સદીઓથી, ભારતભરના સમુદાયોએ સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર પાણીનો સંગ્રહ કરવા, સાચવવા અને વહેંચવાના માર્ગો વિકસાવ્યા હતા. વાવ, તળાવો, પોખર, જોહડ અને પરંપરાગત સિંચાઈ પદ્ધતિઓ એક સરળ સમજણ દર્શાવતી હતી: જળ સુરક્ષા એ એક સહિયારી જવાબદારી હતી.

વધતી જતી વસતી, વિસ્તરતી કૃષિ અને ઝડપી શહેરીકરણે જળ વ્યવસ્થાપનને વધુને વધુ જટિલ બનાવ્યું છે. નવી ટેકનોલોજી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ જરૂરી બન્યા છે. તેમ છતાં, ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપનમાં સમુદાયની ભાગીદારી કેન્દ્રસ્થાને રહે છે.

સામૂહિક કાર્યોની આ પરંપરાને જળ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) માં એક નવી અભિવ્યક્તિ મળી. 6 સપ્ટેમ્બર 2024ના રોજ શરૂ કરાયેલી આ પહેલે જળ સંરક્ષણના હૃદયમાં સામુદાયિક ભાગીદારી અને માલિકીની ભાવના મૂકી છે. આ પહેલ ઓછા ખર્ચના ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ અને જળ સંગ્રહ માળખાના નિર્માણ તેમજ બિનકાર્યક્ષમ બોરવેલને પુનર્જીવિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે સમગ્ર સરકાર અને સમગ્ર સમાજ અભિગમ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક રીતે ડિઝાઇન કરાયેલા, સ્થાનિક રીતે યોગ્ય ઉકેલોને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. JSJB ને 3C — કમ્યુનિટી (Community), કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) અને કોસ્ટ (Cost - ખર્ચ) દ્વારા માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

આ અભિગમને આગળ વધારતા, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા અને ભૂગર્ભ જળને પુનઃભરવા માટે મે 2025 સુધીમાં JSJB 1.0 હેઠળ દેશભરમાં 27 લાખથી વધુ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, જૂન 2025માં શરૂ કરાયેલા JSJB 2.0 હેઠળ, મે 2026 સુધીમાં 1.5 કરોડથી વધુ ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા હતા. જૂન 2026માં, જળ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) પહેલના દાયરાનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો. JSJBને જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેન (JSA: CTR) અભિયાન સાથે જળ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેન (JSJB: CTR) તરીકે સંકલિત કરવામાં આવ્યું હતું. 3 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, 1.58 કરોડથી વધુ કૃત્રિમ ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા છે.

જળ સંરક્ષણ અને સહયોગ પર રાષ્ટ્રીય ધ્યાન

જળ શક્તિ મંત્રાલયની વિભાગીય સમિટ 1-2 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે યોજાઈ હતી. સહકારી ફેડરલિઝમ અને કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચેના વધુ ઘનિષ્ઠ સહયોગને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી આયોજિત વિભાગીય સમિટ શ્રેણીમાં આ પ્રથમ સમિટ હતી. જળ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેન એ સમિટના ચાર મુખ્ય વિષયવસ્તુ સ્તંભોમાંનું એક હતું, જેની સાથે જળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ, પીવાના પાણીની પ્રણાલીઓની સ્ત્રોત સ્થિરતા અને જળ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ ગ્રામીણ જળ પુરવઠો શામેલ હતો.

જન ભાગીદારી પર ભાર મૂકતા, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ વધુ જાહેર જાગરૂકતા ઉભી કરવા માટે "જળ ઉત્સવ" ને પ્રોત્સાહિત કરવાનું સૂચન કર્યું હતું. પ્રધાનમંત્રીએ યુનિવર્સિટીઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જળ વ્યવસ્થાપન અને ગવર્નન્સ અંગેના જ્ઞાન અને ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે વધુ આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે વ્યવહારુ શિક્ષણ અને સફળ હસ્તક્ષેપોના પુનરાવર્તનની સુવિધા માટે જનપ્રતિનિધિઓ, અધિકારીઓ અને ખેડૂતોને સામેલ કરતા માળખાકીય આંતર-રાજ્ય અભ્યાસ પ્રવાસોનું સૂચન કર્યું હતું. તેમણે જળ-ક્ષેત્રના ડેટાને એકસાથે લાવવા, વ્યવસ્થિત રીતે સંચાલિત કરવા, વિશ્લેષણ કરવા અને અસરકારક રીતે ઉપયોગમાં લેવા માટે મજબૂત જળ ડેટા ગવર્નન્સ માટે પણ આહ્વાન કર્યું હતું.

સમિટ જળ ગવર્નન્સના મુખ્ય પાસાઓ પરની ચર્ચાઓને એકસાથે લાવી, જે જળ સુરક્ષિત ભારત અને વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને સાકાર કરવા તરફનું એક પગલું છે.

દેશભરમાં, આ સિદ્ધાંતો સ્થાનિક કામગીરીમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યા છે, જેમાં સમુદાયો અને સંસ્થાઓ જળ સંરક્ષણના પગલાંને દેશી પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂળ બનાવી રહ્યા છે.

છત્તીસગઢ: જ્યારે ખેડૂતોએ પાણી માટે જગ્યા બનાવી

છત્તીસગઢના કોરિયા જિલ્લામાં, ખેડૂતોએ જળ સંરક્ષણ માટે તેમની પોતાની કૃષિ જમીનનો એક ભાગ અલગ રાખ્યો છે. આવા પાની જોકી ચળવળ હેઠળ, ખેડૂતોએ સ્વૈચ્છિક રીતે તેમની કૃષિ જમીનનો 5 ટકા હિસ્સો રિચાર્જ તળાવો અને ટેરેસ્ડ ખાડાઓ માટે સમર્પિત કર્યો. આ મોડેલ દર્શાવે છે કે ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન માટે મોટા પાયે વિસ્થાપન અથવા ભારે મૂડી રોકાણની જરૂર નથી. તેને સામૂહિક ઈચ્છાશક્તિની જરૂર છે.

1,260 થી વધુ ખેડૂતોએ આ મોડેલ અપનાવ્યું, જ્યારે સમગ્ર જિલ્લામાં 2,000 થી વધુ સોક પીટ બનાવવામાં આવ્યા. ઘણા ગામોમાં, ભૂગર્ભ જળની સપાટી 3 થી 4 મીટર વધી, જ્યારે 17 દૂરના આદિવાસી વિસ્તારોમાં ઝરણાં પુનર્જીવિત થયા. સરકારે માઇક્રો-વોટરશેડ મેપિંગ, હાઇડ્રોજીઓલોજિકલ મૂલ્યાંકન અને તકનીકી માર્ગદર્શન દ્વારા આ પ્રયાસને ટેકો આપ્યો હતો. ખેડૂતોની માલિકી આ પહેલમાં કેન્દ્રસ્થાને રહી.

કોરિયા જિલ્લો, છત્તીસગઢ

આંધ્રપ્રદેશ: ગામડાઓએ તેમના પાણીની જવાબદારી સંભાળી

આંધ્રપ્રદેશના પ્રકાશમ જિલ્લામાં, મુરુગુમ્મી, મારેલ્લા અને થંગેલ્લા જેવા ગામો એક સમયે અનિયમિત વરસાદ, ઘટતી જતી ભૂગર્ભ જળસપાટી અને બોરવેલ નિષ્ફળ જવાની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા હતા. આ પડકારોએ કૃષિ અને આજીવિકાને અસર કરી હતી.

JSJB પહેલ હેઠળ, પ્રતિભાવ સ્થાનિક સ્તરે શરૂ થયો. જાગરૂકતા લાવવા માટે ગ્રામસભાઓ, ઘર-ઘર પ્રચાર અભિયાન, કલાજાથા (પરંપરાગત લોકનાટ્ય પ્રદર્શનો) અને કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રયાસોએ ખેડૂતો, મહિલાઓ, યુવાનો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને વોટર બજેટિંગ, પાક આયોજન અને ભૂગર્ભ જળ વહેંચણી જેવા પગલાંનું આયોજન કરવા માટે એકસાથે લાવ્યા.

પ્રકાશમ જિલ્લો, આંધ્રપ્રદેશ

રિજ-ટુ-વેલી (ડુંગરથી ખીણ) અભિગમ અપનાવીને, ગામડાઓએ વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા, સાચવવા અને રિચાર્જ કરવા માટેના પગલાં અમલમાં મૂક્યા. રિજ-ટુ-વેલી અભિગમમાં વરસાદી પાણી ઊંચા ટેકરીવાળા વિસ્તારોમાંથી ખીણ તરફ વહે છે તેમ તેનું વ્યવસ્થાપન કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે નીચેના ભાગમાં જમીન અને જળ સંરક્ષણને મજબૂત બનાવે છે.

મુરુગુમ્મીમાં, 71 જળ સંરક્ષણ માળખાઓએ લગભગ 8.11 લાખ ક્યુબિક મીટરની સંચયી સંગ્રહ ક્ષમતા પૂરી પાડી હતી. તેઓ 264.5 હેક્ટર કૃષિ જમીન પર રક્ષણાત્મક સિંચાઈને ટેકો આપે છે.

મારેલ્લામાં લગભગ 10.04 લાખ ક્યુબિક મીટરની સંચયી સંગ્રહ ક્ષમતા ધરાવતા 53 માળખાં હતા. આ ઉપરાંત, સામુદાયિક તળાવોના નવીનીકરણે દૈનિક લગભગ 5.95 લાખ ક્યુબિક મીટરની વધારાની સંગ્રહ ક્ષમતામાં યોગદાન આપ્યું હતું.

થંગેલ્લામાં લગભગ 5.89 લાખ ક્યુબિક મીટરની સંચયી સંગ્રહ ક્ષમતા ધરાવતા 71 માળખાં હતા. પરંપરાગત જળાશયોના પુનરુત્થાનથી સંગ્રહ ક્ષમતામાં આશરે 3.98 લાખ ક્યુબિક મીટરનો વધારો થયો છે.

એકસાથે મળીને, આ પ્રયાસોએ લગભગ 5,900 લોકો માટે ભૂગર્ભ જળની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કર્યો, કૃષિ અને ડેરી આજીવિકાને મજબૂત બનાવી, જમીનની ભેજ પુનઃસ્થાપિત કરી અને મુશ્કેલીભર્યા સ્થળાંતરને ઘટાડવામાં મદદ કરી.

પ્રકાશમ જિલ્લો, આંધ્રપ્રદેશ

ઓડિશા: ધાબા અને તળાવોથી લઈને એક્વિફર્સ (જળભૃત) સુધી

ઓડિશામાં, JSJB પહેલ શાળાઓ, કોલેજો, સરકારી કચેરીઓ અને અન્ય સંસ્થાઓને એકસાથે લાવે છે. તેઓ વરસાદી પાણી જ્યાં પડે છે ત્યાં જ તેનો સંગ્રહ કરી રહ્યા છે, તેને ભૂગર્ભ એક્વિફર્સમાં રિચાર્જ કરવાની સુવિધા આપે છે. છાતા (CHHATA) યોજના દ્વારા, ધાબા પરથી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જ્યારે અરૂઆ (ARUA) યોજના જળાશયોમાંથી ભૂગર્ભ એક્વિફર્સમાં રિચાર્જ કરવાની સુવિધા આપે છે. એકસાથે મળીને, આ હસ્તક્ષેપો ભૂગર્ભ જળ સંરક્ષણ અને જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે જાહેર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્થાનિક જળાશયો અને સામુદાયિક ભાગીદારીને જોડે છે.

જાજપુર જિલ્લામાં, 2022-23 અને 2025-26 વચ્ચે ARUA યોજના હેઠળ 117 રિચાર્જ શાફ્ટ બનાવવામાં આવ્યા હતા અને CHHATA યોજના હેઠળ 114 રૂફટોપ રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. સરકારી સંસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક કેમ્પસમાં આ વિકાસમાં કોરેઈ, બિંઝારપુર, બારી, રસૂલપુર, દશરથપુર અને જાજપુર સહિતના ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા બ્લોક્સ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ પ્રયાસે વધુ સ્થિર પાણીનો પુરવઠો, સુધારેલી કૃષિ ક્ષમતા અને ઘરોમાં, ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા પાણી લાવવામાં વિતાવાતા ઓછા સમયમાં યોગદાન આપ્યું છે.

આ અભિગમ જાજપુરથી પણ આગળ વધે છે.

કટકના જિલ્લામાં, સરકારી કચેરીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને જાહેર સુવિધાઓમાં CHHATA યોજના હેઠળ 57 રૂફટોપ રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તળાવો અને જળાશયોમાં ઊંડા એક્વિફર રિચાર્જની સુવિધા માટે ARUA હેઠળ 35 રિચાર્જ શાફ્ટ બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રયાસોને શેરી નાટકો, સેમિનારો અને સ્વસહાય જૂથો, વિદ્યાર્થીઓ અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને આવરી લેતી કાર્યશાળાઓ દ્વારા ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો.

તેવી જ રીતે, ગંજામ જિલ્લાના દિગાપહંડીમાં, 2020 અને 2022 વચ્ચે ભૂગર્ભ જળસપાટી 1–3 મીટર ઘટી ગઈ હતી. સરકારી કચેરીઓ અને શાળાઓમાં રૂફટોપ હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ્સ વરસાદી પાણીને રિચાર્જ બોરવેલમાં મોકલે છે. મૂલ્યાંકન હસ્તક્ષેપ સ્થળોની આસપાસ ચોમાસા પછી સુધારેલ પુનઃપ્રાપ્તિ દર્શાવે છે.

દિગાપહંડી, ગંજામ જિલ્લો, ઓડિશા

જળ સુરક્ષા માટે વધતું જતું આંદોલન

સરકારનો અભિગમ માત્ર જળ સંરક્ષણ માટે માળખાં ઉભા કરવા પૂરતો નથી. તે પાણી પ્રત્યે જવાબદારીની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા વિશે પણ છે. JSJB જળ વ્યવસ્થાપનના કેન્દ્રમાં જન ભાગીદારી — લોકોની ભાગીદારી — મૂકે છે. તે સ્થાનિક રીતે યોગ્ય ઉકેલો પર સમુદાયો, પંચાયતો, સંસ્થાઓ અને અન્ય હિસ્સેદારોને એકસાથે લાવે છે. તેનું મોટું મહત્વ પરંપરાગત જ્ઞાનને વૈજ્ઞાનિક આયોજન સાથે, સ્થાનિક માલિકીને સંસ્થાકીય ટેકા સાથે અને વ્યક્તિગત કામગીરીને સામૂહિક પરિણામો સાથે જોડવામાં રહેલું છે. બચાવેલું દરેક ટીપું સ્થિતિસ્થાપક સમુદાયોના નિર્માણ અને ભારતની લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવાના મોટા પ્રયાસનો ભાગ બને છે.

સંદર્ભ

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2052494&reg=3&lang=2#:~:text=To%20further%20the%20Prime%20Minister's,whole%2Dof%2Dgovernment%20approach&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2306122&reg=48&lang=1 જળ શક્તિ મંત્રાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271660&lang=1&reg=48 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250425&reg=48&lang=2 https://jsjb.mowr.gov.in/ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2235468&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292604&reg=48&lang=1 PIB બેકગ્રાઉન્ડર https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286237&reg=22&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=152136&reg=3&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2306361) મુલાકાતી સંખ્યા : 9