Ka Myntri Sorkar Pdeng ba dei khmih ia ki Tnad kam pla tyngka bad ki kam kompani ka Nirmala Sitharaman mynta ka sngi ka la ïashim bynta ha ka jingrakhe ïa ki projek ba la ïarap nabar ha Meghalaya bad ka la buh ïa ki mawnongrim na ka bynta ki projek kiba tam ia ka T 1,250 klur, kiba thmu ban pynkhlaiñ ïa ki lad ka leit ka wan, ka jingkyntiew ïa ka bor treikam jong ki briew, ka kam jngohkai pyrthei, ki lad kamai bad ka roi ka par kaba iaineh ha kylleng ka Jylla.

Haba ai jingkren ha U Soso Tham Auditorium, Shillong, ka Myntri jong ka tnat kam pla tyngka ka la ong ba ym lah ban don ka jaka kaba kham biang ban ïakren shaphang ka lawei jong ka Meghalaya ban ïa ka Auditorium kaba la ai kyrteng kum ka jingai burom ia u myllung Khasi ba pawnam U Soso Tham, uba ki jingthoh jong u ki pynpaw ïa ka jingitynnad, ka kolshor bad ka mynsiem jong ki lum. Ka la ong ba ka jingitynnad bad jingiar jong ka mariang kaba la rakhe da u myllung ka dang long ka spah bah tam jong ka Meghalaya bad ka tyllong jong ka jingkamai kaba khraw.

Haba kren shaphang ki lad ba heh na ka bynta ka roi ka par jong ka thain shatei lammihngi, ka Sitharaman ka la ong ba kane ka thain ka dei kaba la kyrkhu da ki jaka ba itynnad, ki dustur kiba riewspah, ki mar rep bapher bapher bad ki briew kiba trei shitom. Ka la ong ba ka jingeh hakhmat ki nongthaw polisi kam dei ka jingduna jong ki lad, hynrei ban pynthikna ba ia kine ki lad ki kylla sha ka jingriewspah jong ki nongshong shnong.

Ha kaba iadei bad ka spah jong ka thain ha ka rep ka riang, ka Myntri kam Pla Tyngka ka la kdew ïa ki nuksa na kylleng ka thaiñ shatei lammihngi, kynthup ïa ki soh niamtra bad kiwi jong ka Arunachal Pradesh, u sohmanir bad u sying jong ka Assam, u Chak-Hao (ja shulia) jong ka Manipur bad u sohjew Kachai, u shynrai Lakadong, Memang Narang, soh niamtra Khasi bad u sying jong ka Meghalaya, u sohmynken Mizo na Mizoram, ki sohsaw dieng bad ki sohkhia ba thiang jong ka Nagaland, u large cardamom, ki syntiew orchid bad ki mar rep organic jong ka Sikkim bad ki sohtrun ba pawnam jong ka Tripura. Ka la ong ba bun na kine ki mar ki iaid iew bha ha kylleng ka pyrthei hynrei ki donkam ïa ka jingkyntiew ia ki lad ban poi sha ki iew, ki lad ka kit ka bah bad ka jingkyntiew ia ki kam ban urlong ki lad kiba iadei bad ka jingkamai na ki.

Ka Sitharaman ka la ong ba hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi, ka Sorkar India ka la peit bniah ïa ki lad ka leit ka wan, ka jingkyntiew ia ki jingdon jingemi bad ka jingïatreilang kaba neh bad ka thaiñ shatei lammihngi. Ka la ong ba u Myntri Rangbahduh u la wan jngoh ïa kane ka thaiñ la palat 75 sien naduh u snem 2014, katba ki Myntri Sorkar Pdeng ki la wan haduh 700 sien sha kane ka thain, kaba pyni ïa ka rukom synshar kaba niewkor eh ïa ka jingïadei bad ki paidbah jong ka thaiñ shatei lammihngi.

Ka Myntri kam pla tyngka ka la kdew sha ki jingkylla kiba kongsan ha ki jingtei ha ka thain ha kine ki shiphew snem ba la dep. Ka la ong ba palat 10,000 kilomitar ki surok bah jong ka ri la shna ha kylleng ka thaiñ shatei lammihngi naduh u snem 2014 ha ka jingbei tyngka kaba palat ïa ka T 1 lak klur, katba sa 5,000 kilomitar ki projek surok bah ki dei kiba dang pyntreikam. Ka la ong shuh shuh ba ka jingdon jong ki kad liengsuiñ kiba treikam ha ka thaiñ ka la kiew na ka khyndai tylli ha u snem 2014 sha ka khathynriew tylli mynta, ha kaba ka jingher jong ki liengsuiñ ka la nang kiew jan ar shah bad ka jingwan ki nongleit nongwan hapoh ka ri ka la kiew palat lai shah ha kane ka por.

Da kaba pynpaw ia ka jingdonkam jong ki projek ba la iarap nabar, ka Sitharaman ka la ong ba kine ki jait projek ki pyndap ia ki jingbei tyngka ba kongsan ha ki jingtei da kaba pyndap ia ki jingdonkam ba kyrpang ha ka imlang sahlang ha ka thain. Nalor ka jingai pisa, ka la ong, kine ki projek ki wanrah ïa ka jingstad na kylleng ka pyrthei, ki rukom treikam kiba bha tam ha ka pyrthei, ki buit thymmai bad ki rukom wanrah ia ka roi ka par kiba jop na ki jaka treikam kum ka World Bank, ka Asian Development Bank (ADB), ka International Fund for Agricultural Development (IFAD) bad ka JICA.

Haba kren shaphang ka jaka pynmih musli musla organic kaba heh tam ha ka thaiñ shatei lammihngi kaba la plie ha kane ka juh ka sngi ha Bhoirymbong, Ri-Bhoi district, ka la ong ba kane ka projek ka ai nuksa kumno ngi lah ban pynmih ia ki mar na ki jingthung kiba ngi don ha ka thain, kaba plié lad ïa ki nongrep ban ïoh ïa ka dor kaba kham heh katba ki dang pynïasoh ïa ki bor rep tynrai bad ka ïew ba mynta ha kylleng ka pyrthei. Kum kine ki sienjam, ka la ong, ki pyni ïa ka rukom wanrah ia ka roi ka par kaba bha tam ha kaba ki jingdon jingem, ka jingïashim bynta jong ki paidbah bad ka jingstad jong ka pyrthei ki ïatrei lang ban thaw ïa ki lad kamai kiba lah ban iaineh.

Ka Myntri kam Pla Tyngka ka la ban jur ba ki projek ba la iarap nabar kim dei tang ki jingpynbeit pisa hynrei ki dei ki atiar ban pynkylla ia ka bor sha ka lad kamai. Ki iarap ban pyniasoh ia ki mar rep na ka thain bad ki lad pynbaing mar jong ka ri bad ka pyrthei, ban pynkhlain ia ka kamai kajih, kyntiew ia ka jingpynpoi ia ki jingshakri bad ban pynkylla ia ki jaka kiba eh ban poi sha ki jong ka jingkiew shaphrang ha ka ioh ka kot.

Napdeng ki projek kiba la buh maw nongrim mynta ka sngi ki long ka Meghalaya Logistics and Connectivity Improvement Project (T 957.46 klur), ka Supporting Human Capital Development in Meghalaya, Phase – II (T 59.29 klur), ka Integrated Ecotourism and Sustainable Agri-based Livelihood Development Project (T 138.39 klur) bad ka Meghalaya Ecotourism Infrastructure Development Project (T 91.60 klur). Kine ki projek ki thmu ban kyntiew ia ki lad ka leit ka wan, ban pynkhlain ia ki jingdon jingem kiba iadei bad ki skul, ban kyntiew ia ka kam jngohkai pyrthei kaba iaineh, ban kyntiew ia ka kamai kajih kaba don jingiada na ki jingkylla ka suinbneng bad ban thaw ia ki lad kamai kiba jrong samoi na ka bynta ki nongshong shnong.

Ha kaba kren shaphang ka jingkiew ka jingkongsan ka thain shatei lammihngi ha ka roi ka par jong ka ri India, ka Sitharaman ka la ong ba ka jingkyrshan jong ki projek ba ioh jingiarap nabar ia ki jylla ka thaiñ shatei lammihngi hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh ka ri u Narendra Modi ka la kiew bha na kumba T 9,000 klur ha u snem 2004–2014 sha kumba T 76,000 klur naduh u snem 2014, kaba pyni ïa ka jingkiew kaba palat hynniew shah. Ka la ong ba kane ka pyni ia ka jingkylla kaba kongsan ha ka rukom treikam, ha kaba ia ka thain shatei lammihngi mynta la peit ym kum ka thain ba sah marjan hynrei kum u mawjam ba kongsan sha ka roi ka par, ki lad ka leit ka wan bad ka jingriewspah jong ka India ha ki por ban wan.

Ka Myntri Pla Tyngka ka la pynpaw ruh ïa ka jingdonkam ban don ka jingpyntreikam kaba kham khlain ïa ki projek, ka jingkyntiew ia ki lad ban pyniaid ia ki projek, ka jingkiew ka jingiashim bynta jong ki riew shimet  ha ki kam jngoh kai bad ki lad pynkit mar, ka jingiasoh bad ki jaka ba biang tam, ka jingiasoh lyngba ki lad digital, bad ka jingïahap kaba kham biang hapdeng ki prokram kiba iadei bad ka roi ka par ban pynïoh ïa ki jingmyntoi kiba bun na ka bynta ki paidbah.

Ha kaba kren shaphang ki jinghikai jong u Soso Tham, ka Sitharaman ka la ong ba ka lawei jong ka thaiñ shatei lammihngi ka shong ha kaba pynïasoh ïa ka riti dustur bad ka jingpynmih jingmut thymmai, ka jingsumar bad ka roi ka par, ka kolshor bad ka jingseng kam seng jam. Ka la bynrap ruh ba ïa ka ri India kaba kiew ha u snem 2047 ym lah ban ïoh khlem ka thain shatei lammihngi kaba la kiew shaphrang, kaba iasoh lang bad kaba riewspah.

Haba ai jingkren ha kane ka sngi, u Myntri Rangbah ka Jylla u Conrad K. Sangma u la ong ba ka jylla Meghalaya mynta ka dang pyntreikam ia ki projek kiba ioh jingiarap nabar kiba kot sha ka T 12,466 klur ha ki bynta bapher bapher bad u la ai jingsngewnguh ïa ka jingkyrshan ba iai bteng jong ka Sorkar India bad ka Tnad Pla Tyngka ha kaba plié lad ia ki jingbei tyngka kiba wanrah jingkylla ha kylleng ka jylla.

Ha kane ka prokram la wan ban ïashim bynta ruh da u Myntri ka tnad ri jingri ka Jylla Meghalaya u Sanbor Shullai, u Myntri ka tnat Pule Puthi u Lahkmen Rymbui, u Myntri ka tnat Jngohkai Pyrthei u Timothy D. Shira bad ki heh ophisar jong ka sorkar India bad kiwei kiwei ki briew kiba don bynta bad ki projek ba la iarap nabar.

*****