અધ્યક્ષ: માનનીય સભ્યો, હું આ ગરિમાપૂર્ણ ગૃહને ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતાની સફરમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન વિશે જાણ કરવા માંગુ છું.

6 એપ્રિલ 2026 ના રોજ, તમિલનાડુના કલ્પક્કમ ખાતે, ભારતે એક મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક સફળતા હાંસલ કરી છે. આપણું 500-મેગાવોટનું પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR), સફળતાપૂર્વક પ્રથમ ક્રિટિકાલિટી (First Criticality) પર પહોંચ્યું છે. આ એ ક્ષણ દર્શાવે છે જ્યારે રિએક્ટરમાં નિયંત્રિત અને સતત પરમાણુ શૃંખલા પ્રતિક્રિયા (Nuclear Chain Reaction) શરૂ કરવામાં આવી છે.

માનનીય સભ્યો, આ માત્ર એક તકનીકી સીમાચિહ્ન નથી. તે રાષ્ટ્રીય સિદ્ધિની ક્ષણ છે. બે દાયકાથી વધુના નિર્માણ પછી, તે આપણા હજારો વૈજ્ઞાનિકો, એન્જિનિયરો, ઉદ્યોગો અને પરમાણુ ઊર્જા વિભાગના બહુવિધ એકમોના સતત પ્રયત્નોના સફળ પરિપાકને ચિહ્નિત કરે છે.

આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ ન્યુક્લિયર એનર્જી મિશનને વેગ આપે છે અને માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી જી દ્વારા જાહેર કરાયેલ 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાની ભારતની વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે. PFBR ના કોર-લોડિંગના સાક્ષી માનનીય પ્રધાનમંત્રી માર્ચ 2024 માં પણ બન્યા હતા.

ભારતની પરમાણુ વ્યૂહરચના આપણા મર્યાદિત યુરેનિયમ સંસાધનો અને વિપુલ પ્રમાણમાં થોરિયમ ભંડારનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવા માટે ત્રણ તબક્કામાં કલ્પના કરવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કો જે હાલમાં કાર્યરત છે તેમાં પ્રેસરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર્સમાં કુદરતી યુરેનિયમનો ઉપયોગ થાય છે, જે બાય-પ્રોડક્ટ તરીકે પ્લુટોનિયમ ઉત્પન્ન કરે છે. PFBR ની પ્રાપ્તિ સાથે, ભારતે બીજા તબક્કામાં આગળ વધવાનું ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. આ તબક્કામાં, અમે વધુ પરમાણુ બળતણ પેદા કરવા માટે ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સમાં પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીશું. પરંપરાગત રિએક્ટર્સથી વિપરીત, ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર તે જેટલું બળતણ વાપરે છે તેના કરતા વધુ બળતણ પેદા કરવાની અનન્ય ક્ષમતા ધરાવે છે. ત્રીજો તબક્કો થોરિયમ-યુરેનિયમ આધારિત રિએક્ટર્સનો હશે, જે ટકાઉ, લાંબા ગાળાના ઊર્જા ભવિષ્યને સક્ષમ બનાવશે.

એવા સમયે જ્યારે ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો સતત વધી રહી છે, અને સ્વચ્છ ઊર્જા પ્રત્યેની અમારી પ્રતિબદ્ધતા પહેલા કરતા વધુ મજબૂત છે, પરમાણુ ઊર્જા વીજળીનો ભરોસાપાત્ર, ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ, ઓછો કાર્બન સ્ત્રોત પ્રદાન કરે છે. ગૃહે ડિસેમ્બર 2025 માં 'સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા' (SHANTI) એક્ટ પસાર કર્યો હતો જેથી તમામ ખેલાડીઓ માટે સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી સેક્ટર ખોલી શકાય. સમગ્ર રાષ્ટ્રના અભિગમ (whole-of-the-nation approach) સાથે, અમે 100 ગીગા વૉટ પરમાણુ ઊર્જાના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવા તરફ સતત આગળ વધી રહ્યા છીએ.

PFBR ક્રિટિકાલિટી પ્રાપ્ત કરવાની સાથે, ભારતે સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જીમાં આપણા લાંબા સમયથી કલ્પના કરાયેલા કાર્યક્રમના બીજા તબક્કામાં પ્રવેશ કર્યો છે. PFBR એ ભારતની દ્રઢતા, નવીનતા અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાની લાંબી સફરના ગૌરવપૂર્ણ પુરાવા તરીકે ઊભું છે. તે એક મહત્વપૂર્ણ સેતુ તરીકે કામ કરે છે, જે આપણી વર્તમાન ક્ષમતાઓને વધુ ટકાઉ અને આત્મનિર્ભર પરમાણુ ભવિષ્ય સાથે જોડે છે.

આ સિદ્ધિ સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી પ્રયાસો દ્વારા શક્ય બની છે. રિએક્ટરની ડિઝાઇન ઇન્દિરા ગાંધી સેન્ટર ફોર એટોમિક રિસર્ચ (IGCAR) દ્વારા કરવામાં આવી છે અને તેનું નિર્માણ ભારતીય નાભિકીય વિદ્યુત નિગમ લિમિટેડ (BHAVINI) દ્વારા ભારતીય ઉદ્યોગોની મજબૂત ભાગીદારી સાથે કરવામાં આવ્યું છે. તે આપણી વૈજ્ઞાનિક ઇકોસિસ્ટમની તાકાત અને રાષ્ટ્રીય સહયોગની શક્તિના ગૌરવપૂર્ણ પ્રતિબિંબ તરીકે ઊભું છે.

માનનીય સભ્યો, આ સીમાચિહ્ન સાથે, ભારત આ અદ્યતન તકનીકમાં મહારત મેળવનારા દેશોના પસંદગીના જૂથમાં તેનું યોગ્ય સ્થાન મેળવે છે. તે આત્મવિશ્વાસ અને આત્મનિર્ભરતા સાથે જટિલ, ફ્રન્ટિયર તકનીકો વિકસાવવા અને તૈનાત કરવા સક્ષમ રાષ્ટ્ર તરીકેના આપણા સ્થાનની પુષ્ટિ કરે છે.

વધુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, તે એક એવા રાષ્ટ્રના આત્મવિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે પોતાની ક્ષમતાઓમાં વિશ્વાસ રાખે છે અને સુરક્ષિત, ટકાઉ અને આત્મનિર્ભર ભવિષ્ય બનાવવા માટે મક્કમ છે.

ભવિષ્ય તરફ જોતા, PFBR ની સફળ કામગીરી દેશમાં પરમાણુ ઊર્જાના વિસ્તરણને ટેકો આપશે અને આપણને આપણા કાર્યક્રમના ત્રીજા તબક્કા તરફ ઝડપથી આગળ વધવામાં મદદ કરશે. તે અદ્યતન રિએક્ટર તકનીકો, ફ્યુઅલ સાયકલ સિસ્ટમ્સ અને હાઇ-એન્ડ એન્જિનિયરિંગમાં નવી તકો પણ ખોલશે.

માનનીય સભ્યો, આ સિદ્ધિ એક નવી શરૂઆતની નિશાની છે. એવી શરૂઆત જે વિજ્ઞાનના આપણા અગ્રણીઓના વિઝનને આગળ ધપાવે છે. એવી શરૂઆત જે ઊર્જા સ્વતંત્રતા તરફની આપણી સફરને મજબૂત બનાવે છે. અને એવી શરૂઆત જે આપણને વિકસિત ભારતના લક્ષ્યની વધુ નજીક લાવે છે.

આ એક એવી ક્ષણ પણ છે જે સામૂહિક ભવિષ્યને આકાર આપવા અને આપણી સહિયારી આકાંક્ષાઓને સાકાર કરવા માટે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની શક્તિમાં આપણા વિશ્વાસને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

PFBR માં નિયંત્રિત શૃંખલા પ્રતિક્રિયાના પ્રથમ સ્પાર્કમાંથી માત્ર ઊર્જા જ નહીં, પણ આવનારી પેઢીઓ માટે ઉજ્જવળ ભવિષ્યનું વચન પણ ઉભરી આવે છે.

હું આ તકનો ઉપયોગ વૈજ્ઞાનિકો, એન્જિનિયરો, ટેકનિશિયનો, ઉદ્યોગ ભાગીદારો અને તમામ હિતધારકો કે જેમની મહેનત અને સમર્પણ દ્વારા આ સિદ્ધિ શક્ય બની છે, તેમની આ ગૃહ દ્વારા પ્રશંસા નોંધવા માટે કરું છું.

આભાર.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2252617) મુલાકાતી સંખ્યા : 19