શિક્ષણમાં ડિજિટલ ગવર્નન્સને આગળ વધારવું

 

શૈક્ષણિક રેકોર્ડ મેનેજમેન્ટનો વર્તમાન લેન્ડસ્કેપ

 

ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી અને સૌથી વૈવિધ્યસભર શિક્ષણ પ્રણાલીઓમાંની એક છે. તેમાં આશરે 14.71 લાખ શાળાઓ (2024-25 મુજબ), 1420 યુનિવર્સિટીઓ, 53583 કોલેજો, 16795 સ્વતંત્ર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને 280 સંશોધન અને વિકાસ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. એકસાથે, આ સંસ્થાઓ દર વર્ષે લાખો શૈક્ષણિક રેકોર્ડ ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં ડિગ્રી, ડિપ્લોમા, પ્રમાણપત્રો, માર્કશીટ અને મૂલ્યાંકન અહેવાલોનો સમાવેશ થાય છે.

 

આટલા વિશાળ કાગળ આધારિત શૈક્ષણિક રેકોર્ડનું સંચાલન કરવું સમય માંગી લે તેવું, ખર્ચાળ અને બિનકાર્યક્ષમ છે. ભૌતિક દસ્તાવેજો ખોટ, નુકસાન અને બનાવટી બનવાની સંભાવના ધરાવે છે, જ્યારે મેન્યુઅલ ચકાસણી પ્રક્રિયાઓ વિદ્યાર્થીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, નોકરીદાતાઓ અને અન્ય હિસ્સેદારો માટે વિલંબનું કારણ બને છે.

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 વધુ લવચીક, શીખનાર-કેન્દ્રિત અને બહુ-શાખાકીય શિક્ષણ પ્રણાલીની કલ્પના કરે છે. મલ્ટીપલ એન્ટ્રી-મલ્ટીપલ એક્ઝિટ (MEME), નેશનલ ક્રેડિટ ફ્રેમવર્ક (NCrF), અને એકેડેમિક બેંક ઓફ ક્રેડિટ્સ (ABC) જેવી પહેલો દ્વારા NEP 2020 લવચીક શિક્ષણ માર્ગો અને આજીવન શિક્ષણને સક્ષમ બનાવે છે. જેમ જેમ વિદ્યાર્થીઓ બહુવિધ સંસ્થાઓ અને શિક્ષણના તબક્કાઓમાં શીખવાના પરિણામો વધુને વધુ એકઠા કરી રહ્યા છે, તેમ તેમ સુરક્ષિત, આંતર-સંચાલિત અને સરળતાથી સુલભ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ સિસ્ટમની જરૂરિયાત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

આ સુધારાઓને ટેકો આપવા માટે, સરકારે નેશનલ એકેડેમિક ડિપોઝિટરી (NAD) રજૂ કરી - જે શૈક્ષણિક પુરસ્કારોના ડિજિટલ સંગ્રહ, ચકાસણી અને પ્રમાણીકરણ અને જારી કરવા માટે એક રાષ્ટ્રવ્યાપી માળખું છે. સુરક્ષિત ડિજિટલ રિપોઝિટરીમાં શૈક્ષણિક રેકોર્ડ જાળવીને, NAD વિદ્યાર્થીઓને જારી કરતી સંસ્થાઓ પાસેથી ભૌતિક નકલો મેળવવાની જરૂર વગર ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં તેમના ઓળખપત્રો ઍક્સેસ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. તે નોકરીદાતાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને અન્ય સંસ્થાઓ માટે ચકાસણીને પણ સરળ બનાવે છે જ્યારે પ્રમાણિત ડિજિટલ રેકોર્ડ દ્વારા છેતરપિંડીનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.

2020થી, NAD ઇકોસિસ્ટમ DigiLocker દ્વારા લાગુ કરવામાં આવી રહી છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ હેઠળ  DigiLocker ને 1 જુલાઈ 2015 ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું .  ડિજીલોકર, શૈક્ષણિક ઓળખપત્રો જારી કરવા અને ઍક્સેસ કરવા માટે કાર્યરત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપે છે, જે અંતર્ગત NAD કાર્ય કરે છે. આ ઇકોસિસ્ટમમાં ત્રીજો ઘટક છે - ઓટોમેટેડ પરમેનન્ટ એકેડેમિક એકાઉન્ટ રજિસ્ટ્રી (APAAR) અને એકેડેમિક બેંક ઓફ ક્રેડિટ્સ (ABC) , જે વિદ્યાર્થીઓના ક્રેડિટ સ્કોર્સનું સંચાલન કરે છે અને શૈક્ષણિક ગતિશીલતાને સરળ બનાવે છે. ત્રણેય ઘટકો સાથે મળીને સુરક્ષિત શૈક્ષણિક રેકોર્ડ મેનેજમેન્ટ માટે એકીકૃત ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે. NAD સરકારના ઈ-સનદ સાથે પણ સંકલિત છે. સેવા, શૈક્ષણિક અને અન્ય સત્તાવાર દસ્તાવેજોની ઇલેક્ટ્રોનિક ચકાસણી, પ્રમાણીકરણ અને એપોસ્ટિલને સક્ષમ બનાવે છે. આ એકીકરણ ઉચ્ચ શિક્ષણ, રોજગાર અથવા વિદેશમાં અન્ય તકો મેળવવા માંગતા ભારતીય નાગરિકો માટે દસ્તાવેજ પ્રમાણીકરણને સરળ બનાવે છે.

NAD કેન્દ્રીય, રાજ્ય, ખાનગી, ડીમ્ડ-ટુ-બી યુનિવર્સિટીઓ, CBSE અને અન્ય સ્કૂલ બોર્ડ, રાષ્ટ્રીય મહત્વની સંસ્થાઓ અને અન્ય ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓની નોંધણી કરે છે. તેના હિસ્સેદારોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક પુરસ્કાર ધારકો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ/બોર્ડ/પાત્રતા મૂલ્યાંકન સંસ્થાઓ, બેંકો, સ્થાનિક અને વિદેશી નોકરીદાતા કંપનીઓ, સરકારી સંસ્થાઓ વગેરે જેવી ચકાસણી કરતી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

 

 

NAD નું શાસન માળખું

શિક્ષણ મંત્રાલય NAD માટે જવાબદાર મુખ્ય મંત્રાલય છે. તેણે ડિજીલોકર દ્વારા NAD ના અમલીકરણ માટે યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)ને નોડલ એજન્સી તરીકે નિયુક્ત કર્યું છે. આ સિસ્ટમ એક મજબૂત કાનૂની અને નિયમનકારી માળખા દ્વારા સમર્થિત સંકલિત શાસન માળખા દ્વારા કાર્ય કરે છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ચકાસાયેલ ડિજિટલ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ જારી કરે છે, જે વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સુરક્ષિત રીતે ઍક્સેસ અને શેર કરી શકાય છે, અને અન્ય સંસ્થાઓ તેમને ઝડપથી અને વિશ્વસનીય રીતે ચકાસી શકે છે. બધા ડિજિટલ ઓળખપત્રો કાયદેસર રીતે માન્ય છે અને માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 હેઠળ ભૌતિક દસ્તાવેજો જેટલી જ કાનૂની સ્થિતિ ધરાવે છે .

નેશનલ એકેડેમિક ડિપોઝિટરી (NAD): પ્રક્રિયા પ્રવાહ

NADનું કાર્ય એક સંરચિત ડિજિટલ વર્કફ્લોને અનુસરે છે:

• શૈક્ષણિક પુરસ્કારોનું નિર્માણ: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ, બોર્ડ અને અન્ય અધિકૃત સંસ્થાઓ) અભ્યાસક્રમ અથવા પરીક્ષા પૂર્ણ કર્યા પછી ડિગ્રી, ડિપ્લોમા, પ્રમાણપત્રો અને માર્કશીટ જેવા શૈક્ષણિક પુરસ્કારો આપે છે.
• ડિજી લોકર/એનએડી પર ડિજિટલ અપલોડ: સંસ્થા ડિજીલોકર પ્લેટફોર્મ દ્વારા નેશનલ એકેડેમિક ડિપોઝિટરી (એનએડી)માં આ ચકાસાયેલ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ્સને સુરક્ષિત રીતે અપલોડ કરે છે અથવા જારી કરે છે.
• ડિજીલોકર દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને ઍક્સેસ: એકવાર જારી કર્યા પછી, ડિજિટલ શૈક્ષણિક દસ્તાવેજો આપમેળે વિદ્યાર્થીના ડિજીલોકર એકાઉન્ટ સાથે લિંક થઈ જાય છે, જ્યાં તેમને ગમે ત્યારે સુરક્ષિત રીતે ઍક્સેસ કરી શકાય છે.
• સંમતિ-આધારિત શેરિંગ: વિદ્યાર્થીઓ ડિજીલોકર દ્વારા સ્પષ્ટ સંમતિ આપ્યા પછી જ નોકરીદાતાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અથવા સરકારી એજન્સીઓ સાથે તેમના શૈક્ષણિક રેકોર્ડ શેર કરી શકે છે .
• સત્તાવાળાઓ દ્વારા ચકાસણી: અધિકૃત સંસ્થાઓ NAD/ DigiLocker દ્વારા દસ્તાવેજોની પ્રામાણિકતા સીધી ચકાસી શકે છે , ખાતરી કરી શકે છે કે રેકોર્ડ અસલી અને અપરિવર્તિત છે.
• સુરક્ષિત અને કાયમી જાળવણી: બધા રેકોર્ડ ડિજિટલ સ્વરૂપમાં સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત રહે છે, જેનાથી ભૌતિક પ્રમાણપત્રોની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે અને નુકસાન, નુકસાન અથવા બનાવટી જેવા જોખમો દૂર થાય છે.

આ પ્રક્રિયા ભૌતિક દસ્તાવેજીકરણથી સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ ઇકોસિસ્ટમમાં સરળ સંક્રમણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

NADના મુખ્ય ફાયદા

નેશનલ એકેડેમિક ડિપોઝિટરી (NAD) એક સુરક્ષિત, વિશ્વસનીય અને પેપરલેસ ફ્રેમવર્ક પૂરું પાડે છે અને ડિજિટલ શૈક્ષણિક ઓળખપત્રોની આજીવન ઍક્સેસને સક્ષમ બનાવે છે, જેનાથી વિદ્યાર્થીઓ અને શૈક્ષણિક પુરસ્કાર ધારકો ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાંથી તેમના રેકોર્ડ મેળવી અને શેર કરી શકે છે. અધિકૃત ઓળખપત્રોની તાત્કાલિક ચકાસણીની સુવિધા આપીને, NAD પારદર્શિતા વધારે છે, સેવા વિતરણમાં સુધારો કરે છે, દસ્તાવેજ છેતરપિંડીનું જોખમ ઘટાડે છે. તે પ્રવેશ, ભરતી અને અન્ય ઓળખપત્ર ચકાસણી પ્રક્રિયાઓને પણ સુવ્યવસ્થિત કરે છે. આ માળખું ભારતને ડિજિટલ શૈક્ષણિક ઓળખપત્ર વ્યવસ્થાપનમાં વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે પણ ગોઠવે છે.

 

વિદ્યાર્થીઓ અને શૈક્ષણિક પુરસ્કાર ધારકો: તેમના જીવનકાળ દરમિયાન તેમના ડિજિટલ શૈક્ષણિક ઓળખપત્રોને ઍક્સેસ કરો, સંગ્રહ કરો, પુનઃપ્રાપ્ત કરો અને સુરક્ષિત રીતે શેર કરો.

શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મૂલ્યાંકન સંસ્થાઓ: યુનિવર્સિટીઓ, શાળા બોર્ડ, પરીક્ષા સત્તાવાળાઓ અને પ્રમાણપત્ર એજન્સીઓ NAD ફ્રેમવર્ક દ્વારા અધિકૃત ડિજિટલ શૈક્ષણિક રેકોર્ડ અને પુરસ્કારો જારી કરે છે.

 

ચકાસણી સંસ્થાઓ: નોકરીદાતાઓ, શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ, સરકારી વિભાગો, બેંકો, લાઇસન્સિંગ સત્તાવાળાઓ, શૈક્ષણિક ઓળખપત્રોની પ્રામાણિકતા તાત્કાલિક ચકાસી શકે છે, જેનાથી ચકાસણીનો સમય અને વહીવટી બોજ ઓછો થાય છે.

ભારતના ડિજિટલ ભવિષ્યમાં NAD

નેશનલ એકેડેમિક ડિપોઝિટરી એ શિક્ષણ માટે ભારતના ડિજિટલ ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્કનો એક પાયાનો પથ્થર છે, જે શૈક્ષણિક રેકોર્ડ્સના સુરક્ષિત, પ્રમાણિત અને આંતર-સંચાલનક્ષમ સંચાલનને સક્ષમ બનાવે છે. સંમતિ-આધારિત ઍક્સેસ અને ઓળખપત્રોની રીઅલ-ટાઇમ ચકાસણીને સરળ બનાવીને, તે ભૌતિક દસ્તાવેજો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને વિશ્વાસ વધારે છે. ડિજીલોકર ઇકોસિસ્ટમના અભિન્ન ભાગ તરીકે, NAD ભારતના સુરક્ષિત, નાગરિક-કેન્દ્રિત અને ડિજિટલી સશક્ત શિક્ષણ પ્રણાલીના વિઝનને આગળ ધપાવે છે.

સંદર્ભ

1. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય ( MeitY )

https://negd.gov.in/blog/digilocker-the-digital-briefcase-for-indias-authentic-e-documents/

https://nad.digilocker.gov.in/

https://www.digilocker.gov.in/web/case-study

 

2. શિક્ષણ મંત્રાલય

https://nad.gov.in/

https://dashboard.aishe.gov.in/hedirectory/#/hedirectory

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154950&ModuleId=3&reg=3&lang=1

3. વિદેશ મંત્રાલય

https://esanad.nic.in/home

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/IJ/GP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2282446) आगंतुक पटल : 8