જુલાઈ 2024માં યોજાયેલી નીતિ આયોગની 9મી ગવર્નિંગ કાઉન્સિલની બેઠક દરમિયાન, માનનીય પ્રધાનમંત્રીએ નીતિ આયોગને રોકાણો આકર્ષવા માટે જરૂરી મુખ્ય નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને પ્રક્રિયાઓ ધરાવતો ઇન્વેસ્ટમેન્ટ-ફ્રેન્ડલી ચાર્ટર તૈયાર કરવાનું કામ સોંપ્યું હતું. ત્યારબાદ, યુનિયન બજેટ 2025–26 એ રાજ્યોમાં સુધારાઓને પ્રોત્સાહન આપીને અને અનુકૂળ રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહિત કરીને સ્પર્ધાત્મક અને સહકારી સંઘવાદની ભાવનાને મજબૂત કરવા માટે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ વિકસાવવાની જાહેરાત કરી હતી.

નીતિ આયોગે "ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ (IFI)" શીર્ષક ધરાવતો અહેવાલ બહાર પાડ્યો છે, જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ કેટલી અસરકારક રીતે બનાવે છે, સક્ષમ કરે છે અને જાળવી રાખે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે એક સંરચિત અને ડેટા-આધારિત માળખું રજૂ કરે છે. આ ઇન્ડેક્સ રોકાણના નિર્ણયોને અસર કરતા મુખ્ય નીતિગત, સંસ્થાકીય, નિયમનકારી અને પાયાની માળખાકીય સુવિધાઓ સંબંધિત પરિમાણોનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રોકાણ ઇકોસિસ્ટમનું તુલનાત્મક મૂલ્યાંકન પ્રદાન કરે છે.

અહેવાલ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સ્તરના સુધારાઓ આર્થિક વૃદ્ધિ માટે સર્વોપરી નીતિગત દિશા પ્રદાન કરે છે, ત્યારે રાજ્ય સરકારો મજબૂત માળખાકીય સુવિધાઓ, કાર્યક્ષમ નિયમનકારી માળખાં, અસરકારક સંસ્થાઓ અને અનુમાનિત નીતિ શાસન દ્વારા રોકાણના વાતાવરણને આકાર આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ભારતની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા, વધુ દેશી અને વિદેશી રોકાણો આકર્ષવા અને ઉચ્ચ આર્થિક વૃદ્ધિ જાળવી રાખવા માટે આ રાજ્ય-સ્તરના રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવું આવશ્યક છે. ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે સતત સુધારાઓ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરીને સ્પર્ધાત્મક અને સહકારી સંઘવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે

ભારતે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં સતત આર્થિક વૃદ્ધિ જોઈ છે અને હવે તે વિકસિત ભારત @2047ના વિઝન હેઠળ એક વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના માર્ગ પર છે. આ આકાંક્ષા પૂરી કરવા માટે રોકાણના દરોમાં નોંધપાત્ર વધારાની જરૂર પડશે, જેમાં ખાનગી રોકાણ ઔદ્યોગિકીકરણ, નવીનતા, રોજગારીનું સર્જન અને લાંબા ગાળાની આર્થિક વૃદ્ધિને ચલાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે.

જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારાઓ સર્વોપરી નીતિ અને મેક્રોઇકોનોમિક ફ્રેમવર્ક સ્થાપિત કરે છે, ત્યારે રોકાણના નિર્ણયો આખરે રાજ્ય સ્તરે વ્યવસાયિક વાતાવરણની ગુણવત્તા દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે. ઔદ્યોગિક જમીનની ઉપલબ્ધતા, ભૌતિક અને ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓની ગુણવત્તા, નિયમનકારી કાર્યક્ષમતા, સંસ્થાકીય ક્ષમતા અને નીતિગત અનુકૂળતા જેવા પરિબળો રોકાણના આકર્ષણના નિર્ણાયક નિર્ધારકો છે. અનુકૂળ રોકાણ વાતાવરણને પ્રોત્સાહન આપવામાં રાજ્યોની મુખ્ય ભૂમિકાને ઓળખીને, ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ (IFI) ને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને બેન્ચમાર્ક કરવા માટે એક સંરચિત અને પુરાવા-આધારિત માળખા તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યો છે.

કામગીરીના રેન્કિંગ ઉપરાંત, IFI ક્ષમતાઓને ઓળખીને, સુધારાના ક્ષેત્રોને હાઇલાઇટ કરીને, શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવાની પુષ્ટિ કરીને અને પીઅર લર્નિંગને પ્રોત્સાહિત કરીને સુધારા માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે કામ કરે છે. સ્વસ્થ સ્પર્ધા અને સહકારી સંઘવાદને પ્રોત્સાહન આપીને, આ ઇન્ડેક્સનો ઉદ્દેશ્ય રોકાણના વાતાવરણમાં સતત સુધારાને સમર્થન આપવાનો અને પસંદગીના રોકાણ સ્થળ તરીકે ભારતની સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરવાનો છે.

માળખું અને પદ્ધતિ

ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ તમામ 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લે છે અને નીચેના આઠ સ્તંભો પર રોકાણના આકર્ષણનું મૂલ્યાંકન કરે છે:

i. માળખાકીય સુવિધાઓ (Infrastructure)

ii. વ્યવસાયિક વાતાવરણ (Business climate)

iii. સંસાધનો (Resources)

iv. સરકારી નીતિ (Government policy)

v. નિયમનકારી સરળતા (Regulatory Ease)

vi. સંસ્થાકીય વાતાવરણ (Institutional Environment)

vii. નાણાકીય સ્વસ્થતા (Financial Health); અને

viii. પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા (Environmental Resilience)

ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ (IFI) ફ્રેમવર્ક વૈશ્વિક અને સ્થાનિક રોકાણ બેન્ચમાર્કિંગ પદ્ધતિઓની વ્યાપક સમીક્ષા સહિતની એક સખત અને પરામર્શ પ્રક્રિયા દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ ફ્રેમવર્કમાં 84 સૂચકાંકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ગૌણ ડેટા અને રોકાણકારોના પ્રાથમિક સર્વેક્ષણમાંથી મેળવેલા ધારણા-આધારિત પગલાં બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

મુખ્ય પરિણામો અને રાજ્યોનું વર્ગીકરણ

સમગ્ર સ્કોરના આધારે, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ચાર કામગીરી શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે:

● ટોચના પ્રદર્શનકર્તાઓ (Top Performers) (50થી વધુ સ્કોર)

● ફ્રન્ટરનર્સ (Frontrunners) (45–50)

● ઉભરતા પ્રદર્શનકર્તાઓ (Emerging Performers) (≥40 – <45)

● આકાંક્ષી રાજ્યો (Aspiring States) (40થી નીચે)

સમગ્ર મૂલ્યાંકનના આધારે, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, ગોવા અને ઓડિશા ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સમાં ટોચના પ્રદર્શનકર્તાઓ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, 15 રાજ્યોને ફ્રન્ટરનર્સ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે આઠ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ઉભરતા પ્રદર્શનકર્તાઓ અને આકાંક્ષી રાજ્યો શ્રેણીઓમાં મુકવામાં આવ્યા છે.

ભારતના સંઘીય લેન્ડસ્કેપમાં વૈવિધ્યતાને ઓળખીને, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું ત્રણ પીઅર જૂથો - મોટા રાજ્યો, પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને સિટી સ્ટેટ્સમાં પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. આ પીઅર-ગ્રૂપ અભિગમ ભૌગોલિક, આર્થિક સ્કેલ અને વહીવટી સંદર્ભમાં તફાવતોને ધ્યાનમાં લે છે, જે વધુ અર્થપૂર્ણ અને ન્યાયી તુલના સક્ષમ કરે છે.

મોટા રાજ્યોમાં ગુજરાતે પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું છે, ત્યાર પછી મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુ આવે છે, જે એકંદર ઇન્ડેક્સમાં પણ ટોચના ત્રણ પ્રદર્શનકર્તાઓ છે. પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોની શ્રેણીમાં, ઉત્તરાખંડ સર્વોચ્ચ ક્રમાંકિત રાજ્ય તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, ત્યારબાદ અસમ અને હિમાચલ પ્રદેશ આવે છે. સિટી સ્ટેટ્સ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં, ગોવા પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે, ત્યારબાદ દિલ્હી અને ચંદીગઢ આવે છે.

સ્ટેટ પ્રોફાઇલ્સમાંથી આંતરદ્રષ્ટિ

અહેવાલમાં વિગતવાર સ્ટેટ પ્રોફાઇલ્સ રજૂ કરવામાં આવી છે જે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સના સ્તંભો પર દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની કામગીરીનું વ્યાપક વિશ્લેષણ પ્રદાન કરે છે. આ પ્રોફાઇલ્સ સમાન ભૌગોલિક અને વહીવટી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતા પીઅર રાજ્યો સામે કામગીરીને બેન્ચમાર્ક કરે છે, જે સંદર્ભગત અને અર્થપૂર્ણ મૂલ્યાંકનને સક્ષમ કરે છે.

દરેક પ્રોફાઇલ રાજ્યની કામગીરીને અન્ડરપિન કરતા મુખ્ય સૂચકાંકો અને સક્ષમ પરિબળોને હાઇલાઇટ કરે છે, નીતિગત ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય તેવા ક્ષેત્રોને ઓળખે છે, અને વ્યવસાયોના ગ્રાઉન્ડ અનુભવને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે રોકાણકારોના ધારણા સર્વેક્ષણની આંતરદ્રષ્ટિને એકીકૃત કરે છે. ગુણાત્મક રોકાણકાર પ્રતિસાદ સાથે ઉદ્દેશ્ય સૂચક સ્કોર્સને સંયોજિત કરીને, પ્રોફાઇલ્સ રાજ્ય-સ્તરના રોકાણ ઇકોસિસ્ટમની કામગીરીનું સંતુલિત અને પુરાવા-આધારિત મૂલ્યાંકન રજૂ કરે છે.

આ પ્રોફાઇલ્સનો હેતુ નીતિ ઘડવૈયાઓ માટે લક્ષિત સુધારણા પ્રાથમિકતાઓને ઓળખવા, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તેમના સાથીદારો સામે તેમની કામગીરીને બેન્ચમાર્ક કરવામાં સપોર્ટ કરવા અને રોકાણકારોને વિવિધ અધિકારક્ષેત્રોમાં પ્રવર્તતી શક્તિઓ, તકો અને રોકાણના વાતાવરણને વધુ સારી રીતે સમજવામાં સક્ષમ કરવા માટે વ્યવહારુ સાધનો તરીકે સેવા આપવાનો છે.

તેથી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફ્રેન્ડલીનેસ ઇન્ડેક્સ માત્ર સામયિક મૂલ્યાંકનની કવાયત તરીકે નહીં, પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક સુધારા સાધન તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે જે રાજ્યોને સમય જતાં તેમની રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવામાં માર્ગદર્શન આપશે. કેન્દ્ર, રાજ્યો, ઉદ્યોગો અને અન્ય હિસ્સેદારો વચ્ચે સતત સહયોગ દ્વારા, ઇન્ડેક્સ વધુ પારદર્શક, અનુમાનિત અને સ્થિતિસ્થાપક રોકાણ વાતાવરણ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે જે પસંદગીના વૈશ્વિક રોકાણ સ્થળ તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે અને સમાવેશી, સતત અને લાંબા ગાળાની આર્થિક વૃદ્ધિને ટેકો આપે છે.

સંપૂર્ણ અહેવાલ અહીંથી મેળવો: https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-07/Investment-Friendliness-Index.pdf

 

SM/NK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2298099) आगंतुक पटल : 21