ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી ગાંધીનગરે 21-22 માર્ચના રોજ 'ક્યુરિયોસિટી કોન્ફરન્સ 2026' નું આયોજન કર્યું હતું, જે જિજ્ઞાસા દ્વારા શિક્ષણની પુનઃકલ્પના કરવા માટે કલા, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને એકસાથે લાવ્યું હતું. આ વર્ષની થીમ, 'કલા–વિજ્ઞાન–ટેકનોલોજીનું મિલન' (art–sci–tech), જિજ્ઞાસા કેવી રીતે પરિવર્તનીય વિચારસરણી, સર્જનાત્મકતા અને સમસ્યા-નિવારણને આકાર આપે છે તેના પર પ્રતિબિંબિત કરવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા.

કોન્ફરન્સના સંયોજકો ડો. જેસન મંજલી અને અર્ઘ્ય મન્નાના જણાવ્યા અનુસાર, "જિજ્ઞાસા વિના વિશ્વની કોઈપણ જ્ઞાન પ્રણાલી શક્ય ન હોત." ડો. જેસન જશુભાઈ મેમોરિયલ ચેર પ્રોફેસર છે અને શ્રી મન્ના IITGN ના માનવતા અને સામાજિક વિજ્ઞાન વિભાગમાં આર્ટિસ્ટ-ઈન-રેસિડેન્સ છે. તેઓ માને છે કે કઠોર પ્રણાલીઓથી આગળ વધવાની અને શિક્ષણના ક્ષેત્રોમાં જિજ્ઞાસા અને અર્થપૂર્ણ સંશોધનને કેળવવાની જરૂર છે, જે બાબત પર IITGN દ્વારા સતત ભાર મૂકવામાં આવે છે.

આ કોન્ફરન્સમાં IIT કાનપુરના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને ગેલેક્સી યુએસએ ઇન્ક. તથા સેન્ટર ફોર ક્યુરિયોસિટી, ન્યૂયોર્ક, યુએસએના સ્થાપક અને CEO સ્વર્ગસ્થ કુશલ સચેતીના યોગદાનનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. એક સ્વપ્નદ્રષ્ટા ઉદ્યોગસાહસિક, પરોપકારી અને સલાહકાર તરીકે, તેમણે IITGN ખાતેની 'ક્યુરિયોસિટી લેબ' ને ઘણી રીતે ટેકો આપ્યો હતો. તેમના પરિવાર, પૂનમ સચેતી અને અસ્તવ સચેતીએ શેર કર્યું કે કેવી રીતે રોજિંદા કાર્યોમાં જિજ્ઞાસા પ્રગટ થાય છે, જેમાં ચપાતી કેમ ફૂલે છે ત્યાંથી લઈને માઇક્રોવેવમાં ધાતુ કેમ મૂકી શકાતી નથી તે સુધીના પ્રશ્નો સામેલ છે! આ દેખીતી રીતે સરળ પ્રશ્નોતરી વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીના સારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વક્તાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જિજ્ઞાસા ઊંડી રીતે વ્યક્તિગત હોવા છતાં વૈશ્વિક સ્તરે આવશ્યક છે. સુકાંત સરન દ્વારા મુખ્ય સત્રમાં અન્વેષણ કરવામાં આવ્યું કે કેવી રીતે વિજ્ઞાન અને કલા એ વાસ્તવિકતાના પ્રતિનિધિત્વ છે જે આપણી ચેતના અને દ્રષ્ટિને વિસ્તૃત કરે છે. શ્રી સરન ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફંડામેન્ટલ રિસર્ચ, મુંબઈ ખાતે ભૌતિકશાસ્ત્રીમાંથી કલાકાર બનેલા નિષ્ણાત છે. તેમણે સમજાવ્યું કે કેવી રીતે અણુઓની જટિલતાઓથી લઈને અવકાશ-સમયના સિદ્ધાંતો સુધીના વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલોને કલાત્મક રીતે વ્યક્ત કરી શકાય છે, જે જિજ્ઞાસાને પ્રેરિત કરે છે.

હમ્પી આર્ટ લેબમાં આર્ટિસ્ટ-ઈન-રેસિડેન્સ, અરવિંદ સુંદરના મુખ્ય ભાષણમાં કલાત્મક પ્રેક્ટિસ દ્વારા ગણિત, ભૂમિતિ અને અનંતતાની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ગોલ્ડન રેશિયો અને ફ્રેક્ટલ્સ (fractals) કહેવાતી ક્યારેય સમાપ્ત ન થતી પેટર્નથી લઈને અશક્ય રચનાઓ અને ઓરિગામિ સુધી, કામ દર્શાવે છે કે ગણિત કેવી રીતે દ્રશ્ય સ્વરૂપોને પ્રેરણા આપી શકે છે. સમકાલીન કલાકાર શૈલેષ બીઆરએ તેમના કાર્યો બતાવ્યા જે જટિલ સિદ્ધાંતોને મિકેનાઈઝ્ડ ઇન્સ્ટોલેશનમાં અનુવાદિત કરે છે, જે ડેજોન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ જેવા સ્થળોએ વૈશ્વિક સ્તરે પ્રદર્શિત થયા છે. તેમની વાતચીતે જિજ્ઞાસાની શક્તિ અને સંભવિતતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

આંતરશાખાકીય સંશોધક પ્રત્યાશા નાથે, IIT ખડગપુરના એસોસિયેટ પ્રોફેસર જેનિયા મુખર્જી સાથે, વિજ્ઞાનમાં "અદ્રશ્યને જોવા" માટે વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સના અજાયબીઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો. તેમની કોમિક્સ, ‘ફેબલ્સ ઓફ ધ એન્થ્રોપોસીન’ દ્વારા, તેમણે બતાવ્યું કે કેવી રીતે સંશોધનને આકર્ષક, સાપેક્ષ અને જિજ્ઞાસા-પ્રેરક કથાઓમાં અનુવાદિત કરી શકાય છે. ઇન્ડિયન મેડિકલ આર્ટિસ્ટ અને ઇમેજિંગ સાયન્ટિસ્ટ કૌશિક ઘોષે "જલ, જંગલ, જમીન" અને લોકો સાથેના તેમના સંબંધોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. ડૉ. ઘોષ પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ, ચંદીગઢ સાથે સંકળાયેલા છે.

કોન્ફરન્સના બીજા દિવસે, આર્ટસ્પાર્ક્સ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક અને કાર્યકારી નિર્દેશક, નિશા નાયરે અલ્પ-સંસાધન ધરાવતી સરકારી શાળાઓમાં સર્જનાત્મક લર્નિંગ લેબ્સ સ્થાપવાની તેમની સફર શેર કરી, જે શિક્ષણ પ્રત્યેના નવા અભિગમની શરૂઆત છે! તેણીએ 'પ્રોજેક્ટ એમ્પાવર' જેવી પહેલો વિશે ચર્ચા કરી જે ગર્લ સ્ટુડન્ટ્સ માટે મૂલ્યવાન તકો છે, જ્યાં કલા શિક્ષણને વર્ગખંડોના બંધનોની બહાર લઈ જાય છે. સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂયોર્કના એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડો. એન્ડ્રીયા કાંટ્રોવિટ્ઝે ડ્રોઇંગને એક મૂળભૂત જ્ઞાનાત્મક સાધન તરીકે રજૂ કર્યું જે નિરીક્ષણ અને શોધને સક્ષમ બનાવે છે. એક ઇન્ટરેક્ટિવ કવાયત દ્વારા, કોન્ફરન્સના સહભાગીઓએ અનુભવ્યું કે કેવી રીતે સરળ લીટા (scribbles) સમૃદ્ધ અર્થઘટન તરફ દોરી શકે છે.

યુનિવર્સિટી ઓફ ગિસેનના પોસ્ટડોક્ટરલ સંશોધક ડો. આદિત્ય સિંઘના વર્ચ્યુઅલ સત્રમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો કે અસરકારક શિક્ષણ યોગ્ય સમયે યોગ્ય પ્રશ્નો પૂછવા પર આધારિત છે જે જિજ્ઞાસાને ટકાવી રાખી શકે છે. IIT મદ્રાસના ‘શાસ્ત્ર’ મેગેઝિનના મુખ્ય સભ્ય અને ભૌતિકશાસ્ત્રીમાંથી પત્રકાર બનેલા પલ્લબ રોયગુપ્તાના સત્રમાં કલા અને વિજ્ઞાન વચ્ચેના ઊંડા જોડાણો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. તેમના ઉદાહરણોમાં વાન ગોગનું ‘ધ સ્ટારી નાઈટ’ સામેલ હતું, જે ફ્લુઇડ ડાયનેમિક્સના ખ્યાલોને પ્રતિબિંબિત કરે છે, અને જેક્સન પોલોકનું આર્ટવર્ક, જે રસપ્રદ ગાણિતિક પેટર્ન દર્શાવે છે.

કોન્ફરન્સમાં ત્રણ પેનલ ચર્ચાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો, જેમાં મુખ્ય વક્તાઓ અને ડો. મંજલીની સાથે IITGN ના કોમ્પ્યુટર સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ, મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ અને માનવતા અને સામાજિક વિજ્ઞાન વિભાગના એસોસિયેટ પ્રોફેસરો ડો. નીલધારા મિશ્રા, ડો. મધુ વડાલી અને ડો. અંબિકા અય્યાદુરાઈ સામેલ હતા. ગંભીર ચર્ચાઓમાં વિજ્ઞાન અને ઇજનેરીને કલાત્મક પ્રથાઓમાં લાવવા, વાર્તાઓ ઘડવા અને જિજ્ઞાસા અને શિક્ષણના આવશ્યક ઘટક તરીકે કલાનું પરીક્ષણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. વર્કશોપ્સ અને પોસ્ટર સત્ર, જેમાં પ્રાયોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને ચર્ચાઓ સામેલ હતી, તેણે સહભાગીઓને આંતરશાખાકીય વિચારો સાથે જોડાવા અને એ સમજવા માટે સક્ષમ બનાવ્યા કે જિજ્ઞાસા એક જરૂરિયાત છે જે આપણને સતત વિકસતી દુનિયામાં નેવિગેટ કરવા માટે સજ્જ કરે છે.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2244054) મુલાકાતી સંખ્યા : 67