PAIMANA - એક પરિચય

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું કાર્યક્ષમ દેખરેખ તેમના સમયસર પૂર્ણતા, પારદર્શિતા અને શાસન માટે જરૂરી છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતમાં કેન્દ્રીય ક્ષેત્રના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ કરવા માટે 25 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ એક વેબ-આધારિત પ્લેટફોર્મ, PAIMANA (પ્રોજેક્ટ એસેસમેન્ટ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોનિટરિંગ અને એનાલિટિક્સ ફોર નેશન-બિલ્ડિંગ) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્લેટફોર્મ અગાઉના OCMS-2006 (ઓનલાઇન કોમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ)ને બદલે છે. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) દ્વારા વિકસિત, PAIMANA નો ઉપયોગ ₹150 કરોડ કે તેથી વધુ ખર્ચે ચાલી રહેલા કેન્દ્રીય ક્ષેત્રના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ કરવા માટે થાય છે.

08 જુલાઈ 2026ના રોજ PAIMANA-CRIP નામનું મોડ્યુલ લોન્ચ કર્યું છે, જે DPIITના ઇન્ટિગ્રેટેડ પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ પોર્ટલ (IPMP)ને બદલે છે, જેને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સના સેન્ટ્રલ રિપોઝીટરી તરીકે વિકસાવવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. PRAGATI (પ્રો-એક્ટિવ ગવર્નન્સ અને સમયસર અમલીકરણ), PMG અને અન્ય સમીક્ષા પદ્ધતિઓ માટે પ્રોજેક્ટ-સંબંધિત ડેટા ત્યારબાદ તેના દ્વારા સ્ત્રોત અને અપડેટ કરવામાં આવશે.

20+ થી વધુ મંત્રાલયો/વિભાગો/અમલીકરણ એજન્સીઓ નિયમિતપણે PAIMANA-CRIP પર પ્રોજેક્ટ્સની માહિતી ડેટા એન્ટ્રી દ્વારા અથવા API (એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ) મોડ્સ દ્વારા અપડેટ કરે છે.

હાલમાં, PAIMANA પોર્ટલના પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ વર્ટિકલને API-આધારિત ડેટા એક્સચેન્જ દ્વારા DPIITના IPMP/IIG સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યું છે. PAIMANA પરના 60 ટકાથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ MIS અથવા સંબંધિત મંત્રાલયો/વિભાગોના વેબ પ્લેટફોર્મ પરથી API દ્વારા આપમેળે અપડેટ થઈ રહ્યા છે.

પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગને મજબૂત બનાવવા ઉપરાંત, PAIMANA એ સમર્પિત પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ દ્વારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગને ટેકો આપવા માટે તેની ભૂમિકાનો વિસ્તાર કર્યો છે. 16 એપ્રિલ, 2026ના રોજ શરૂ કરાયેલ, આ ડેશબોર્ડ સૂચકાંકોના વ્યાપક સમૂહ દ્વારા મુખ્ય પેટા-ક્ષેત્રોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કામગીરીને ટ્રેક કરે છે. તે ડેટા-આધારિત શાસન અને પુરાવા-આધારિત નીતિનિર્માણ તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.

એક નજરમાં પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ

પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મમાં મુખ્ય માળખાગત ક્ષેત્રોમાં પ્રદર્શન સૂચકાંકોને એકસાથે લાવે છે. સૂચકાંકો સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગો દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ/પ્રકાશિત સત્તાવાર ડેટામાંથી સંકલિત કરવામાં આવે છે અને નવીનતમ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે સમયાંતરે અપડેટ કરવામાં આવે છે. ડેશબોર્ડ આ ડેટાને ઇન્ટરેક્ટિવ વિઝ્યુલાઇઝેશન અને વિશ્લેષણાત્મક સાધનો દ્વારા રજૂ કરે છે, જે વપરાશકર્તાઓને સમય જતાં વલણોનું નિરીક્ષણ કરવા અને ક્ષેત્રીય કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડની મુખ્ય વિશેષતાઓ

• પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક ફાઇનાન્સ એન્ડ પોલિસી (NIPFP) સાથે પરામર્શ કરીને વિકસાવવામાં આવેલા વ્યાપક સૂચક માળખા પર બનેલ છે. આ માળખું આર્થિક બાબતોના વિભાગ (DEA) દ્વારા જારી કરાયેલ હાર્મોનાઇઝ્ડ માસ્ટર લિસ્ટ (HML) ઓફ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (2022) સાથે સુસંગત છે, જે નીતિ સહાય, રોકાણ આયોજન અને ધિરાણ-સંબંધિત લાભો માટે પાત્ર માળખાગત ક્ષેત્રો માટે રાષ્ટ્રીય વર્ગીકરણ માળખા તરીકે સેવા આપે છે.
• સ્થાપિત સૂચકાંકો સાથે ઓવરલેપ અટકાવવા માટે સૂચકાંકોને સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણોમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સૂચકાંક (IIP) અને આઠ મુખ્ય ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે.
• વિગતવાર સૂચક માળખું છ માળખાગત સુવિધાઓના પેટા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે. આ છે વીજળી, નાગરિક ઉડ્ડયન, દૂરસંચાર, રેલવે, રસ્તાઓ અને બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગો.
• પર્ફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ હવે 165 સૂચકાંકો સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું છે. આ વિસ્તરણમાં 54 નવા સૂચકાંકોનો ઉમેરો શામેલ છે, જે માળખાગત કામગીરી દેખરેખની વ્યાપકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
• એક જ ડિજિટલ ઇન્ટરફેસ ક્ષેત્રવાર કામગીરી ક્ષેત્રનું નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે. તે નીતિ નિર્માતાઓ, સંશોધકો અને હિસ્સેદારો માટે ઇન્ટરેક્ટિવ વિઝ્યુલાઇઝેશન અને સમય-શ્રેણી વિશ્લેષણ પ્રદાન કરે છે.
• એક કેન્દ્રીયકૃત ડેશબોર્ડ માળખાગત ક્ષેત્રોનો એક ક્રોસ-સેક્ટર દૃશ્ય પ્રદાન કરે છે. આ ક્ષમતા આંતર-ક્ષેત્રીય વિશ્લેષણને વધુ ગહન બનાવે છે.
• વર્તમાન માળખું વૃદ્ધિ દર દ્વારા ક્ષેત્રીય કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરે છે. તે વર્ષ-દર-વર્ષ, મહિના-દર-મહિના અને સંચિત વૃદ્ધિ, લક્ષ્યો અને પસંદગીના ક્ષેત્રોમાં ક્ષમતા ઉપયોગની સમીક્ષા કરે છે.

પેટા-ક્ષેત્રોમાં પ્રદર્શન સૂચકાંકોનું વિતરણ (16 જુલાઈ, 2026ના રોજ)

નવી દેખરેખ પદ્ધતિઓ

આ નવો દેખરેખ અભિગમ ફક્ત ક્ષેત્રના ઉત્પાદન (ઉત્પાદન) ને માપવાને બદલે બહુવિધ દ્રષ્ટિકોણથી માળખાગત કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ પાસાઓમાં શામેલ છે: ઍક્સેસ (માપન કેટલું વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ છે તે માપવું); ગુણવત્તા (તેની ઉપયોગીતા અને વિશ્વસનીયતાનું મૂલ્યાંકન); નાણાકીય ખર્ચ અને આવક (માળખાકીય સુવિધાઓ માટે નાણાકીય સંસાધનોની ફાળવણી અને ઉપયોગનું મૂલ્યાંકન); ઉપયોગ (માળખાકીય સુવિધાઓનો ઉપયોગ તેના હેતુ માટે કેટલી કાર્યક્ષમ રીતે થઈ રહ્યો છે તેનું મૂલ્યાંકન); અને પોષણક્ષમતા (તે લોકો માટે આર્થિક રીતે પોસાય તેવું છે કે કેમ તે નક્કી કરવું). સૂચકાંકોનું આ વર્ગીકરણ ફક્ત આઉટપુટને ટ્રેક કરવા ઉપરાંત, બહુવિધ પરિમાણોમાં માળખાગત કામગીરીનું વધુ વ્યાપક મૂલ્યાંકન પ્રદાન કરીને વિશ્લેષણને વધારે છે. આ નીતિગત નિર્ણયોને જાણ કરવામાં અને લક્ષિત ક્રિયાઓ અમલમાં મૂકવામાં મદદ કરે છે.

હિસ્સેદારોને સામેલ કરવા

સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગો સહિત હિસ્સેદારોને તેમના પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ અંગે નિયમિત અપડેટ્સ મળે છે. આ અપડેટ્સ PAIMANAમાં જનરેટ થયેલા ડેટા એનાલિટિક્સ પર આધારિત છે. આવા એનાલિટિક્સ તેમને પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય ત્યાં કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે.

• માસિક સમીક્ષા બેઠકો અને અન્ય આદાન-પ્રદાન દ્વારા સતત સંકલન થાય છે. આ પ્રથા કામગીરી સૂચકાંકો પર સમયસર અપડેટ્સ પ્રદાન કરીને પુરાવા-આધારિત દેખરેખને મજબૂત બનાવે છે.
• દરેક લાઇન મંત્રાલય અને વિભાગ પાસે કસ્ટમાઇઝ્ડ ડેશબોર્ડ માટે લોગિન ઓળખપત્રો ઉપલબ્ધ છે. પરિણામે, તેઓ પ્રોજેક્ટ પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા માટે સીધા પોર્ટલને ઍક્સેસ કરી શકે છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ (જૂન 2026 સુધીનો ડેટા)

• જૂન 2026 સુધીમાં, 17 કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં 1,847 ચાલુ પ્રોજેક્ટ્સ પર નજર રાખવામાં આવી હતી. તેમની સાથે મળીને ₹40.54 લાખ કરોડનો સુધારેલો ખર્ચ થાય છે.
• આ પ્રોજેક્ટ્સ પરનો ખર્ચ અત્યાર સુધીમાં ₹21.97 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ સુધારેલા ખર્ચના લગભગ 54.18 ટકા જેટલો છે, જે સતત પ્રગતિ દર્શાવે છે.
• ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણતાના અદ્યતન તબક્કામાં પહોંચી ગયા છે. લગભગ 709 પ્રોજેક્ટ્સ (~39%) 80% ભૌતિક પ્રગતિને વટાવી ગયા છે. લગભગ 337 પ્રોજેક્ટ્સ (~19%) 80% નાણાકીય પૂર્ણતા પૂર્ણ કરી ચૂક્યા છે.
• પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર ચાલુ પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યામાં મોખરે છે. તેમાં ₹22.32 લાખ કરોડના 1,341 પ્રોજેક્ટ્સ છે, જે કનેક્ટિવિટી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• હાલ ચાલી રહેલા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં ₹30.51 લાખ કરોડના મૂલ્યના ₹ 1,000 કરોડ કે તેથી વધુ ખર્ચવાળા 769 મેગા પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
• તેમાં ₹5.10 લાખ કરોડના મૂલ્યના ₹150-1,000 કરોડના 1,078 મોટા પ્રોજેક્ટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મંત્રાલય / વિભાગવાર માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સની પ્રગતિ

• માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યા રેકોર્ડ કરે છે. તે રૂ. 9.89 લાખ કરોડ (24%) ના સુધારેલા ખર્ચ હિસ્સા સાથે 1,022 પ્રોજેક્ટ્સ (55%)નું સંચાલન કરે છે.
• રેલવે મંત્રાલય 255 પ્રોજેક્ટ્સ (14%) હાથ ધરી રહ્યું છે. આનો સંયુક્ત સુધારેલો ખર્ચ રૂ. 8.69 લાખ કરોડ (21%) છે.
• કોલસા મંત્રાલય 121 પ્રોજેક્ટ્સ (7%) ચલાવી રહ્યું છે. તેમનો સંયુક્ત સુધારેલો ખર્ચ રૂ. 2.22 લાખ કરોડ (6%) છે.
• ચાર અન્ય મંત્રાલયો/વિભાગો પણ નોંધપાત્ર સંખ્યામાં પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકી રહ્યા છે.

o પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય ₹4.33 લાખ કરોડના સુધારેલા ખર્ચ સાથે 105 પ્રોજેક્ટ્સનું સંચાલન કરી રહ્યું છે.

o ઊર્જા મંત્રાલય ₹5.71 લાખ કરોડના સુધારેલા ખર્ચ સાથે 98 પ્રોજેક્ટ્સનું સંચાલન કરી રહ્યું છે.

o ગૃહ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય ₹3,65 લાખ કરોડના સુધારેલા ખર્ચ સાથે 50 પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે.

o જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા પુનરુત્થાન વિભાગ ₹2.04 લાખ કરોડના સુધારેલા ખર્ચ સાથે 40 પ્રોજેક્ટ્સનું સંચાલન કરી રહ્યું છે.

• અન્ય 156 પ્રોજેક્ટ્સ (8%)નો સંયુક્ત સુધારેલો ખર્ચ રૂ. 4.02 લાખ કરોડ (10%) છે. તે ઉચ્ચ શિક્ષણ, નાગરિક ઉડ્ડયન, સ્ટીલ, દૂરસંચાર, શ્રમ અને રોજગાર, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગો, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ, ખાણ, DPIIT અને રમતગમત જેવા અનેક મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં ફેલાયેલા છે.

ડેટા-આધારિત શાસન તરફ

PAIMANA પોર્ટલમાં માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સના કેન્દ્રીય ભંડાર માટે મોડ્યુલોનો સમાવેશ થાય છે. તે ₹150 કરોડ અને તેથી વધુના કેન્દ્રીય ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટ્સ માટે પરિણામો (જેમ કે અહેવાલો/ડેશબોર્ડ) અને પ્રદર્શન દેખરેખ ડેશબોર્ડ પર માહિતી પ્રદાન કરે છે. આ પારદર્શિતા, કાર્યક્ષમતા અને જવાબદારી તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. નિયમિત અપડેટ્સ માળખાગત દેખરેખને મજબૂત બનાવે છે અને પુરાવા-આધારિત નીતિનિર્માણ અને જાણકાર નિર્ણય લેવાને સમર્થન આપે છે. એકંદરે, આ પહેલ સમગ્ર દેશમાં ટકાઉ અને સમાવિષ્ટ માળખાગત વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.

સંદર્ભ:

આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI):

https://paimana-proj.mospi.gov.in/ReportPage

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286550&reg=%203&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285365&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226267&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2252587&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244898&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2277758&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290413&reg=48&lang=1

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com