ભારતની AI વ્યૂહરચના ટેકનોલોજીના લોકશાહીકરણના માનનીય પ્રધાનમંત્રીના વિઝન પર આધારિત છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારત કેન્દ્રીત પડકારોને સંબોધિત કરવાનો, તકો ઊભી કરવાનો અને આખરે નાગરિકોના જીવનમાં સુધારો કરવાનો છે.

તે જ સમયે, સરકાર AI અને સંબંધિત ટેકનોલોજીથી ઉદ્ભવી શકતા સંભવિત નુકસાન પ્રત્યે જાગૃત છે. બાળકો પ્રત્યેના નુકસાનને રોકવા માટે કાનૂની સુરક્ષા ઉપાયો અમલમાં છે:

1. ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (IT) એક્ટ, 2000

• IT એક્ટ, 2000 અને IT નિયમો મુજબ, મધ્યસ્થીઓ (સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ) માટે એવી સામગ્રી હોસ્ટ કરવા અથવા શેર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો જરૂરી બનાવે છે જે બાળકો માટે હાનિકારક હોય, જેમાં યૌન રીતે સ્પષ્ટ હોય અથવા હિંસાને પ્રોત્સાહન આપતી સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે.
• સરકાર અથવા કોર્ટના આદેશ દ્વારા સૂચિત થયાના 3 કલાકની અંદર (સહમતિ વિનાની જાતીય/ઘનિષ્ઠ સામગ્રી માટે 2 કલાક) પ્લેટફોર્મ્સે ગેરકાયદેસર સામગ્રી દૂર કરવી આવશ્યક છે.
• ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023, અથવા પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફેન્સ (POCSO) એક્ટ, 2012 જેવા કાયદા હેઠળ સંબંધિત ગુનાઓ વિશે યોગ્ય સત્તાધિકારીઓને જાણ કરવા માટે પણ પ્લેટફોર્મ બંધાયેલા છે.

2. બાળકોના ડેટાની સુરક્ષા (DPDP એક્ટ, 2023)

• ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023 અને રૂલ્સ, 2025 AI-સંચાલિત રમકડાં સહિતની ટેકનોલોજી દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા વ્યક્તિગત ડેટાને આવરી લે છે.
• આ એક્ટ બાળકના કોઈપણ વ્યક્તિગત ડેટાની પ્રક્રિયા કરતા પહેલા માતાપિતા અથવા કાયદેસરના વાલીની ચકાસી શકાય તેવી સંમતિ ફરજિયાત બનાવીને બાળકોના વ્યક્તિગત ડેટાના પ્રોસેસિંગ માટે વિશેષ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
• નિયમો ઓળખ અને વય ચકાસણીના પગલાં અને વર્ચ્યુઅલ ટોકન્સના ઉપયોગ સહિત, ચકાસી શકાય તેવી માતાપિતાની સંમતિ મેળવવા માટેની કાર્યકારી પદ્ધતિઓ નિર્ધારિત કરે છે.
• આ કાયદો અને તે હેઠળ બનેલા નિયમો બાળકો પર નિર્દેશિત ટ્રેકિંગ, વર્તણૂકીય દેખરેખ અથવા લક્ષિત જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

3. CERT-In જાગૃતિ

CERT-In નિયમિતપણે તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ્સ અને સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ પર સલામતી, સુરક્ષા ટિપ્સ અને જાગૃતિ પોસ્ટર્સ, ઇન્ફોગ્રાફિક્સ અને વીડિયો શેર કરે છે જેથી ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓને બાળકો માટે ઓનલાઈન સલામતીના પગલાં વિશે સંવેદનશીલ બનાવી શકાય.

4. IT (વાજબી સુરક્ષા પદ્ધતિઓ અને સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત ડેટા અથવા માહિતી) નિયમો, 2011 (SPDI રૂલ્સ)

આ નિયમો સંસ્થાઓને માત્ર જણાવેલ હેતુઓ માટે જ વ્યક્તિગત ડેટા એકત્રિત કરવા, તેને શેર કરતા પહેલા સંમતિ મેળવવા અને ગોપનીયતા નીતિઓ પ્રકાશિત કરવાની જરૂરિયાત પૂરી પાડે છે. સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત ડેટા પ્રકાશિત થવો જોઈએ નહીં અને તૃતીય પક્ષો દ્વારા આગળ જાહેર થવો જોઈએ નહીં.

5. ઇન્ડિયા AI ગવર્નન્સ ગાઈડલાઈન્સ

આ માર્ગદર્શિકા માનવ-કેન્દ્રિત અને જવાબદાર AI વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે સ્વીકારે છે કે બાળકો એક સંવેદનશીલ જૂથ છે જેમને AI સિસ્ટમ્સથી જોખમો અને લાંબા ગાળાના નુકસાનનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

6. રમકડાંની સુરક્ષા અને હાનિકારક સામગ્રી માટેનું નિયમનકારી માળખું

ભારતમાં રમકડાંએ 'ટોય ક્વોલિટી કંટ્રોલ ઓર્ડર' અને BIS ધોરણોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે, જ્યારે બાળકો સાથે સંકળાયેલી હાનિકારક અથવા અસ્પષ્ટ સામગ્રીને IT એક્ટ, IT રૂલ્સ અને POCSO એક્ટ હેઠળ નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

7. માહિતી સુરક્ષા શિક્ષણ અને જાગૃતિ (ISEA)

માહિતી સુરક્ષામાં માનવ સંસાધન ઉત્પન્ન કરવા અને સાયબર સ્વચ્છતા અને સાયબર સુરક્ષાના વિવિધ પાસાઓ પર સામાન્ય જાગૃતિ લાવવા માટે કાર્યક્રમો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે.

• અત્યાર સુધીમાં, દેશભરમાં 4,309 જાગૃતિ વર્કશોપ યોજવામાં આવ્યા છે જેમાં 9.63 લાખથી વધુ સહભાગીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં શાળા/કોલેજોના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, કાયદા અમલીકરણ, સરકારી કર્મચારીઓ અને સામાન્ય લોકોનો સમાવેશ થાય છે. શાળાના બાળકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે 1,186 જાગૃતિ વર્કશોપ યોજવામાં આવ્યા હતા જેમાં 3.38 લાખ સહભાગીઓનો સમાવેશ થાય છે.

• 66 કાર્યક્રમોમાં 1.13 લાખ શાળા શિક્ષકો, પોલીસ કર્મચારીઓ અને સ્વયંસેવકોને માસ્ટર ટ્રેનર તરીકે તાલીમ આપવામાં આવી છે અને લગભગ 15 કરોડ અંદાજિત લાભાર્થીઓને પરોક્ષ રીતે આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

8. રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ (NCPCR) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ અભ્યાસ

NCPCR એ 2021 માં "બાળકો દ્વારા મોબાઇલ ફોન અને ઇન્ટરનેટ એક્સેસિબિલિટી ધરાવતા અન્ય ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવાની અસરો (શારીરિક, વર્તણૂકીય અને મનો-સામાજિક)" પર એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો છે. આ ઉપરાંત, સાયબર સુરક્ષા પર "Being Safe Online" જેવી અનેક માર્ગદર્શિકાઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

9. સાયબર ગુનાઓ સામેના રાષ્ટ્રીય પ્રતિસાદને મજબૂત કરવા માટે વધારાના પગલાં

• ગૃહ મંત્રાલય (MHA) નાગરિકોને બાળકો સામેના ગુનાઓ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને તમામ સાયબર ગુનાઓની જાણ કરવા માટે સક્ષમ કરવા માટે નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (www.cybercrime.gov.in) ચલાવે છે.
• ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
• ઈન્ટરપોલના ઇનપુટ્સના આધારે સરકાર સમયાંતરે 'ચાઈલ્ડ સેક્સ્યુઅલ એબ્યુઝ મટિરિયલ' (CSAM) ધરાવતી વેબસાઈટોને બ્લોક કરે છે.
• NCRB (MHA) અને નેશનલ સેન્ટર ફોર મિસિંગ એન્ડ એક્સપ્લોઈટેડ ચિલ્ડ્રન (NCMEC), USA વચ્ચે ઓનલાઇન બાળ જાતીય શોષણ અંગેની માહિતી શેર કરવા માટે MoU કરવામાં આવ્યા છે.

આ માહિતી આજે લોકસભામાં કેન્દ્રીય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી, રેલવે અને માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2238212) મુલાકાતી સંખ્યા : 17