નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન (NHRC), ભારત દ્વારા નવી દિલ્હીમાં તેના પરિસરમાં હાઇબ્રિડ મોડમાં 'સ્થળાંતરિત કામદારોના અધિકારોનું રક્ષણ: સરકાર અને ખાનગી ક્ષેત્રની સહિયારી જવાબદારી' વિષય પર કોર ગ્રુપ મીટિંગનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મીટિંગનું અધ્યક્ષપદ સંભાળતા NHRC ના અધ્યક્ષ જસ્ટિસ વી. રામસુબ્રમણિયન જણાવ્યું હતું કે અન્ય લોકોની સરખામણીમાં સ્થળાંતરિત કામદારોને વધુ પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે કારણ કે મોટાભાગના અસંગઠિત ક્ષેત્રના છે. ભાષાના અવરોધો, ગતિશીલતા અને સ્થિર આશ્રયનો અભાવ તેમને સંગઠિત રીતે તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરતા અટકાવે છે. તેમણે કામદારોના અધિકારો માટે ટ્રેડ યુનિયનોની મજબૂત પરંપરાને પણ યાદ કરી હતી. આ બેઠકમાં NHRC ના સભ્ય જસ્ટિસ (ડૉ.) બિદ્યુત રંજન સારંગી, સેક્રેટરી જનરલ શ્રી ભરત લાલ, ડીજી (ઇન્વેસ્ટિગેશન) શ્રીમતી અનુપમા નિલેકર ચંદ્ર, રજિસ્ટ્રાર (લો) શ્રી જોગીન્દર સિંહ, જોઈન્ટ સેક્રેટરી શ્રી સમીર કુમાર અને શ્રીમતી સાઈડિંગપુઈ છાકછુઆક, ભારત સરકારના વરિષ્ઠ પદાધિકારીઓ, પ્રખ્યાત ડોમેન નિષ્ણાતો અને વિવિધ યુએન (UN) સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

જસ્ટિસ રામસુબ્રમણિયન 1979 ના કાયદા જેવા કાયદાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો જે સ્થળાંતરિત કામદારોને ઓળખે છે અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડિસ્પ્યુટ્સ એક્ટની જોગવાઈઓ જે 240 દિવસના સતત કામ પછી રક્ષણ આપે છે, તેની સાથે જ તેમણે એવી છટકબારીઓ પણ નોંધી હતી કે જેમાં એમ્પ્લોયરો પાત્રતાના સમયગાળા પહેલા વિરામ (બ્રેક) આપે છે. તેમણે સરકારોને સલાહ આપવામાં NHRC, ભારત અને તેના કોર ગ્રુપની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ભારત પાસે 1979 થી સ્થળાંતરિત કામદારોના રક્ષણ સહિત મજબૂત શ્રમ કાયદા હોવા છતાં, અમલીકરણ ચિંતાનો વિષય છે. તેમણે કહ્યું કે સ્થળાંતરિત કામદારો દ્વારા સામનો કરવામાં આવી રહેલી સમસ્યાઓ વ્યાપકપણે જાણીતી છે અને કમિશન અપેક્ષા રાખે છે કે બહુ-હિતધારકોની ચર્ચાઓના પરિણામે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને અમલીકરણ માટે ભલામણો તરીકે વ્યવહારુ ઉકેલો સૂચવવામાં આવે.

જસ્ટિસ રામસુબ્રમણિયન સ્થળાંતરિત કામદારો માટે પાલન-આધારિત અભિગમથી અધિકાર-આધારિત સંસ્કૃતિ તરફ શિફ્ટ થવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે આંતરરાજ્ય સંકલન, પોર્ટેબલ સામાજિક સુરક્ષા અને શ્રમ કાયદાઓના મજબૂત અમલીકરણ જેવા પ્રણાલીગત સુધારાઓ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે તાત્કાલિક ધ્યાન બાંધકામ, હોટેલ, વ્યવસાય અને ઘરેલું કામમાં રોકાયેલા સ્થળાંતરિત કામદારો પર હોવું જોઈએ. તેમણે સૂચવ્યું કે સ્થળાંતરિત મજૂરો માટે ઇકોસિસ્ટમ સુધારવા માટે સંકલન પરિષદોમાં ભાષાકીય ઓળખ-આધારિત એસોસિએશનના સભ્યોને સામેલ કરવા જોઈએ.

NHRC, ભારતના સભ્ય જસ્ટિસ (ડૉ.) બિદ્યુત રંજન સારંગી જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કામદારોને ન તો યોગ્ય સન્માન આપવામાં આવે છે કે ન તો વેતન. તેમણે કહ્યું કે સમયસર વેતનની ચુકવણી ન થવી એ તેમના ઘર છોડવાના હેતુને નિષ્ફળ બનાવે છે. ગરિમા સાથે જીવવા માટે તેમને પર્યાપ્ત વેતન, આવાસ, આરોગ્ય અને તેમના બાળકો માટે શૈક્ષણિક સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની જરૂર છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તેમની સાથે આવતા પરિવારના સભ્યોનો ડેટાબેઝ પણ બનાવવો જોઈએ જેથી તેમને પણ તમામ બાકી લાભો મળે તેની ખાતરી કરી શકાય.

આ પહેલા, NHRC, ભારતના સેક્રેટરી જનરલ શ્રી ભરત લાલ, સ્થળાંતર પરના એક અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે વિશ્વભરમાં સ્થળાંતર કરનારાઓ તમામ સ્તરે અર્થતંત્રને ગતિ આપી રહ્યા છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભારતની લગભગ 28.9% વસ્તી ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચે સ્થળાંતર કરતા કામદારોની છે, જે અર્થતંત્રના દરેક ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. કોવિડ-19 સંકટ દરમિયાન સહન કરેલી ગંભીર મુશ્કેલીઓને યાદ કરતા, તેમણે આઉટસોર્સ કામદારોના શોષણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જેમાંથી ઘણાને લઘુત્તમ વેતન પણ મળતું નથી અને કોન્ટ્રાક્ટરો પેમેન્ટ એપ્સ દ્વારા મોટી રકમ કાપી લેતા હોવાનું કહેવાય છે. તેમણે સ્થળાંતર કરનારાઓ પ્રત્યે વધુ સામાજિક સંવેદનશીલતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

કામદારો માટે લક્ષિત રોકાણો અને કલ્યાણકારી પગલાંના મહત્વ પર ભાર મૂકતા તેમણે કહ્યું કે આના પરિણામે તેમની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે. આ સંદર્ભમાં, તેમણે સ્થળાંતર કરનારાઓ પર ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદના એક અભ્યાસને ટાંકીને જણાવ્યું કે કલ્યાણકારી પગલાંને લીધે ફેક્ટરી કામદારોની કાર્યક્ષમતામાં 1.38 ગણો વધારો થયો અને પરિવારના કલ્યાણ, શિક્ષણ અને તેમના બાળકોના ભવિષ્યની સંભાવનાઓમાં સુધારો થયો. તેમણે નિરીક્ષણ કર્યું કે ક્યારેક ભેદભાવ અને અન્યાય હિંસા તરફ દોરી શકે છે. યોગ્ય વેતન અને સામાજિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી એ સામૂહિક જવાબદારી છે, જેને નવા લેબર કોડ્સ અને ડિજિટલ ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ દ્વારા ટેકો મળે છે, તેમ જણાવતા તેમણે કોવિડ-19 દરમિયાન NHRC, ભારતની પહેલો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. 'વન નેશન વન રેશન કાર્ડ' જેવી પહેલોની પ્રશંસા કરવાની સાથે તેમણે કાયદા અને અમલીકરણ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે મજબૂત આંતરરાજ્ય સંકલન, પોર્ટેબલ સામાજિક સુરક્ષા, કામદારોના અપસ્કિલિંગ અને પાલન-આધારિત પ્રેક્ટિસમાંથી અધિકાર-આધારિત અભિગમ તરફ વળવાનું પણ આહ્વાન કર્યું હતું.

NHRC, ભારતના જોઈન્ટ સેક્રેટરી શ્રી સમીર કુમાર ત્રણ ટેકનિકલ સત્રોની રૂપરેખા આપી હતી, જેમાં ‘કાનૂની અને સંસ્થાકીય માળખું: સંરક્ષણ અને અમલીકરણમાં અંતર’, ‘ભારતમાં સ્થળાંતરિત કામદારોના અધિકારોના રક્ષણમાં વ્યવસાયોની ભૂમિકા’ અને ‘ભારતમાં સ્થળાંતરિત કામદારોના સંરક્ષણ અને કલ્યાણને મજબૂત કરવા માટે વ્યવહારુ પગલાંની ઓળખ: બહુ-હિતધારક અભિગમ’ નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અર્થતંત્ર, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, લોજિસ્ટિક્સ, ઘરેલું કામ અને રોજિંદા જીવન માટે સ્થળાંતરિત કામદારો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ સંદર્ભમાં, તેમણે યાદ કર્યું કે નોઈડા, ઉત્તર પ્રદેશમાં મજૂર વિરોધ કેવી રીતે વિકસિત થયો. તેમણે તાજેતરની રાજ્યની ચૂંટણીઓ દરમિયાન સ્થળાંતરિત કામદારોના ઘરે પરત ફરવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેના કારણે મજૂરોની અછત સર્જાઈ હતી જેણે શહેરો અને જાહેર પ્રણાલીઓને અસર કરી હતી.

સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI) ના ડેપ્યુટી જનરલ મેનેજર શ્રી વિમલ ભટ્ટરે સમજાવ્યું કે કેવી રીતે ESG રિપોર્ટિંગ હેઠળ બિઝનેસ રિસ્પોન્સિબિલિટી એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટી રિપોર્ટ (BRSR), લિસ્ટેડ કંપનીના પર્યાવરણીય, સામાજિક અને ગવર્નન્સ (ESG) પ્રદર્શનને જાહેર કરે છે, જેમાં સ્થળાંતરિત અને કોન્ટ્રાક્ટ કામદારો સહિત મજૂર કલ્યાણના ડેટા લેવામાં આવે છે. જો કે, તેમણે નોંધ્યું હતું કે MSME અને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં તેમની હાજરીને કારણે મોટાભાગના સ્થળાંતર કરનારાઓ નિયમન બહાર રહે છે. સૂક્ષ્મ, લઘુત્તમ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલયના પોલિસી ડિવિઝનના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રીમતી અનુજા બાપટ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કામદારોને વ્યાપક કુટુંબ અને ઇકોસિસ્ટમના સંદર્ભમાં જોવામાં આવવા જોઈએ અને કહ્યું કે PM વિશ્વકર્મા, PMEGP અને ઉદ્યમ નોંધણી જેવી MSME યોજનાઓ સ્થાનિક આજીવિકા ઉભી કરીને મુશ્કેલીભર્યા સ્થળાંતરને ઘટાડી શકે છે.

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયના નિયામક શ્રી દીપાંકર ગુહાએ જણાવ્યું હતું કે ઈ-શ્રમ (e-Shram) પોર્ટલ એક મજબૂત પાયો છે, પરંતુ તેનું વાસ્તવિક મૂલ્ય સ્થળાંતરિત કામદારોના કલ્યાણ માટે સરકારી યોજનાઓમાં તેના ડેટાના વધુ સારા સંકલન અને ઉપયોગ પર નિર્ભર છે. કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયના જોઈન્ટ ડાયરેક્ટર (CSR) શ્રી કે. સી. મીના પાલન માળખા અને રિપોર્ટિંગ સ્ટ્રક્ચરનો ઉલ્લેખ કરતા હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે અમુક રિપોર્ટિંગ જવાબદારીઓ સ્વૈચ્છિક અથવા વિકસતી છે અને વૈધાનિક જરૂરિયાતો અલગ-અલગ હોય છે.

પ્રાક્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પાર્ટિસિપેટરી પ્રેક્ટિસના CEO શ્રી ટોમ થોમસે સામાજિક સુરક્ષા કવરેજ માટે સ્થળાંતરિત કામદારોને ટ્રેક કરવા માટે વધુ સારી ડેટા સિસ્ટમ્સ, ખાસ કરીને ઈ-શ્રમ પોર્ટલ જેવા પ્લેટફોર્મ્સને જોડવા અને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ડેટાબેઝ વચ્ચે ડેટાના પ્રવાહને સુધારવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું જેથી આંશિક કવરેજ પણ નીતિ નિર્ધારણ અને કલ્યાણ વિતરણમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરી શકે.

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ વર્લ્ડ અફેર્સના સેન્ટર ફોર માઈગ્રેશન, મોબિલિટી એન્ડ ડાયસ્પોરા સ્ટડીઝના રિસર્ચ એસોસિયેટ ડૉ. કિશલય બાંધકામ કામદારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું અને સબકોન્ટ્રાક્ટિંગના મુદ્દાઓ, દસ્તાવેજોનો અભાવ, કલ્યાણ યોજનાઓમાંથી બાકાત અને સસ્તા આવાસ તથા યોગ્ય ફ્લોર વેજની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો. ઇન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર માઈગ્રેશન (IOM) ના હેડ ઓફ ઓફિસ શ્રી સંજય અવસ્થી બિઝનેસ અને હ્યુમન રાઇટ્સ પર યુએન ગાઈડિંગ પ્રિન્સિપલ્સનું પાલન કરવા, નૈતિક ભરતી, શૂન્ય ભરતી ફી, સબકોન્ટ્રાક્ટિંગ ચેઇન્સમાં જવાબદારી અને મજબૂત ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીઓ અને ડેટા સિસ્ટમ્સનો આગ્રહ કર્યો.

યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP ઇન્ડિયા) ના પ્રતિનિધિ અને બિઝનેસ એન્ડ હ્યુમન રાઇટ્સ સ્પેશિયાલિસ્ટ સુશ્રી નુસરત સ્થળાંતરિત કામદારો પ્રત્યે કોર્પોરેટ જવાબદારીની વધુ સ્પષ્ટ અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ અભિવ્યક્તિ માટે આહ્વાન કર્યું હતું, જેમાં જવાબદાર બિઝનેસ કન્ડક્ટ પર અપડેટેડ નેશનલ ગાઇડલાઇન્સ અને બિઝનેસ અને હ્યુમન રાઇટ્સ પર મજબૂત નીતિ સુસંગતતાનું સૂચન કર્યું હતું. ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન (ILO) ના ફંડામેન્ટલ પ્રિન્સિપલ્સ એન્ડ રાઇટ્સ ઓફ માઈગ્રન્ટ્સના સ્પેશિયાલિસ્ટ શ્રી ઇન્સાફ નિઝામ માત્ર સ્થળાંતરિતો જ નહીં પણ તમામ કામદારો માટે અધિકાર-આધારિત અભિગમ પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં માળખાગત અને સંસ્થાકીય અવરોધોને દૂર કરવાની અને શાસન અને અમલીકરણ પ્રણાલીમાં સુધારો કરતી વખતે શ્રમ કાયદાઓને જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. વર્લ્ડ બેન્ચમાર્કિંગ એલાયન્સના એશિયા પોલિસી લીડ શ્રી નમિત અગ્રવાલે સ્થળાંતરિત કામદારો માટે વેતન માળખામાં મધ્યસ્થી કરવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

પાર્ટનર્સ ઇન ચેન્જના ડિરેક્ટર શ્રી પ્રદીપ નારાયણે નોંધ્યું હતું કે ભારત ESG જાહેરાતોમાં નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે અને ESG રેટિંગ્સને સ્થળાંતરિત કામદારોના કલ્યાણ સાથે જોડવાની દરખાસ્ત કરી હતી. PHD ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીના ડેપ્યુટી સેક્રેટરી જનરલ ડૉ. જતિન્દર સિંહે ઈ-શ્રમને આધાર, EPF, ESIC અને રાજ્યની યોજનાઓ સાથે સંકલિત કરવા, QR-આધારિત માઇગ્રન્ટ આઈડી અને નેશનલ માઇગ્રન્ટ લેબર ડેશબોર્ડનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. તેમણે બહુભાષી ફરિયાદ પ્રણાલી, કોન્ટ્રાક્ટર પાલન ઘોષણાઓ, પ્રસ્થાન પૂર્વેની તાલીમ અને BRSR રિપોર્ટિંગમાં સ્થળાંતરિત-વિશિષ્ટ ખુલાસાઓ સૂચવ્યા હતા. ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ માઈગ્રેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટના સ્થાપક અધ્યક્ષ શ્રી એસ. ગિરિધાયા રાજન રીઅલ-ટાઇમ માઇગ્રેશન ડેટા, સેક્ટર-વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપ અને સ્થળાંતર કરનારાઓને અતિથિ તરીકે નહીં પણ કાયમી યોગદાન આપનાર તરીકે માન્યતા આપવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે નબળી રહેવાની સ્થિતિ, વેતનની ચોરી, ઓવરટાઇમનો અભાવ, સેવાઓમાં ભાષાના અવરોધો, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ, આંતરરાજ્ય સંકલન અને આબોહવાની સંવેદનશીલતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આજીવિકા બ્યુરો ના ડિરેક્ટર (નોલેજ એન્ડ લર્નિંગ) શ્રી સંતોષ પુનિયાએ સ્થળાંતરિત કામદારોની આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ અને વન-સાઇઝ-ફિટ્સ-ઓલ અભિગમથી દૂર જવાની જરૂરિયાતનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

અન્ય વક્તાઓમાં ફિક્કી (FICCI) ના સેક્રેટરી જનરલ શ્રી અનંત સ્વરૂપ; કોન્ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રી (CII) ના પ્રિન્સિપલ એડવાઇઝર શ્રી સુનિલ મિશ્રા; સેબી (SEBI) ના ચીફ જનરલ મેનેજર ડૉ. રાજેશ કુમાર દંગેતી; આઈઆઈએમબી (IIMB) ના પ્રોફેસર વસંતી શ્રીનિવાસ; આદિત્ય બિરલા મેનેજમેન્ટ કોર્પોરેશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડના સીનિયર વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ ડૉ. વિદ્યા ટીકુ; DWT-સાઉથ એશિયાના લેબર માઈગ્રેશન સ્પેશિયાલિસ્ટ સુશ્રી કેથરિન લોઝ; બિઝનેસ એન્ડ હ્યુમન રાઇટ્સ પર યુએન વર્કિંગ ગ્રુપના એશિયા-પેસિફિક સભ્ય સુશ્રી પિચામોન યોફાન્ટોંગ; જાહેર સાહસોના વિભાગના જોઈન્ટ ડાયરેક્ટર શ્રી કૈલાશ ભંડારી; IIMAD ના સ્થાપક અધ્યક્ષ શ્રી એસ. ઈરુદયા રાજન; NHRC ના સ્પેશિયલ મોનિટર શ્રી ડી. એસ. ધપોલા; સ્પેશિયલ રેપોર્ટર શ્રીમતી શોમિતા વિશ્વાસ અને અન્યનો સમાવેશ થાય છે.

ચર્ચામાંથી બહાર આવેલા કેટલાક સૂચનો નીચે મુજબ છે:

• સ્થળાંતરિત મજૂરોના પ્રશ્નોના નિરાકરણ માટે સંકલન પરિષદની જરૂરિયાત;
• ક્ષેત્રવાર એસોસિએશનો અને સમાન ભાષાકીય ઓળખ ધરાવતા સભ્યોના નેટવર્ક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જેથી સ્થળાંતરિત કામદારો ટેકા અને સંપર્ક માટે સરળતાથી તેમનો સંપર્ક કરી શકે;
• તેમની હિલચાલને જિલ્લાવાર ટ્રેક કરવા માટે નેશનલ માઇગ્રન્ટ વર્કર્સ ડેશબોર્ડ;
• માત્ર ઈ-શ્રમ જ નહીં પરંતુ તમામ સરકારી પ્રણાલીઓમાં ડેટાબેઝને જોડવા અને સંતુલિત કરવા, જેથી રીઅલ-ટાઇમ ગવર્નન્સ માટે એક સંકલિત સ્થળાંતરિત કામદાર માહિતી ઇકોસિસ્ટમ બનાવી શકાય;
• વેલ્યુ-ચેઈન/સપ્લાય-ચેઈન ડિસ્ક્લોઝર સ્ટાન્ડર્ડ્સને વ્યાપક અને વધુ સમાન બનાવવા જેથી ટોચની લિસ્ટેડ કંપનીઓ ઉપરાંત પણ સ્થળાંતરિત મજૂર ડેટા ESG/BRSR-શૈલીના રિપોર્ટિંગનો ભાગ બને;
• જે ક્ષેત્રોમાં સ્થળાંતરિતોની સંખ્યા વધુ છે જેમ કે ટેક્સટાઇલ, ગિગ વર્ક અને કન્સ્ટ્રક્શન, તેમના માટે જેનરિક બિઝનેસ રિસ્પોન્સિબિલિટી ફ્રેમવર્કને બદલે સેક્ટર-સ્પેસિફિક કોર્પોરેટ રિસ્પોન્સિબિલિટી માર્ગદર્શિકા રજૂ કરવી;
• સ્થળાંતરિત કામદારો માટે ઔપચારિક રાષ્ટ્રીય સ્તરની સલાહકાર અથવા પરામર્શ પદ્ધતિ બનાવવી, જેથી નીતિ નિર્ધારણમાં તેમનું સીધું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત થાય;
• ઓપરેશનલ સ્તરે વિભાગો વચ્ચે સંસ્થાકીય સંકલન સુધારવું, જેનાથી કામદારોની ફરિયાદોના નિરાકરણમાં બહુસ્તરીય અમલદારશાહીની મંજૂરીઓને કારણે થતા વિલંબમાં ઘટાડો થાય;
• જિલ્લા અને રીઅલ-ટાઇમ સ્તરે માઇગ્રેશન ડેટા સિસ્ટમ્સ અપડેટ કરવી, કારણ કે હાલના રાષ્ટ્રીય ડેટા જૂના અને કટોકટીના પ્રતિભાવ માટે અપૂરતા હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું હતું;
• કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં, ખાસ કરીને બાંધકામ, હોસ્પિટાલિટી અને ઘરેલું કામમાં સ્થળાંતરિત કામદારો માટે પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયાઓનું માનકીકરણ કરવું, જેથી તેઓ શિક્ષણ સહાય અને વીમા જેવા લાભો મેળવી શકે;
• શહેરી આયોજન માળખામાં સ્થળાંતરિત કામદારોના પ્રશ્નોને ગૌણ નહીં પણ આવાસ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લાનિંગના મુખ્ય ઘટક તરીકે સામેલ કરવા;
• હાલની યોજનાઓથી આગળ પોર્ટેબિલિટી આર્કિટેક્ચરને મજબૂત બનાવવું, જેથી માત્ર રેશન જ નહીં પણ આરોગ્ય, વીમો અને કલ્યાણકારી લાભોની આંતરરાજ્ય પહોંચ સરળ બને;
• બિઝનેસ અને હ્યુમન રાઇટ્સ ફ્રેમવર્ક હેઠળ 'કોર્પોરેટ જવાબદારી' ની સ્પષ્ટ સમજ વિકસાવવી, ખાસ કરીને અનૌપચારિકતા અને સબકોન્ટ્રાક્ટિંગની અસ્પષ્ટતાને દૂર કરવા માટે;
• રેટિંગ સિસ્ટમ્સ દ્વારા ESG-લિંક્ડ પ્રોત્સાહનો ઉભા કરવા જેથી સ્થળાંતરિત કામદારોના કલ્યાણમાં સુધારો કરતી કંપનીઓને વધુ સારા ESG રેટિંગ મળે, જે બજારની પદ્ધતિઓ દ્વારા પાલનને પ્રોત્સાહિત કરે;
• ‘અદ્રશ્ય વેલ્યુ ચેઇન્સ’ (invisible value chains) ને ઓળખવી અને તેનું નિયમન કરવું, જ્યાં કોઈ એક કંપની જવાબદારી લેતી નથી, તે માટે સેક્ટરની ‘ટોચની કંપનીઓ’ ને સ્થળાંતરિત કામદારોની સ્થિતિ માટે સંયુક્ત રીતે જવાબદાર બનાવવી;
• માત્ર નીતિગત ચર્ચાઓ જ નહીં પરંતુ વ્યવહારુ અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ સ્થળાંતરિત કલ્યાણ ઉકેલો સહ-ડિઝાઇન કરવા માટે NHRC/કોર ગ્રુપ પ્લેટફોર્મ પર ક્ષેત્રીય ઉદ્યોગ જગતના નેતાઓને લાવવા;
• સામૂહિક વાટાઘાટના નવતર પ્રયોગો પર શિક્ષણને મજબૂત બનાવવું, ખાસ કરીને પરંપરાગત ટ્રેડ યુનિયન માળખાની બહારના કામદારો માટે;
• શ્રમ નીતિમાં જાતિ-વિશિષ્ટ નબળાઈના વિશ્લેષણને સાંકળવું, જેમાં SC/ST માટેના રાષ્ટ્રીય આયોગો અને ઐતિહાસિક રીતે સ્થળાંતર કરતા સમુદાયો સાથે સંકલનનો સમાવેશ થાય છે;
• ઐતિહાસિક રીતે ગતિશીલ વસ્તી માટે માનવ અધિકાર, જાતિ અને આદિજાતિ આયોગોને સામેલ કરીને સંકલિત બહુ-આયોગીય નીતિ પ્રતિભાવો વિકસાવવા;
• ડિલિવરી-કેન્દ્રિત નીતિ માળખું સ્થાપિત કરવું, તેની ખાતરી કરવી કે ચર્ચાઓ માત્ર શૈક્ષણિક વિચાર-વિમર્શ બનીને ન રહે પણ કાર્યક્ષમ મિકેનિઝમ્સમાં અનુવાદિત થાય;
• કોન્ટ્રાક્ટર સ્તરે સ્થળાંતરિત કલ્યાણ ઘોષણાઓ ફરજિયાત કરવી, જેમાં સપ્લાયરોએ વેતન, સલામતી, આવાસ અને ભરતીની શરતો પર પાલનનું પ્રમાણપત્ર આપવું આવશ્યક હોય;
• ચોક્કસ સમયમર્યાદા સાથે કાર્યક્ષમ ફરિયાદ પ્રણાલીઓ બનાવવી, તેની ખાતરી કરવી કે ફરિયાદો માત્ર નોંધાય જ નહીં પરંતુ નિર્ધારિત સમયગાળામાં ઉકેલાય;
• વધુ સ્થળાંતર ધરાવતા જિલ્લાઓમાં સંરચિત પ્રસ્થાન પૂર્વેના ઓરિએન્ટેશન કાર્યક્રમો શરૂ કરવા, જેમાં અધિકારો પ્રત્યે જાગૃતિ, કરાર, વેતન અને કાનૂની રક્ષણ આવરી લેવામાં આવે;
• ESG/BRSR માળખામાં સ્થળાંતરિત-વિશિષ્ટ ડિસ્ક્લોઝર વિભાગોનો સમાવેશ કરવો, જેમાં નોંધણીની સ્થિતિ, વેતન ઓડિટ, ફરિયાદ નિવારણ દર અને આવાસ/સલામતી પાલન આવરી લેવામાં આવે;
• વૈધાનિક લઘુત્તમ વેતનને બદલે વાસ્તવિક શહેરી જીવન ખર્ચ પર આધારિત "લિવિંગ વેજ" (living wage) બેન્ચમાર્ક તરફ આગળ વધવું;
• સ્થળાંતરિત-સંવેદનશીલ શહેરી આયોજન માળખું વિકસાવવું, જેમાં સ્થળાંતરિત વસ્તી માટે લાંબા ગાળાના આવાસ અને સેવાઓની પહોંચને સંકલિત કરવામાં આવે;
• વેતનની ચોરી ઘટાડવા અને પારદર્શિતા સુધારવા માટે પેરોલ રેકોર્ડ્સ સાથે જોડાયેલ ડિજિટલ વેતન ચુકવણી પ્રણાલીઓને પ્રોત્સાહન આપવું; અને
• આંતરરાજ્ય સ્થળાંતર કોરિડોર સંકલન પદ્ધતિઓને મજબૂત બનાવવી, ખાસ કરીને વધુ આઉટફ્લો (જ્યાંથી લોકો જાય છે) અને વધુ ઇનફ્લો (જ્યાં લોકો આવે છે) ધરાવતા રાજ્યો વચ્ચે.

કમિશન સરકારને તેની ભલામણોને આખરી ઓપ આપવા માટે વિવિધ સૂચનો પર વધુ વિચાર-વિમર્શ કરશે.

IJ/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com