পৰিচয়

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (এআই) ভাৰতৰ উন্নয়ন যাত্ৰাৰ এক কেন্দ্ৰীয় স্তম্ভত পৰিণত হৈছে। ই শাসন ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰে, জনসেৱা প্ৰদান উন্নত কৰে, আৰু নাগৰিকসকলৰ ওচৰত বৃহৎ পৰিসৰত উপনীত হৈ সমাধান সক্ষম কৰে। মানুহৰ উন্নতি সদায় প্ৰযুক্তিৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ আহিছে। বিদ্যুতে দৈনন্দিন জীৱন আৰু কৰ্মৰ পৰিৱৰ্তন ঘটালে। কম্পিউটাৰে তথ্য কেনেকৈ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয় তাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটালে। ইণ্টাৰনেটে সীমান্তৰ সিপাৰে মানুহ আৰু ব্যৱস্থাসমূহ সংযোগ কৰিছিল, আৰু মোবাইল ফোনসমূহে প্ৰযুক্তি প্ৰত্যক্ষভাৱে নাগৰিকৰ হাতত ৰাখিছিল। এই ভেটিসমূহৰ ওপৰত এআইয়ে নিৰ্মাণ কৰে আৰু এতিয়া মানুহৰ সৈতে কাম কৰি কৃষি, স্বাস্থ্যসেৱা, শিক্ষা, উৎপাদন, জলবায়ু কাৰ্য্য আৰু শাসনৰ দৰে খণ্ডসমূহক ৰূপান্তৰিত কৰে। ভাৰতৰ বাবে ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত এই সুবিধাসমূহ যাতে ব্যাপকভাৱে ভাগ কৰা হয় আৰু বিকশিত ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে সংগত হয় তাৰ বাবে এআইৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ অতি প্ৰয়োজনীয়।

এআইৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ কম্পিউটিং শক্তি, তথ্য ভঁৰাল আৰু আৰ্হি পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ন্যায্য প্ৰৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিয়ে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ধাৰণ কৰে যে ডিজিটেল অৰ্থনীতিত কোনে উদ্ভাৱন, প্ৰতিযোগিতা আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে শাসন কৰিব পাৰে। ভাৰতৰ উন্নয়নকেন্দ্ৰিক পদ্ধতিয়ে গণতন্ত্ৰকৰণক ইয়াৰ এআই কৌশলৰ মূল স্থানত ৰাখে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ অঞ্চলৰ ষ্টাৰ্টআপ, গৱেষক, ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠান আৰু উদ্ভাৱকসকলৰ অংশগ্ৰহণ সম্ভৱ হয়।

এই দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ২০২৬ চনৰ ১৬ ফেব্ৰুৱাৰীৰ পৰা ২০ ফেব্ৰুৱাৰীলৈ নতুন দিল্লীৰ ভাৰত মণ্ডপমত ইণ্ডিয়া–এআই ইমপেক্ট ছামিট ২০২৬ অনুষ্ঠিত হ’ব। গ্ল’বেল ছাউথত আয়োজিত হ’বলগীয়া প্ৰথমখন গ্ল’বেল এআই শীৰ্ষ সন্মিলন হিচাপে ই বিশ্বৰ নেতা, নীতি নিৰ্ধাৰক, প্ৰযুক্তি কোম্পানী, উদ্ভাৱক আৰু বিশেষজ্ঞসকলক একত্ৰিত কৰি সমাৱেশী বৃদ্ধি, শাসন আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে এআইৰ পৰিৱৰ্তনশীল সম্ভাৱনাক প্ৰদৰ্শন আৰু আলোচনা কৰিব।

এআইৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ কি?

এআইৰ গণতান্ত্ৰিকতাই কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাক বহুল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে সুলভ, বহনক্ষম আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলাক বুজায়। ই সম্পূৰ্ণ এপ্লিকেচনসমূহৰ অভিগমৰ বাহিৰলৈ যায়। ইয়াত এআইৰ মূল বিল্ডিং ব্লকসমূহ যেনে কম্পিউটিং শক্তি, ডাটাছেট আৰু মডেল ইক'ছিষ্টেমৰ অভিগম অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই সম্পদসমূহ বৃহৎ পৰিসৰত উপলব্ধ হোৱাৰ লগে লগে ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এআইৰ সহায়ত তেওঁলোকে যিখিনি লাভ কৰিব পাৰে তাক সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে।

গণতান্ত্ৰিকীকৰণৰ অৰ্থ হ’ল অৰ্থনৈতিক সুযোগ বহল কৰা। এই গতিবেগ ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিত প্ৰতিফলিত হৈছে, সমগ্ৰ প্ৰযুক্তি আৰু এআই পৰিৱেশ তন্ত্ৰত ৬০ লাখতকৈ অধিক লোক কৰ্মৰত। ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত প্ৰকাশ পোৱা নিটি আয়োগৰ প্ৰতিবেদন এআই ফৰ ইনক্লুছিভ ছ’চাইটেল ডেভেলপমেণ্টে সেৱা, বজাৰ আৰু বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰৱেশ বহল কৰি ভাৰতৰ ৪৯ কোটি অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিকক সবলীকৰণৰ এআইৰ সম্ভাৱনাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে। এই পদ্ধতি ভাৰতৰ প্ৰতিষ্ঠিত ডিজিটেল দৰ্শনৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইউপিআইয়ে ডিজিটেল পেমেণ্ট মুকলি আৰু সৰ্বাংগীন কৰি তুলিছিল। আধাৰে জনসংখ্যাৰ পৰিসৰত ডিজিটেল পৰিচয় সক্ষম কৰি তুলিলে। খিলঞ্জীয়া ৪জি আৰু ৫জি ষ্টেকে প্ৰযুক্তিগত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাক শক্তিশালী কৰিলে। এআইয়ে এতিয়া একে পথেই অনুসৰণ কৰিছে, মুকলি, সুলভতা আৰু বহনক্ষমতাই উদ্ভাৱনক পথ প্ৰদৰ্শন কৰিছে যাতে প্ৰগতিয়ে সামগ্ৰিকভাৱে সমাজখনক উন্নীত কৰে।

ৰাজহুৱা প্ৰভাৱৰ বাবে এআই প্ৰয়োগক গণতান্ত্ৰিক কৰা

এআইয়ে তেতিয়াহে মূল্য সৃষ্টি কৰে যেতিয়া ই মানুহৰ ওচৰলৈ পৰিসৰত উপনীত হয়। ভাৰতৰ পদ্ধতিয়ে বিভিন্ন খণ্ডত ব্যৱহাৰিক নিয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে যাতে এআইয়ে দৈনন্দিন জীৱন আৰু ৰাজহুৱা সেৱাৰ উন্নতি সাধন কৰে। ইণ্টাৰনেট আৰু মোবাইল ফোনে যেনেকৈ ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে সমাজখনক ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, ঠিক তেনেদৰে এআইয়েও এতিয়া একে পথেৰেই আগবাঢ়িছে। ব্যৱহাৰ কৰাত সহজ আৰু ব্যাপকভাৱে সুলভ এপ্লিকেচনসমূহক অগ্ৰাধিকাৰ দি ভাৰতে নিশ্চিত কৰিছে যে এআইয়ে সমাৱেশী আৰু জুখিব পৰা ৰাজহুৱা প্ৰভাৱ প্ৰদান কৰে।

মূল খণ্ডসমূহৰ মাজেৰে, এআই এপ্লিকেচনসমূহে ইতিমধ্যে এক পৰিৱৰ্তন আনিছে। কৃষিক্ষেত্ৰত এআইয়ে বতৰৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰি, কীট-পতংগৰ বিপদ চিনাক্ত কৰি, জলসিঞ্চন আৰু বীজ সিঁচাৰ সিদ্ধান্তক পথ প্ৰদৰ্শন কৰি কৃষকসকলক সহায় কৰে। কিষাণ ই মিত্ৰৰ দৰে প্লেটফৰ্মে চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ প্ৰৱেশ সৰল কৰি তোলে, আনহাতে ৰাষ্ট্ৰীয় কীট-পতংগ নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা আৰু শস্য স্বাস্থ্য নিৰীক্ষণে শস্য সুৰক্ষিত আৰু আয়ৰ সুৰক্ষা উন্নত কৰাৰ বাবে উপগ্ৰহ আৰু বতৰৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰে। স্বাস্থ্যসেৱাত এআইয়ে ৰোগ আগতীয়াকৈ ধৰা পেলোৱাত সহায় কৰে, চিকিৎসাৰ ছবি বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰে, আৰু টেলিমেডিচিন সেৱা শক্তিশালী কৰে, গ্ৰাম্য ৰোগীক বিশেষজ্ঞৰ সৈতে সংযোগ কৰে আৰু যত্নৰ মানদণ্ড আৰু প্ৰসাৰ উন্নত কৰে।

দুৰ্যোগৰ প্ৰস্তুতিও শক্তিশালী কৰি তুলিছে এআইয়ে। ভাৰতৰ বতৰ বিজ্ঞান বিভাগে বৰষুণ, কুঁৱলী আৰু চৰম বতৰৰ পূৰ্বাভাস দিবলৈ এআই ব্যৱহাৰ কৰে, আনহাতে এডভান্সড দ্বোৰক কৌশলে ঘূৰ্ণীবতাহৰ তীব্ৰতা মূল্যায়ন আৰু মৌচমজিপিটিৰ দৰে সঁজুলিয়ে বাস্তৱ সময়ৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াবলৈ বিকশিত কৰা হৈছে। এই ব্যাপক প্ৰয়োগ ভাৰতৰ উদ্ভাৱনৰ পৰিৱেশত প্ৰতিফলিত হৈছে। ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহলৈকে ভাৰত বিশ্বজুৰি শীৰ্ষ তিনিটা ষ্টাৰ্টআপ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ভিতৰত আছে, য’ত দুই লাখতকৈ অধিক ষ্টাৰ্টআপ আছে। এই ষ্টাৰ্টআপসমূহৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই কোনোবা নহয় কোনোবা ৰূপত এআই-চালিত বুলি অনুমান কৰা হৈছে, যিয়ে সমগ্ৰ দেশতে উদ্ভাৱন আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত এআইক কিমান গভীৰভাৱে একত্ৰিত কৰা হৈছে সেই কথা উজ্জ্বল কৰি তুলিছে।

এআই আন্তঃগাঁথনিৰ প্ৰৱেশৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ

এআইক গণতান্ত্ৰিকীকৰণৰ বাবে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাক শক্তি প্ৰদান কৰা মৌলিক আন্তঃগাঁথনি মুকলি, সুলভ আৰু ব্যাপকভাৱে সুলভ হোৱাটো নিশ্চিত কৰাটো প্ৰয়োজন। ভাৰতৰ পদ্ধতি ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ এআই ষ্টেকৰ দ্বাৰা পৰিচালিত, যিয়ে এপ্লিকেচন, মডেল, কম্পিউট, আন্তঃগাঁথনি আৰু শক্তিক সামৰি লয়, আৰু এই স্তৰসমূহক আন্তঃসংযোগী ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা হিচাপে গণ্য কৰে। ২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত ১০,৩৭১.৯২ কোটি টকাৰ আৰ্থিক ব্যয়ৰে অনুমোদিত ইণ্ডিয়াএআই মিছনে প্ৰৱেশ সম্প্ৰসাৰণ, তথ্যৰ উপলব্ধতা শক্তিশালী কৰি আৰু ৰাজহুৱা মংগলৰ বাবে এআইৰ দায়িত্বশীল ব্যৱহাৰ সক্ষম কৰি এই পদ্ধতিৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছে।

ডাটাছেট আৰু মডেলসমূহৰ অভিগম

উচ্চমানৰ ডাটাছেট আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য মডেলৰ প্ৰৱেশ এআই গণতন্ত্ৰীকৰণৰ এটা মূল চালক। ৰাষ্ট্ৰীয় প্লেটফৰ্মসমূহে ডেভেলপাৰসকলক শূন্যৰ পৰা নিৰ্মাণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সাজু তথ্য আৰু মডেল সম্পদসমূহৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ সক্ষম কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাক সমৰ্থন কৰি এআইকোষ, এআই ডাটাছেট আৰু মডেলৰ বাবে এটা ৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চ। ই চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী উৎসৰ পৰা ডাটাছেটসমূহ একত্ৰিত কৰে আৰু বিভিন্ন খণ্ডত উপলব্ধ কৰে। এই অংশীদাৰী অভিগমে উদ্ভাৱনক দ্ৰুতগতিত আগবঢ়াব পাৰে আৰু ব্যাপক ব্যৱহাৰকাৰী সমুদায়ত উপনীত হ'ব পাৰে।

তথ্যৰ প্ৰৱেশৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতে ভাৰতীয় তথ্য আৰু ভাষাৰ ওপৰত প্ৰশিক্ষিত নিজাকৈ বৃহৎ মাল্টিম’ডাল এআই মডেল প্ৰস্তুত কৰি আছে। এই পদ্ধতিয়ে প্ৰযুক্তিগত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাক শক্তিশালী কৰাৰ লগতে স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে পৰিসৰত প্ৰাসংগিকতা নিশ্চিত কৰে। ইণ্ডিয়াএআই মিছনৰ অধীনত ৫০০ৰো অধিক প্ৰস্তাৱ লাভ কৰা হৈছিল, আৰু প্ৰথম দুটা পৰ্যায়ত ১২টা ষ্টাৰ্টআপ নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছে সৰ্বম এআই, ছকেট এআই, জ্ঞানী এআই, গণ এআই, অৱতাৰ এআই, আইআইটি বম্বেৰ নেতৃত্বত ভাৰতজেন, জেনটেক, জেন লুপ, ইণ্টেলিহেল্থ, শোধ এআই, ফ্ৰেক্টেল এনালাইটিক্স আৰু টেক মহিন্দ্ৰা মেকাৰ’ছ লেব।

গণনা কৰিবলৈ প্ৰৱেশ

কম্পিউটিং শক্তিৰ সীমিত প্ৰৱেশে ঐতিহাসিকভাৱে এআই বিকাশক কেইটামান বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানত সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে। এই বাধা ৰাজসাহায্যযুক্ত আৰু অংশীদাৰী গণনা সম্পদৰ জৰিয়তে সমাধান কৰা হৈছে। ইণ্ডিয়াএআই মিছনৰ অধীনত ৩৮,০০০ৰো অধিক হাই-এণ্ড জিপিইউ অনব’ৰ্ড কৰা হৈছে আৰু প্ৰতি ঘণ্টাত ৬৫ টকাত উপলব্ধ, যিটো বিশ্বৰ গড় খৰচৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ। ইয়াৰ উপৰিও, উন্নত এআই প্ৰচেছিং ক্ষমতাসমূহৰ অভিগম অধিক সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ ১,০৫০টা টিপিইউ অনবৰ্ড কৰা হৈছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় ছুপাৰ কম্পিউটিং মিছনৰ জৰিয়তেও উচ্চ কাৰ্যক্ষম কম্পিউটিঙক সুলভ কৰি তোলা হৈছে। আইআইটি, আইআইএছইআৰ আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহত ৪০টাতকৈও অধিক ক্ষমতাৰ পেটাফ্লপ নিয়োগ কৰা হৈছে। পৰম সিদ্ধি-এআই আৰু ঐৰাৱতৰ দৰে ব্যৱস্থাই ভাষা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, বতৰৰ ভৱিষ্যদ্বাণী আৰু ঔষধ আৱিষ্কাৰকে ধৰি এপ্লিকেচনসমূহৰ বাবে অংশীদাৰী ব্যৱহাৰ সমৰ্থন কৰে।

চিপ আৰু অৰ্ধপৰিবাহী ক্ষমতাৰ প্ৰৱেশ

কম্পিউটৰ দীৰ্ঘম্যাদী গণতান্ত্ৰিকীকৰণ ঘৰুৱা চিপৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাৰতে এআইৰ কামৰ বোজা সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰু বাহ্যিক যোগান শৃংখলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ নিজৰ অৰ্ধপৰিবাহী পৰিৱেশ তন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰিছে। ৭৬,০০০ কোটি টকা ব্যয়ৰে ইণ্ডিয়া ছেমিকণ্ডাক্টৰ মিছনে উৎপাদন, ডিজাইন আৰু প্ৰতিভা বিকাশত সহায় কৰে। ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে ৬খন ৰাজ্যত প্ৰায় ১.৬০ লাখ কোটি টকাৰ সঞ্চিত বিনিয়োগৰ সৈতে ১০টা প্ৰকল্প অনুমোদন কৰা হৈছিল। ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ চিপ বজাৰ ১০০ৰ পৰা ১১০ বিলিয়ন ডলাৰ হ’ব বুলি প্ৰকল্প কৰা হৈছে, যিয়ে এই জটিল খণ্ডৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ প্ৰতিফলন ঘটাব।

কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬–২৭য়ে ভাৰত অৰ্ধপৰিবাহী অভিযান ২.০ ঘোষণা কৰি এই দিশত আৰু এক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। ২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাবে ১০০০ কোটি টকাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে, য’ত উদ্যোগ নেতৃত্বাধীন গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰসমূহৰ ওপৰত প্ৰবল গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। এই পৰ্যায়ৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ গভীৰ কৰা আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু দক্ষ কৰ্মশক্তি গঢ়ি তোলা, ভাৰতত সুলভ আৰু স্থিতিস্থাপক এ আই কম্পিউটৰ দীৰ্ঘম্যাদী ভেটি শক্তিশালী কৰা।

ডাটা চেণ্টাৰ আৰু সংযোগলৈ প্ৰৱেশ

ব্যাপক এআই মোতায়েনৰ বাবে স্কেলেবল ডাটা চেণ্টাৰ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য সংযোগ অতি প্ৰয়োজনীয়। পঞ্চম প্ৰজন্মৰ (৫জি) মোবাইল সেৱা এতিয়া ৯৯.৯ শতাংশ জিলাত উপলব্ধ, যিয়ে ৮৫ শতাংশ জনসংখ্যাক সামৰি লৈছে। ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহলৈকে দেশজুৰি ৫.০৮ লাখ ৫জি বেছ ট্ৰেন্সচিভাৰ ষ্টেচন স্থাপন কৰা হৈছিল।

ডিজিটেলাইজেচন, ক্লাউড গ্ৰহণ, আৰু চৰকাৰ আৰু উদ্যোগত এআই ব্যৱহাৰ বৃদ্ধিৰ বাবে ভাৰতৰ ডাটা চেণ্টাৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ দ্ৰুতগতিত সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। বৰ্তমান ক্লাউড ডাটা চেণ্টাৰৰ ক্ষমতা প্ৰায় ১২৮০ মেগাৱাট আৰু ই বেংকিং, শক্তি আৰু ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনিৰ দৰে জটিল খণ্ডসমূহক সমৰ্থন কৰে। ২০৩০ চনৰ ভিতৰত এই ক্ষমতা ৪ৰ পৰা ৫গুণ বৃদ্ধি পাব বুলি আশা কৰা হৈছে।

ডাটা চেণ্টাৰৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বৰ্ধিত মোবাইল কভাৰেজ আৰু সম্প্ৰসাৰণে দূৰৱৰ্তী অঞ্চলতো সাধাৰণ মানুহে এই ডাটা চেণ্টাৰসমূহে সমৰ্থিত ছিষ্টেম আৰু এপ্লিকেচনসমূহৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সম্ভাৱনা মুকলি কৰিব আৰু একেখিনি সৃষ্টিতো অৰিহণা যোগাব।

ভাৰতে বিশ্বৰ প্ৰায় ২০ শতাংশ তথ্য আতিথ্য প্ৰদান কৰে, আনহাতে ইয়াৰ ডাটা চেণ্টাৰৰ ক্ষমতা বিশ্বৰ মুঠ তথ্যৰ তিনি শতাংশ। মুম্বাই আৰু নভি মুম্বাইয়ে আটাইতকৈ ডাঙৰ কেন্দ্ৰ গঠন কৰে, য’ত ২৫ শতাংশতকৈ অধিক লাইভ ক্ষমতা আছে, যিটো ঘন সাগৰৰ তলৰ কেবল নেটৱৰ্ক আৰু অনুকূল নীতিৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত। বেংগালুৰু আৰু হায়দৰাবাদ প্ৰত্যেকেই দেশৰ ক্ষমতাৰ প্ৰায় ২২ শতাংশ। চেন্নাইৰ অৰিহণা প্ৰায় ১৩ শতাংশ, তাৰ পিছতে আছে দিল্লী এনচিআৰ অঞ্চলৰ ১৪ শতাংশ। পুনে আৰু কলকাতাত যোগ হৈছে ক্ৰমে ছয় শতাংশ আৰু তিনি শতাংশ। ভাৰতৰ ডাটা চেণ্টাৰৰ পৰিৱেশ অঞ্চলভেদে ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু বহনক্ষম শক্তিৰ সুবিধা

নিৰ্ভৰযোগ্য শক্তি যোগানে সকলো এআই আন্তঃগাঁথনিৰ আধাৰ। এআই ডাটা চেণ্টাৰসমূহ শক্তি নিবিড়, যাৰ বাবে বহনক্ষমতা আৰু স্থিৰতা অতি প্ৰয়োজনীয়। ভাৰতৰ স্বচ্ছ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তনে এই প্ৰয়োজনীয়তাক সমৰ্থন কৰে। ২০২৫ চনৰ জুন মাহত ভাৰতে পেৰিছ চুক্তিৰ অধীনত ২০৩০ চনৰ লক্ষ্যতকৈ পাঁচ বছৰ আগতে অজীৱাশ্ম ইন্ধনৰ উৎসৰ পৰা নিজৰ সঞ্চিত স্থাপন কৰা বিদ্যুৎ ক্ষমতাৰ ৫০ শতাংশ লাভ কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহলৈকে নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ক্ষমতা ২৫৩.৯৬ গিগাৱাটত উপনীত হয়, যিটো ২০২৪ চনৰ নৱেম্বৰৰ তুলনাত ২৩ শতাংশতকৈ অধিক বৃদ্ধি। কেৱল ২০২৫ চনত ভাৰতে অভিলেখ সৃষ্টিকাৰী ৪৪.৫ গিগাৱাট নবীকৰণযোগ্য ক্ষমতা সংযোজন কৰে।

পাৰমাণৱিক শক্তিয়েও সুস্থিৰ আৰু অবিৰত শক্তি প্ৰদান কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ট্ৰেন্সফৰ্মিং ইণ্ডিয়া (শান্তি) আইন ২০২৫ৰ লক্ষ্য হৈছে পাৰমাণৱিক খণ্ডক আধুনিকীকৰণ, ৰাজহুৱা ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্বক প্ৰসাৰিত কৰা, আৰু বিদেশী বিনিয়োগ সক্ষম কৰা। ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ পাৰমাণৱিক ক্ষমতা ৮.৭৮ গিগাৱাট আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ জৰিয়তে থলুৱা ৭০০ মেগাৱাট আৰু ১০০০ মেগাৱাট ৰিয়েক্টৰৰ বিকাশৰ ফলত ২০৩১–৩২ চনৰ ভিতৰত ২২.৩৮ গিগাৱাটলৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ প্ৰকল্প কৰা হৈছে।

তথ্য, কম্পিউট, চিপ, সংযোগ আৰু শক্তিৰ প্ৰৱেশ সম্প্ৰসাৰণ কৰি ভাৰতে নিশ্চিত কৰিছে যে সমগ্ৰ দেশৰ উদ্ভাৱক আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বাবে এআই সামৰ্থ্য উপলব্ধ।

এআই গণতান্ত্ৰিকীকৰণৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নীতিগত পৰিৱেশ

এআই আন্তঃগাঁথনি গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ বাবে এটা সহায়ক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নীতিৰ কাঠামো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতে নিৰাপত্তা, ব্যয়সাধ্যতা আৰু জনসাধাৰণৰ জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাৰ লগতে এআইৰ প্ৰৱেশ সক্ষম কৰা বিশ্বাসযোগ্য ডিজিটেল ভেটি গঢ়ি তোলাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

• চৰকাৰী ক্লাউড আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি: ভাৰত চৰকাৰৰ ক্লাউডৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে ডিজিটেল ইণ্ডিয়াৰ পদক্ষেপৰ অধীনত মেঘৰাজ নামেৰে পৰিচিত জিআই ক্লাউড প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। মেইটৱাইৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত, ই ই গভৰ্নেন্স ডেলিভাৰীৰ বাবে সুৰক্ষিত, স্কেলেবল আৰু ইলাষ্টিক ক্লাউড সেৱা প্ৰদান কৰে। পে’ পাৰ ইউজ এক্সেছ, দ্ৰুত নিয়োগ আৰু অন ডিমাণ্ড প্ৰভিজনিঙৰ দৰে বৈশিষ্ট্যই এআই গ্ৰহণৰ বাবে খৰচ আৰু কাৰিকৰী বাধা হ্ৰাস কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্যবিজ্ঞান কেন্দ্ৰই সমগ্ৰ চৰকাৰতে এই সেৱাসমূহ প্ৰদান কৰে, আৰু ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে ২,১৭০টা মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগে ইতিমধ্যে মেঘৰাজত এপ্লিকেচন হ’ষ্ট কৰিছে, যাৰ ফলত ৰাজহুৱা সেৱাত এআইৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ সম্ভৱ হৈছে।
• তথ্য শাসন আৰু আইনী সক্ষমকাৰী: ভাৰতৰ তথ্য শাসনৰ কাঠামোৱে মুক্ততাৰ সৈতে সুৰক্ষাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য বিনিময় আৰু অভিগম্যতা নীতি ২০১২ৰ অধীনত ২০১৭ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা চৰকাৰী মুক্ত তথ্য অনুজ্ঞাপত্ৰ ভাৰতে অসংবেদনশীল ৰাজহুৱা তথ্যৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ সক্ষম কৰে। এই কাঠামোৱে ডেভেলপাৰ আৰু গৱেষকসকলক data.gov.inত প্ৰকাশিত চৰকাৰী ডাটাছেট ব্যৱহাৰ কৰি এআই সমাধান নিৰ্মাণ কৰাৰ অনুমতি দি উদ্ভাৱনক সমৰ্থন কৰে। একে সময়তে ডিজিটেল ব্যক্তিগত তথ্য সুৰক্ষা আইন ২০২৩য়ে ব্যক্তিগত তথ্যৰ চাৰিওফালে সুৰক্ষা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিছে। ই এনে তথ্য পৰিচালনা কৰা, বিশ্বাস আৰু জবাবদিহিতা গঢ়ি তোলা সকলো সত্তাৰ বাবে স্পষ্ট অনুসৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ কৰে।

এই ব্যৱস্থাসমূহে একেলগে নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে তথ্যৰ প্ৰৱেশ সম্প্ৰসাৰণ কৰে, যাৰ ফলত এআই আন্তঃগাঁথনিৰ বৃদ্ধিৰ বাবে এক সুস্থিৰ পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয়।

শিক্ষা, দক্ষতা আৰু এআই সাক্ষৰতা

এআইৰ গণতান্ত্ৰিককৰণ মানুহৰ ওপৰত যিমান নিৰ্ভৰশীল সিমানেই প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। প্ৰকৃত সমস্যা সমাধানৰ বাবে এআইক বুজা, দায়িত্বশীলভাৱে ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰয়োগ কৰাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ দক্ষ আৰু অৱগত কৰ্মশক্তি গঢ়ি তোলাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ভাৰতৰ পদ্ধতিয়ে স্কুলীয়া শিক্ষাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উন্নত গৱেষণালৈকে প্ৰতিটো পৰ্যায়তে শিক্ষণৰ পথ সৃষ্টি কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, একে সময়তে সুযোগসমূহ যাতে প্ৰধান নগৰ কেন্দ্ৰৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত হয়।

• উৎকৃষ্টতাৰ কেন্দ্ৰ: গৱেষণা-নেতৃত্বাধীন উদ্ভাৱনক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ চৰকাৰে স্বাস্থ্যসেৱা, কৃষি আৰু বহনক্ষম চহৰৰ দৰে অগ্ৰাধিকাৰ খণ্ডত উৎকৃষ্টতাৰ কেন্দ্ৰ (চিঅ’ই) স্থাপন কৰিছে। কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৫ত শিক্ষাৰ বাবে চতুৰ্থটো উৎকৃষ্টতা কেন্দ্ৰ ঘোষণা কৰা হৈছিল। এই কেন্দ্ৰসমূহে সহযোগিতামূলক মঞ্চ হিচাপে কাম কৰে য’ত শিক্ষা, উদ্যোগ আৰু চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে একেলগে কাম কৰি স্কেলেবল আৰু ডিপ্লয়েবল এআই সমাধান বিকশিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও যুৱক-যুৱতীসকলক উদ্যোগ-প্ৰাসংগিক এআই দক্ষতাৰে সজ্জিত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু কৰ্মশক্তি সৃষ্টিত সহায় কৰিবলৈ পাঁচটা ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছে।
• স্কিলিং ফৰ এআই ৰেডিনেছ (এছঅ’এআৰ): ২০২৫ চনৰ জুলাই মাহত দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগীকৰণ মন্ত্ৰালয়ে স্কিলিং ফৰ এআই ৰেডিনেছ নামৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰে, যিটো ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু শিক্ষাবিদসকলক লক্ষ্য কৰি লোৱা হৈছে। এই কাৰ্যসূচীয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক ক্ৰমান্বয়ে ডিজিটেল পৃথিৱীৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে তিনিটা লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা ১৫ ঘণ্টীয়া মডিউল আৰু শিক্ষাবিদৰ বাবে ৪৫ ঘণ্টীয়া মডিউল অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, য’ত নৈতিক এআই ব্যৱহাৰ আৰু মেচিন লাৰ্নিঙৰ দৰে মৌলিক ধাৰণাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
• বৃত্তিমূলক আৰু কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ: শিল্পকাৰ প্ৰশিক্ষণ আঁচনিৰ অধীনত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, ঔদ্যোগিক ৰবটিক্স আৰু জলবায়ু অনুকূল প্ৰযুক্তিকে ধৰি ৩১টা নতুন যুগৰ পাঠ্যক্ৰমত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে। এই কাৰ্যসূচীসমূহ ঔদ্যোগিক প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান (আইটিআই) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানৰ দেশজোৰা নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা হয়, যিয়ে সমগ্ৰ দেশৰ যুৱক-যুৱতীসকলৰ দক্ষতা আৰু উন্নীতকৰণ দুয়োটাকে সহায় কৰে।
• ৱাইইউভিএআইৰ জৰিয়তে যুৱক-যুৱতীসকলৰ সংযোগ: মেইটৱাইৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় ই-গভৰ্নেন্স বিভাগে ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ সহযোগত ৱাইইউভিএআই ৰূপায়ণ কৰিছে, যিটো ২০২২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত আৰম্ভ কৰা হৈছিল যাতে অষ্টম শ্ৰেণীৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক এআই আৰু সামাজিক দক্ষতাৰে সমাৱেশী ৰূপত সজ্জিত কৰা হয়। এই কাৰ্যসূচীয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক কৃষি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পৰিৱেশ, পৰিবহণ, গ্ৰাম্য উন্নয়ন, স্মাৰ্ট চহৰ, আইন আৰু ন্যায়কে ধৰি আঠটা বিষয়ভিত্তিক ক্ষেত্ৰত এআই প্ৰয়োগ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
• চৰকাৰী বিষয়াসকলৰ বাবে এআই দক্ষতা কাঠামো: চৰকাৰৰ ভিতৰত এআইৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিবলৈ ৰাজহুৱা বিষয়াসকলৰ বাবে এআই দক্ষতা কাঠামো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে। এই কাঠামোটোৱে বিষয়াসকলক অত্যাৱশ্যকীয় এআই দক্ষতা আহৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু শাসনত প্ৰয়োগ কৰাত সহায়ক হোৱাকৈ গাঁথনিগত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে।
• ইণ্ডিয়াএআই মিছনৰ অধীনত উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ সহায়: ইণ্ডিয়াএআই মিছনে ফেল’শ্বিপ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ জৰিয়তে উন্নত শিক্ষা আৰু গৱেষণাক সহায় কৰি আছে। ৫০০ পিএইচডি স্কলাৰ, ৫০০০ স্নাতকোত্তৰ আৰু ৮০০০ স্নাতক ছাত্ৰক সহায় আগবঢ়োৱা হৈছে। ২০২৫ চনৰ জুলাই মাহলৈকে দুশৰো অধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ফেল’শ্বিপ লাভ কৰিছিল, ৭৩টা প্ৰতিষ্ঠানে পিএইচডি প্ৰাৰ্থীক অনব’ৰ্ড কৰিছিল। টিয়েৰ টু আৰু টিয়েৰ থ্ৰী চহৰত ডাটা আৰু এআই লেবৰেটৰী স্থাপন কৰা হৈছে। ইতিমধ্যে NIELIT আৰু উদ্যোগৰ অংশীদাৰৰ সহযোগত ৩১টা লেব আৰম্ভ কৰা হৈছে, আনহাতে ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহে অতিৰিক্ত লেব স্থাপনৰ বাবে ১৭৪টা আইটিআই আৰু পলিটেকনিকক মনোনীত কৰিছে।

এই পদক্ষেপসমূহে একেলগে এআই সাক্ষৰতাক শক্তিশালী কৰিছে, দক্ষতা বিকাশ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে আৰু এআই পৰিৱেশ তন্ত্ৰত অন্তৰ্ভুক্ত আৰু বহনক্ষম বৃদ্ধিৰ সমৰ্থন কৰা প্ৰতিভাৰ পাইপলাইন গঢ়ি তুলিছে।

এআই সম্পদৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণৰ বাবে বিশ্বজনীন সহযোগিতা

বহু দেশৰ বাবে, বিশেষকৈ গ্ল’বেল ছাউথৰ বাবে, এআইক গণতান্ত্ৰিকীকৰণ কৰাটো ডাটা, কম্পিউট আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনিৰ দৰে মৌলিক সম্পদৰ ন্যায্য আৰু সুলভ প্ৰৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ সমন্বিত বিশ্বব্যাপী সহযোগিতাৰ প্ৰয়োজন। ভাৰত–এআই ইমপেক্ট ছামিট ২০২৬য়ে সামূহিক সংযোগৰ বাবে এক মঞ্চ প্ৰদান কৰে, য’ত ১৫ৰ পৰা ২০জন চৰকাৰৰ মুৰব্বী, ৫০ জনতকৈ অধিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মন্ত্ৰী, আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক বিশ্বব্যাপী আৰু ভাৰতীয় চিএক্সঅ’ক একত্ৰিত কৰা হয়। ইয়াৰ আলোচনা চক্ৰ বা কৰ্মগোটৰ জৰিয়তে সংগঠিত কৰা হয়, যিবোৰ সাতটা আন্তঃসংলগ্ন বিষয়ভিত্তিক ক্ষেত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ডেম’ক্ৰেটাইজিং এআই ৰিচ’ৰ্ছ ৱৰ্কিং গ্ৰুপে এটা মূল পদক্ষেপ হিচাপে থিয় দিছে। ভাৰত, ইজিপ্ত আৰু কেনিয়াৰ সহ-অধ্যক্ষতাত ই দেশ আৰু অংশীদাৰসকলক একত্ৰিত কৰি ভাগ-বতৰা কৰা প্ৰৱেশ, সহযোগিতা আৰু সামৰ্থ্য বিকাশৰ জৰিয়তে অধিক অন্তৰ্ভুক্ত আৰু সুষম বিশ্বব্যাপী এআই পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আগুৱাই লৈ যায়।

কাৰ্য্যগোষ্ঠীয়ে নিশ্চিত কৰিব বিচাৰে যে অত্যাৱশ্যকীয় এআই সম্পদসমূহ সুলভ আৰু বহনক্ষম, যাতে সকলো ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰৰ সৈতে সংগতি ৰাখি এআইৰ বিকাশ, নিয়োগ আৰু ব্যৱহাৰত অৰ্থপূৰ্ণভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

কাৰ্য্যগোষ্ঠীৰ উদ্দেশ্যসমূহ:

ন্যায্য প্ৰৱেশ, সহযোগিতা আৰু সামৰ্থ্য বিকাশৰ প্ৰসাৰ ঘটাই, ডেমক্ৰেটাইজিং এআই ৰিছ’ৰ্চেছ ৱৰ্কিং গ্ৰুপে এনে এটা ভৱিষ্যতক সমৰ্থন কৰে য’ত সকলো দেশেই এআইক এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে যিয়ে সমাৱেশী বৃদ্ধি আৰু বহনক্ষম উন্নয়নক আগুৱাই লৈ যায়।

সামৰণি

এআইৰ গণতান্ত্ৰিকীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীয়ে দেখুৱাইছে যে পৰিসৰ, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু উদ্ভাৱনে একেলগে আগবাঢ়িব পাৰে। ব্যয়সাধ্যতা, মুক্ততা আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটোৱে নিশ্চিত কৰে যে এআইৰ সুবিধাসমূহ কৃষক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, গৱেষক, ষ্টাৰ্টআপ আৰু ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মাজলৈ একেদৰেই পোৱা যায়। ইণ্ডিয়া–এআই ইমপেক্ট ছামিট ২০২৬ আয়োজন কৰাৰ সময়তে ই এই অভিজ্ঞতাক বিশ্বব্যাপী প্ৰেক্ষাপটৰ ভিতৰতো স্থান দিছে, গ্ল’বেল ছাউথৰ অগ্ৰাধিকাৰৰ দ্বাৰা গঠিত আৰ্হি আগবঢ়াইছে। সন্মুখৰ পথ স্পষ্ট। এআইক গণতান্ত্ৰিকীকৰণ কৰাটো এককালীন প্ৰচেষ্টা নহয় বৰঞ্চ প্ৰযুক্তিগত প্ৰগতিয়ে যাতে সমাজসমূহক শক্তিশালী কৰে, বৈষম্য হ্ৰাস কৰে আৰু সকলোৰে বাবে বহনক্ষম উন্নয়নক সমৰ্থন কৰে, তাৰ এক অবিৰত প্ৰতিশ্ৰুতি।

**********

PIB Research