો આપે છે, ત્યારબાદ બિહાર, અસમ, ઓડિશા અને ઝારખંડનો નંબર આવે છે. શણ સામાન્ય રીતે માર્ચ એપ્રિલ દરમિયાન વાવવામાં આવે છે અને 100–110 દિવસમાં તેની લણણી કરવામાં આવે છે. તે પાકની વૃદ્ધિના સમયગાળા દરમિયાન 700–1,500 mm વચ્ચેના વરસાદ સાથે ગરમ અને ભેજવાળી પરિસ્થિતિઓમાં સારી રીતે થાય છે. આ કૃષિ-આબોહવાની જરૂરિયાતોની તેની ખેતી મુખ્યત્વે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં કેન્દ્રિત છે અને તે મુખ્યત્વે વરસાદ આધારિત છે. આ પાક મુખ્યત્વે નાના અને સીમંત ખેડૂતો દ્વારા ઉગાડવામાં આવે છે.

શણ શા માટે એક મહત્વપૂર્ણ કુદરતી રેસો છે?

શણ એ બાયોડિગ્રેડેબલ અને રિસાયકલ કરી શકાય તેવો કુદરતી રેસો છે જે તેની ઝડપી વૃદ્ધિ, ખર્ચ-અસરકારકતા અને વ્યાપક ઉપલબ્ધતા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. તે મજબૂત, ટકાઉ, શ્વાસ લેવા યોગ્ય (બ્રીધેબલ) અને અત્યંત સર્વતોમુખી છે, જે પેકેજિંગ, બાંધકામ, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક કાપડમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. શણ થર્મલ અને એકોસ્ટિક ઇન્સ્યુલેશન (ઉષ્મા અને અવાજ અવરોધક), ઉચ્ચ ભેજ શોષણ અને ઓછું સ્ટેટિક જનરેશન સહિતના અનુકૂળ કાર્યાત્મક ગુણો પણ ધરાવે છે. તે કુદરતી અને સિન્થેટિક બંને રેસાઓ સાથે સારી રીતે ભળી જાય છે, જે મૂલ્યવર્ધિત અને કાપડના ઉપયોગની વિશાળ શ્રેણીને સરળ બનાવે છે.

જૂટ જિયોટેક્સટાઇલ: સસ્ટેનેબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું કાપડ

જૂટ જિયોટેક્સટાઇલ (JGT) એ શણની એક સર્વતોમુખી, વૈવિધ્યસભર પ્રોડક્ટ છે જે ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ વર્ગની છે. તેનો ઉપયોગ સિવિલ એન્જિનિયરિંગ, જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા, રસ્તાના પાકા બાંધકામ અને નદીના કિનારાના સંરક્ષણ જેવા ઘણા ક્ષેત્રોમાં થઈ શકે છે. JGT ખાસ પ્રોસેસિંગ અને વણાટ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શણના રેસામાંથી બનાવી શકાય છે.

તેની કાર્યાત્મક અસરો, પર્યાવરણીય સુસંગતતા, અનુકૂળ ટેકનો-ફિઝિકલ ગુણધર્મો અને કિંમતની સ્પર્ધાત્મકતાને કારણે તે વધુને વધુ સ્વીકૃતિ મેળવી રહ્યું છે. પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિકોણથી, JGT પૂર્ણપણે બાયોડિગ્રેડેબલ છે, જેથી જમીનની રચના અને ફળદ્રુપતામાં સુધારો થાય છે. તદુપરાંત, JGT ને ક્ષીણ થયેલા ભૂમિભાગોમાં જમીનનું સ્થિરીકરણ, ધોવાણ નિયંત્રણ અને પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન માટેના અસરકારક કુદરતી ઉકેલ તરીકે વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત છે. આ એટલા માટે છે કારણ કે તે જમીનનું નીચું તાપમાન જાળવી રાખીને અને સપાટીની વિક્ષેપતા ઘટાડીને માઇક્રો-એન્વાયર્નમેન્ટને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી, તે બીજના અંકુરણ અને છોડના પ્રારંભિક વિકાસમાં ટેકો આપે છે.

જૂટ જિયોટેક્સટાઇલના ઉપયોગો

જૂટ જિયોટેક્સટાઇલે સિવિલ એન્જિનિયરિંગ, મૃદા સંરક્ષણ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસમાં વિવિધ ઉપયોગો માટે અસરકારક કુદરતી સામગ્રી તરીકે માન્યતા મેળવી છે: તેનો ઉપયોગ કાચા બંધો, ટેકરીઓના કટિંગ, નદીના કિનારાઓ, કેનાલો અને વરસાદી પાણી સંચયના માળખામાં ઢાળ સંરક્ષણ (સ્લોપ પ્રોટેક્શન) માટે વ્યાપકપણે થાય છે. આનું કારણ એ છે કે તેની ઉચ્ચ પ્રારંભિક ટેન્સાઇલ તાકાત અને સપાટીની ખરબચડાપણું જમીનના સ્થિરીકરણને વધારે છે અને ધોવાણ ઘટાડે છે. રસ્તા અને માલસામાનના રસ્તાના બાંધકામમાં, રેલ્વે ટ્રેકના નિર્માણમાં, JGT લોડ વિતરણમાં સુધારો કરે છે અને સેટલમેન્ટને નિયંત્રિત કરે છે. આનાથી જાળવણી જરૂરિયાતો અને લાઇફસાયકલ ખર્ચ ઘટે છે. ગુપ્ત ગટર વ્યવસ્થામાં, ખાસ કરીને પહાડી પ્રદેશોમાં તેનો ઉપયોગ જમીનના સ્થાનાંતરણને રોકવાની સાથે પાણીના નિયંત્રિત પ્રવાહને સક્ષમ બનાવે છે. JGT નો ઉપયોગ પ્રીફેબ્રિકેટેડ વર્ટિકલ ડ્રેઇન્સ દ્વારા નરમ જમીનને સ્થિર કરવા માટે પણ થાય છે, જે એકત્રીકરણને ઝડપી બનાવે છે અને સહનશક્તિ વધારે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં, નેશનલ જૂટ બોર્ડ એન્જિનિયરિંગ સામગ્રી તરીકે જૂટ જિયોટેક્સટાઇલ વિકસાવવા અને પ્રોત્સાહિત કરવામાં સક્રિયપણે રોકાયેલું છે. બોર્ડ અંતિમ ઉપયોગકર્તાઓને ટેકનિકલ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે, જેમાં ડિઝાઇન સ્પષ્ટીકરણો, ખરીદી પ્રક્રિયાઓ, પરીક્ષણ પ્રોટોકોલ અને ઇન્સ્ટોલેશન પદ્ધતિઓ પર માર્ગદર્શન શામેલ છે.

ભારતીય ટુકડીએ કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2026 માં શણના પોશાકનું પ્રદર્શન કર્યું

2026 કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ભારતીય રમતવીરો અને ટીમના સભ્યો દ્વારા શણ-વિસ્કોસ-બ્લેન્ડેડ પોશાક પહેરવામાં આવ્યો હતો. આ કપડાં નેશનલ જૂટ બોર્ડ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ પોશાક નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફેશન ટેકનોલોજી (NIFT), નવી દિલ્હી દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. આ પહેલ સસ્ટેનેબલ અને નવીન ટેક્સટાઇલ ઉકેલ તરીકે 100% બાયોડિગ્રેડેબલ શણ-વિસ્કોસ બ્લેન્ડેડ ફેબ્રિકની ક્ષમતાને હાઇલાઇટ કરે છે. આ પહેલે ભારતના શણ ઉદ્યોગને વૈશ્વિક દ્રશ્યતા પૂરી પાડી છે જ્યારે ભારતીય ઉત્પાદકોની કારીગરી પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.

ખેતરથી બજાર સુધી: શણ ઉદ્યોગ માટે સરકારી હસ્તક્ષેપ

સરકારે ભારતના શણ ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા માટેની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવતા નીતિગત પગલાંઓની શ્રેણી હાથ ધરી છે. આમાં કાચા શણ માટે ન્યૂનતમ ટેકાના ભાવ (MSP) માં વધારાના સુધારાનો સમાવેશ થાય છે. કાચા શણની MSP નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે ₹5,925 પ્રતિ ક્વિન્ટલ નક્કી કરવામાં આવી છે. આનાથી ઉત્પાદનની અખિલ ભારતીય ભારિત સરેરાશ કિંમત પર 61.8% વળતર સુનિશ્ચિત થશે. આ નાણાકીય વર્ષ 2014-15 માં કાચા શણની MSP (₹2,400 પ્રતિ ક્વિન્ટલ) કરતાં આશરે 147% નો વધારો દર્શાવે છે. શણના ખેડૂતોને ચૂકવવામાં આવતી MSP રકમમાં પણ સમય જતાં વધારો થયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2004-05 થી નાણાકીય વર્ષ 2013-14 ના સમયગાળા માટે, ચૂકવવામાં આવેલી રકમ ₹441 કરોડ હતી. નાણાકીય વર્ષ 2014-15 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીમાં તે વધીને ₹1,342 કરોડ થઈ ગઈ છે.

સરકારે જૂટ પેકેજિંગ મટિરિયલ્સ (કોમોડિટીઝના પેકિંગમાં ફરજિયાત ઉપયોગ) એક્ટ પણ અમલમાં મૂક્યો છે. તે ચીજવસ્તુઓ અને તે હદ ચોક્કસ કરે છે કે જેના માટે તેમને શણની પેકેજિંગ સામગ્રીમાં ફરજિયાતપણે પેક કરવાની જરૂર પડે છે. સરકારે શણના કોથળામાં 100% અન્ન અનાજ અને 20% ખાંડનું શણના પેકેજિંગમાં પેકિંગ ફરજિયાત કર્યું છે.

જૂટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા

જૂટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (JCI) એ કાચા શણ માટે MSP નીતિના અમલીકરણ માટેની એકમાત્ર નોડલ એજન્સી છે. જ્યારે બજારભાવ MSP થી નીચે જાય ત્યારે ખેડૂતો પાસેથી સીધી ખરીદી કરીને તે શણના ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ કરે છે. JCI ના ડિપાર્ટમેન્ટલ પર્ચેઝ સેન્ટર્સ (DPCs), જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવેલા છે, ખેડૂતો પાસેથી સીધું કાચું શણ ખરીદે છે. JCI પશ્ચિમ બંગાળ, અસમ, બિહાર, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા અને ત્રિપુરા રાજ્યોમાં લગભગ 110 DPC ધરાવે છે.

સરકારે નેશનલ જૂટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ શણની ખેતી અને પ્રોસેસિંગને ટેકો આપવા માટેના તેના પ્રયાસોને સંકલિત કર્યા છે.

નેશનલ જૂટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NJDP)

નેશનલ જૂટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NJDP) એ શણ ક્ષેત્રના વિકાસ અને પ્રોત્સાહન માટેની છત્રી સમાન યોજના છે. તે નાણાકીય વર્ષ 2021–22 થી નાણાકીય વર્ષ 2025–26 સુધી ₹485.58 કરોડના ખર્ચ સાથે નેશનલ જૂટ બોર્ડ દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે. તે ખેતરની ઉત્પાદકતા અને ખેડૂતોની આવક વધારવા પર, તેમજ બે મુખ્ય ઘટકો: JUTE-ICARE અને જૂટ ડાઇવર્સિફિકેશન સ્કીમ દ્વારા વિવિધતા લાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ પ્રોગ્રામ પ્લાસ્ટિકના વિકલ્પ તરીકે શણને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સેમિનાર, પ્રદર્શનો અને જાગરૂકતા ઝુંબેશને પણ ટેકો આપે છે.

• ખેતી અને રેસાની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો,
• ઉત્પાદકતા અને માનકીકરણમાં વધારો કરવો,
• સ્થાનિક અને નિકાસ બજારોને પ્રોત્સાહન આપવું,
• સંશોધન અને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદન વિવિધતાને ટેકો આપવો, અને
• ક્ષમતા નિર્માણ અને બજાર વિકાસ દ્વારા MSME અને કારીગરોને મજબૂત બનાવવું.

નાણાકીય વર્ષ 2015–16 માં શરૂ કરાયેલી JUTE-ICARE યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય શણની ઉત્પાદકતા અને રેસાની ગુણવત્તા વધારવાનો છે. આ વૈજ્ઞાનિક ખેતી, યાંત્રિકીકરણ અને સુધારેલી રેટિંગ તકનીકો દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવી રહ્યું છે. તે સબસિડી વાળા પ્રમાણિત બિયારણો, ક્ષેત્ર પ્રદર્શનો અને યાંત્રિક હસ્તક્ષેપો દ્વારા નાના અને સીમંત ખેડૂતોને ટેકો આપે છે. તે સેન્ટ્રલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર જૂટ એન્ડ એલાઇડ ફાઇબર્સ (CRIJAF) અને જૂટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયાના સહયોગથી અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે. આ યોજના પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના અને રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના સાથે સંકલન દ્વારા રેટિંગ તળાવોના નિર્માણને પણ સુવિધાજનક બનાવે છે.

જૂટ ડાઇવર્સિફિકેશન સ્કીમ (શણ વિવિધતા યોજના)

શણ વિવિધતા યોજનામાં શણ પ્રોસેસિંગ, માર્કેટિંગ, વેચાણને ટેકો આપતી યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે.

શણ પ્રોસેસિંગને ટેકો આપવા માટેનો હસ્તક્ષેપ: જૂટ રો મટિરિયલ બેંક (JRMB)

જૂટ રો મટિરિયલ બેંક અસંગઠિત ક્ષેત્ર અને શણની વિવિધ બનાવટોના ઉત્પાદન માટેના નાના ઉત્પાદન એકમો માટે કાચા શણની સામગ્રીની ઉપલબ્ધતાને સરળ બનાવે છે. મિલ-ગેટ કિંમત વત્તા વાસ્તવિક પરિવહન ખર્ચના આર્થિક દરે કાચા શણની સામગ્રી પૂરી પાડીને આ કરવામાં આવે છે. આ યોજના શણની વિવિધ બનાવટોમાં રોકાયેલા કારીગરો, મહિલા SHG અને MSME ને ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલની નિયમિત પહોંચ પૂરી પાડીને ટેકો આપે છે. આનાથી ગ્રામીણ આજીવિકાને વધુ પ્રોત્સાહન મળે છે.

ઉત્પાદન, માર્કેટિંગ અને વેચાણ માટેના હસ્તક્ષેપો

શણ વિવિધતા યોજના બહુવિધ ઉપ-યોજનાઓ દ્વારા મૂલ્યવર્ધન, આધુનિકીકરણ અને બજાર વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપે છે:

• પ્લાન્ટ અને મશીનરીના સંપાદન માટે કેપિટલ સબસિડી: JDPs નું ઉત્પાદન કરતી જૂટ મિલો અને MSME માટે મશીનરી ખર્ચ પર 30% સબસિડી આપે છે.
• જૂટ રિસોર્સ-કમ-પ્રોડક્શન સેન્ટર્સ: કારીગરો, મહિલા SHG, સાહસિકો, NGO, સહકારી મંડળીઓના સભ્યો વગેરે માટે ક્લસ્ટર-આધારિત તાલીમ અને ઉત્પાદન કેન્દ્રો.
• જૂટ રિટેલ આઉટલેટ્સ: 25% વેચાણ સહાય (એકમ દીઠ ₹9 લાખ સુધી) સાથે JDP ના રિટેલ અને શોરૂમ વેચાણને ટેકો આપે છે.
• JDP નિકાસ માટે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ: નિકાસકારોને નિકાસ કરાયેલ શણની વિવિધ બનાવટોમાં વપરાયેલા કાચા માલ અને નિકાસ પર તેના મૂલ્યની અનુભૂતિ સાથે જોડાયેલા પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડે છે.

બ્રાન્ડિંગ, ગુણવત્તા આશ્વાસન અને માર્કેટ પ્રમોશન માટેના હસ્તક્ષેપો

જૂટ માર્ક ઇન્ડિયા લોગો

જૂટ માર્ક ઇન્ડિયા લોગો શણ અને શણની મિશ્રિત પ્રોડક્ટ્સમાં પ્રામાણિકતા, ગુણવત્તાની ખાતરી અને સ્થિરતાનું પ્રતીક છે. એક માળખાકીય ફ્રેમવર્કમાં શણના શૈલીયુક્ત શેફ્સ મૂલ્ય શ્રૃંખલામાં કુદરતી રેસાની શક્તિ, કારીગરી અને માનકીકરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જૂટ માર્ક ઇન્ડિયા લોગો ગુણવત્તાના ધોરણોના પાલનની પ્રમાણિતતા આપે છે અને મિશ્રિત પ્રોડક્ટ્સમાં શણની સામગ્રીની ચકાસણી કરે છે. આનાથી ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ વધે છે અને બ્રાન્ડ ઓળખ મજબૂત થાય છે.

સ્થાનિક માર્કેટિંગ પહેલો

સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં મુખ્ય શહેરોમાં 57 થી વધુ પ્રાદેશિક શણ મેળાઓનું આયોજન કર્યું હતું, જેમ કે ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ફેર, સુરજકુંડ મેળો અને ભારત ટેક્સ.

જૂટ હેન્ડલૂમ એન્ટરપ્રાઇઝ: SHG થી નિકાસ બજારો સુધી

બ્રાન્ડિંગ, પ્રદર્શન-આધારિત પ્રમોશન અને માળખાકીય બજાર પહોંચે શણ સાહસો માટે ક્ષેત્ર-સ્તરના પરિણામોને વેગ આપ્યો છે. આવી જ વાર્તાઓ ભારતીય ગ્રામોત્થાન સંસ્થા, ઋષિકેશ (ઉત્તરાખંડ), હેડન હોલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, દાર્જિલિંગ (પશ્ચિમ બંગાળ), જૂટ આર્ટિસન્સ ગિલ્ડ એસોસિએશન, લખનૌ (ઉત્તર પ્રદેશ) અને રૂલર ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર સોશિયલ એક્શન, કટક (ઓડિશા) ની છે. નેશનલ જૂટ બોર્ડના કાર્યક્રમો હેઠળ તાલીમબદ્ધ, તેમણે સંગઠિત શણ હેન્ડલૂમ ઉત્પાદનમાં પ્રવેશ કરવા માટે માર્ગદર્શન અને બજાર જોડાણોનો લાભ લીધો. તેમણે IITF નવી દિલ્હી, ટેક્સ-ટ્રેન્ડ્સ ઇન્ડિયા, નવી દિલ્હી અને ગિફ્ટટેક્સ શો, મુંબઈ જેવા મુખ્ય વેપાર મેળાઓમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી તેમના માટે ખરીદદારો સાથે સીધો સંવાદ શક્ય બન્યો, બલ્ક નિકાસ ઓર્ડર સુરક્ષિત થયા અને તેમની માર્કેટિંગ કૌશલ્ય મજબૂત થઈ. પરિણામે, તેમના સભ્યોએ વ્યક્તિગત રીતે વધુ કમાણી કરવાનું શરૂ કર્યું, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સામાજિક માન્યતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો.

 

     

     

સપ્લાય ચેઇનમાં ડિજિટલ અને ટેકનોલોજીકલ હસ્તક્ષેપો

JUTE-SMART

2016 થી, શણના કોથળા (અન્ન અનાજ) ની ખરીદી અને સપ્લાયની તમામ કામગીરી જૂટ કમિશનરની ઓફિસ દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે. આ કામગીરીને સુવિધાજનક બનાવવા માટે, જૂટ કમિશનરની ઓફિસ દ્વારા નવેમ્બર 2016 માં એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇ-ગવર્નન્સ સોફ્ટવેર પોર્ટલ, એટલે કે JUTE-SMART વિકસાવવામાં આવ્યું છે અને તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, પંજાબ, હરિયાણા, ઓડિશા, તેલંગાણા, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, આંધ્રપ્રદેશ અને FCI વગેરે સહિત 20 થી વધુ રાજ્ય ખરીદી એજન્સીઓ દ્વારા આ પોર્ટલ દ્વારા ₹1,00,000 કરોડથી વધુ કિંમતના 303 લાખ બેલ B.Twill જૂટ બેગ્સ (@500 નંગ બેગ્સ/બેલ) ની ખરીદી કરવામાં આવી છે.

2026 માં, સપ્લાય ચેઇનમાં વિવિધ પ્રક્રિયાઓનું ડિજિટાઇઝેશન કરવા માટે JUTE-SMART ને વધુ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું છે. ટ્રાન્સપોર્ટર્સ, કાચા શણના વેપારીઓ અને આયાતકારો જેવા વિવિધ હિસ્સેદારોને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. કાચા શણના વેપારીઓ, આયાતકારો અને જૂટ મિલોનું રજીસ્ટ્રેશન સંપૂર્ણપણે ડિજિટાઇઝ્ડ કરવામાં આવ્યું છે. અનુપાલનની સરળતામાં સુધારો કરવા માટે જરૂરી રિટર્ન પણ સંપૂર્ણપણે ઓનલાઇન છે.

જૂટ ક્રોપ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ

ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) એ નેશનલ રિમોટ સેન્સિંગ સેન્ટર (NRSC) દ્વારા જૂટ ક્રોપ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ વિકસાવી છે. તે જૂટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા અને નેશનલ જૂટ બોર્ડના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમ રિમોટ સેન્સિંગ અને ફીલ્ડ ડેટાનો ઉપયોગ કરીને શણની ખેતી પર નજર રાખવાનું કામ કરે છે. આ પહેલના ભાગરૂપે, બે મુખ્ય સાધનો વિકસાવવામાં આવ્યા છે:

• BHUVAN JUMP: ઓન-ફીલ્ડ શણ મોનિટરિંગ માટેની મોબાઇલ એપ, અને
• PATSAN (Prospective Assessment of Jute Using Mobile App-Based Field Observations): એક વેબ-આધારિત પ્લેટફોર્મ જે અધિકારીઓ અને હિસ્સેદારો દ્વારા માહિતગાર નિર્ણય લેવામાં ટેકો આપવા માટે નજીકના વાસ્તવિક સમયનું શણ સર્વેલન્સ અને એનાલિટિક્સ પૂરું પાડે છે.

માર્કેટ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ પ્રમોશન સ્કીમ

સરકાર, નેશનલ જૂટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ, માર્કેટ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ પ્રમોશન સ્કીમ અમલમાં મૂકી રહી છે. આ યોજના સ્થાનિક/નિકાસ બજારમાં JDPs ના પ્રોત્સાહન અને વેચાણમાં જૂટ ડાઇવર્સિફાઇડ પ્રોડક્ટ (JDP) સાહસિકો/નિકાસકારોને ટેકો આપે છે.

વર્કર્સ વેલફેર સ્કીમ (શિષ્યવૃત્તિ યોજના)

નેશનલ જૂટ બોર્ડ એક્ટ, 2008 "શણ ઉદ્યોગમાં રોકાયેલા કામદારો માટે કામ કરવાની વધુ સારી પરિસ્થિતિઓ અને સુવિધાઓ અને પ્રોત્સાહનોની જોગવાઈઓ સુનિશ્ચિત કરવા" પૂરી પાડે છે. તેને અનુરૂપ, NJB જૂટ મિલ/JDP-MSME એકમોના કામદારોની બાળકીઓને માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક પરીક્ષાઓ પાસ કરવા પર શિષ્યવૃત્તિ/પ્રોત્સાહન સહાય પૂરી પાડે છે.

શણ સાથેનું એક સસ્ટેનેબલ ભવિષ્ય

ભારતનું શણ ક્ષેત્ર સસ્ટેનેબલ અને સમાવેશી વિકાસના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે વિકસિત થયું છે. તે મૂલ્ય શ્રૃંખલામાં લાખો ખેડૂતો, કામદારો, કારીગરો અને સાહસિકોને ટેકો આપે છે. નીતિગત સમર્થન, નવીનતા અને સુધારેલા ઉત્પાદને આ ક્ષેત્રની સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવી છે. શણ ગ્રામીણ આજીવિકા, પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને ઔદ્યોગિક વિકાસમાં યોગદાન આપે છે. તેની વધતી જતી સુસંગતતા ગ્રીનર અને ટકાઉ સામગ્રી તરફ ભારતના સંક્રમણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સતત રોકાણ, નવીનતા અને સમુદાયની ભાગીદારી આ ક્ષેત્રની સંપૂર્ણ ક્ષમતાને અનલોક કરશે.

સંદર્ભો

નેશનલ જૂટ બોર્ડ https://jute.com/jute/ https://jute.com/jute/njb/21 https://jute.dac.gov.in/pdf/StatusPaper.pdf https://www.nitiforstates.gov.in/public-assets/Policy/policy_files/SNC504A000660.pdf કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય https://www.ncfc.gov.in/change-jute-area.html https://agriwelfare.gov.in/Documents/Time_Series_3rdAE_2025_26_En.pdf વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2122016 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2117470 https://www.ibef.org/exports/jute-industry-india ટેક્સટાઇલ મંત્રાલય https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2025/12/c865d599cae0c357c02d247a8a82d24e.pdf https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2026/05/5c48e80d2180ca3194b9e9b01340696d.pdf https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/182/AU2512_P6JQIu.pdf?source=pqals https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222478&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2282076&reg=1&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200812&reg=3&lang=1 https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/171/AU4409.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/annex/259/AU2191.pdf?source=pqars https://sansad.in/getFile/annex/255/AU2392.pdf?source=pqars https://www.jutecorp.in/jute-i-care/

કેબિનેટ કમિટી ઓન ઇકોનોમિક અફેર્સ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2232106&reg=3&lang=1 વર્લ્ડ બેંક https://thedocs.worldbank.org/en/doc/088011224509316922-0560011976/original/WorldBankGroupArchivesfolder30124862.pdf

pdf ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2307657) મુલાકાતી સંખ્યા : 9