ભારત સરકારના પ્રિન્સિપાલ સાયન્ટિફિક એડવાઇઝર (મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર) ના કાર્યાલય દ્વારા 13 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન પ્રિન્સિપાલ સાયન્ટિફિક એડવાઇઝર પ્રો. અજય કુમાર સૂદના અધ્યક્ષસ્થાને "સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (S&T) ક્લસ્ટર્સ એન્યુઅલ રિપોર્ટ 2025-26" લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ લોન્ચિંગ સમારોહમાં ડો. (શ્રીમતી) પરવિંદર મૈની (વૈજ્ઞાનિક સચિવ), ડો. વિશાલ ચૌધરી (વૈજ્ઞાનિક-F), ડો. સંતોષ નાયર (વૈજ્ઞાનિક-D), અને ડો. શેફાલી ઉત્તમ (ટેકનિકલ સ્ટાફ, PSA કાર્યાલય) સહિત PSA કાર્યાલય હેઠળ સ્થાપિત આઠ S&T ક્લસ્ટર્સના CEO, COO અને મુખ્ય સંશોધકો (Principal Investigators) ઉપસ્થિત રહ્યા હતા: આંધ્રપ્રદેશ મેડટેક ઝોન (AMTZ વાઇઝાગ); બેંગલુરુ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી ક્લસ્ટર (BeST); ભુવનેશ્વર સિટી નોલેજ એન્ડ ઇનોવેશન ક્લસ્ટર (BCKIC); દિલ્હી રિસર્ચ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન એન્ડ ઇનોવેશન ક્લસ્ટર (DRIIV); જોધપુર સિટી નોલેજ એન્ડ ઇનોવેશન ક્લસ્ટર (JCKIC); પંજાબ યુનિવર્સિટી-IIT રોપડ રીજનલ એક્સિલરેટર ફોર હોલિસ્ટિક ઇનોવેશન્સ (PI-RAHI); પુણે નોલેજ ક્લસ્ટર (PKC); અને રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન સર્કલ ઓફ હૈદરાબાદ (RICH).

લોન્ચિંગ દરમિયાન, પ્રો. સૂદે સફળ પ્રાદેશિક ઉકેલોને અપનાવવા અને તેનો વ્યાપ વધારવા (scaling) તેમજ ઉચ્ચ TRLs, વાસ્તવિક દુનિયામાં ચકાસણી (real-world validation), વ્યાપારીકરણ (commercialisation) અને સામાજિક તથા આર્થિક પ્રભાવ દ્વારા પરિણામો માપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વધુ મજબૂત આંતર-ક્લસ્ટર સહયોગ (inter-cluster collaboration), ઉદ્યોગ જોડાણ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સલેશન પર ભાર મૂક્યો હતો.

ડો. મૈનીએ કન્સોર્ટિયમ-આધારિત મોડેલ દ્વારા S&T ક્લસ્ટરોની વધતી જતી પરિપક્વતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને ટેકનોલોજીની ચકાસણી અને ટ્રાન્સલેશનમાં ઉદ્યોગોની ભાગીદારીને મજબૂત કરવાની સાથે રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

અહેવાલમાં પ્રાદેશિક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ્સ અને "નેશનલ ટેકનોલોજી એક્સિલરેટર્સ" તરીકે S&T ક્લસ્ટરોની વિકસતી ભૂમિકાને રેખાંકિત કરવામાં આવી છે, જે વહેંચાયેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP), સ્ટાર્ટઅપ સપોર્ટ અને ઉદ્યોગ જોડાણ દ્વારા ટેકનોલોજી ટ્રાન્સલેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇ-યંત્રમ (E-Yantram), AI-સક્ષમ ડિજિટલ પોડિયાટ્રી ક્લિનિક્સ, AI-સક્ષમ કૃષિ અને હવામાન ઇન્ટેલિજન્સ, સ્વદેશી પેસમેકર ઘટકો, દર્દી-વિશિષ્ટ 3D-પ્રિન્ટેડ ઇમ્પ્લાન્ટ્સ, કેમએમેઝ (ChemAmaze) અને વન હેલ્થ (One Health) પહેલો તેમજ કલાઅનુભવ.ઇન (Kalaanubhav.in) અને આઇ-પાસપોર્ટ (i-Passport) જેવા રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ સહિતની કેટલીક પહેલો સંશોધન અને પાયલોટ વેલિડેશનથી આગળ વધીને ક્ષેત્રીય અમલીકરણ અને વ્યાપારીકરણ સુધી પહોંચી છે. અહેવાલમાં ક્લસ્ટરોના વધતા વૈશ્વિક જોડાણનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ડિસેમ્બર 2025 માં યોજાયેલી S&T ક્લસ્ટરો પરની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં 35 થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો અને 12 આંતરરાષ્ટ્રીય MoU પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ યુનિવર્સિટી ઓફ વેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડિયા-ઓસ્ટ્રેલિયા સ્માર્ટ ફાર્મ નેટવર્ક અને યુકે કેટાપલ્ટ નેટવર્ક સાથે આરોગ્ય, ઉભરતી ટેકનોલોજી અને નેટ-ઝીરો ટેકનોલોજી સહિતના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

S&T ક્લસ્ટરોએ હેલ્થકેર, એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ, સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર, સસ્ટેનેબલ મોબિલિટી, ક્લાઇમેટ રેસિલિઅન્સ, નવીન ટેકનોલોજીઓ અને ક્ષમતા નિર્માણ જેવા ક્ષેત્રોમાં ચાલી રહેલા તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પણ રજૂ કર્યા હતા. આંતર-ક્લસ્ટર સહયોગથી સફળ ઉકેલોનું પુનરાવર્તન કરવા અને તેનો વ્યાપ વિસ્તારવામાં મદદ મળી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડિજિટલ પોડિયાટ્રી ક્લિનિકનો વિસ્તાર BeST થી PI-RAHI સુધી કરવામાં આવ્યો છે, JCKIC ની પહેલ Kalaanubhav.in નો વ્યાપ તમામ ક્લસ્ટરોમાં વિસ્તારવામાં આવી રહ્યો છે, અને I-STEM નો એક કાર્યક્રમ I-RISE S&T ક્લસ્ટરો દ્વારા અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધીની પહોંચને મજબૂત કરી રહ્યો છે. AMTZ ની i-Passport પહેલને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તારવા માટે વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે, જે સંશોધકોને વહેંચાયેલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેસ્ટિંગ, માર્ગદર્શન (mentorship), નિયામક સહયોગ (regulatory support) અને ઉદ્યોગ નેટવર્ક સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે.

 

અહેવાલ આ લિંક પરથી મેળવી શકાશે: https://www.psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/2026-08/S%26T%20Clusters%20Annual%20Report%202025-26.pdf

SM/NP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2299207) आगंतुक पटल : 11