ભારત સરકારના બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (DBT) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)-સંચાલિત જીન સિક્વન્સિંગ, વ્યક્તિગત તબીબી પ્રિસ્ક્રિપ્શનો અને પ્રિડિક્ટિવ મેડિસિન (આગાહીયુક્ત દવા) તરફ ભારતના સંક્રમણને શક્તિ આપવાનું વચન આપે છે, તેમ કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે દેશની કેટલીક સૌથી મહત્વપૂર્ણ AI એપ્લિકેશન્સ હાલમાં જીનોમિક્સમાં પ્રગટ થઈ રહી છે.

ચાલુ AI ઇમ્પેક્ટ સમિટની પૃષ્ઠભૂમિમાં, મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે DBT દ્વારા સમર્થિત મોટા પાયાના જીનોમ સિક્વન્સિંગ પહેલ પહેલેથી જ AI-સક્ષમ છે, અને ભવિષ્યના તબીબી પ્રિસ્ક્રિપ્શનો વધુને વધુ AI-સુવિધાયુક્ત પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા વિશ્લેષણ કરાયેલ વ્યક્તિગત આનુવંશિક પ્રોફાઇલ્સ પર આધારિત હશે.

“અમારું જીન સિક્વન્સિંગ કાર્ય AI-સંચાલિત છે. આવતીકાલે, જ્યારે આપણે વ્યક્તિગત પ્રિસ્ક્રિપ્શનો તરફ આગળ વધીશું, ત્યારે તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા સુવિધાયુક્ત અમારા જીન અભ્યાસો પર આધારિત હશે,” ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે DBT ની જીનોમિક્સ ઇકોસિસ્ટમ ભારતને પરંપરાગત સારવાર મોડલ્સથી આગળ વધીને ડેટા અને કોમ્પ્યુટેશનલ બાયોલોજી દ્વારા સંચાલિત પ્રિસિઝન હેલ્થકેર (ચોકસાઈપૂર્ણ આરોગ્ય સંભાળ) તરફ લઈ જઈ રહી છે.

આ ફેરફારને મજબૂત કરતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જાહેરાત કરી કે DBT, BIRAC સાથે મળીને, 2026 માં “બાયો-AI મૂલાંકુર” (Bio-AI Mulankur) હબ સ્થાપિત કરશે જેથી એકીકૃત, ક્લોઝ્ડ-લૂપ સંશોધન પ્લેટફોર્મ્સ બનાવી શકાય જ્યાં AI-આધારિત આગાહીઓ, પ્રયોગશાળા માન્યતા અને ડેટા એનાલિટિક્સ એકીકૃત માળખામાં કાર્ય કરે. આ હબ જીનોમિક્સ ડાયગ્નોસ્ટિક્સ, બાયોમોલેક્યુલર ડિઝાઇન, સિન્થેટિક બાયોલોજી અને આયુર્વેદ-આધારિત સંશોધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તેમણે કહ્યું હતું કે ઉદ્દેશ્ય AI ને બાયોટેકનોલોજીમાં માત્ર એક ગૌણ વિશ્લેષણાત્મક સાધન તરીકે નહીં પરંતુ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક એન્જિન તરીકે સંસ્થાકીય બનાવવાનો છે, જે આર્થિક વૃદ્ધિ, પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને રોજગાર નિર્માણ માટે ઉચ્ચ-પ્રદર્શન ધરાવતી બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગને મજબૂત કરવાના હેતુથી BioE3 નીતિ સાથે સુસંગત છે.

ચાલુ એપ્લિકેશન્સને ટાંકીને, મંત્રીએ ઇન્ડિયન ટ્યુબરક્યુલોસિસ જીનોમિક સર્વેલન્સ કન્સોર્ટિયમ (InTGS) તરફ ધ્યાન દોર્યું, જેને DBT દ્વારા સમર્થન પ્રાપ્ત છે, જ્યાં માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્સ (દવા-પ્રતિરોધક) મ્યુટેશનને સૂચિબદ્ધ કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. હોલ-જીનોમ સિક્વન્સિંગ ડેટાના AI-સક્ષમ વિશ્લેષણથી ડ્રગ રેઝિસ્ટન્સની પુષ્ટિ કરવાની સમયમર્યાદા અઠવાડિયાથી ઘટીને દિવસોમાં આવી ગઈ છે, જે ઝડપી ક્લિનિકલ પ્રતિસાદની મંજૂરી આપે છે અને જાહેર આરોગ્ય દેખરેખને મજબૂત બનાવે છે.

માતૃત્વ સ્વાસ્થ્ય સંશોધનમાં, GARBH-Ini પ્રોગ્રામે અકાળ જન્મના જોખમ સાથે જોડાયેલા 66 આનુવંશિક માર્કર્સને ઓળખવા માટે AI-સંચાલિત અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ઇમેજ એનાલિટિક્સ અને જીનોમિક્સ સાધનો તૈનાત કર્યા છે. ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું હતું કે આવી પહેલ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે AI-સમર્થિત જીનોમિક્સ પ્રારંભિક જોખમની આગાહી અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપને સક્ષમ કરી શકે છે, જે કેન્સર, ડાયાબિટીસ અને કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગો માટે AI-આધારિત રિસ્ક મોડલ્સ વિકસાવવાના વ્યાપક પ્રયાસોનો ભાગ છે.

મંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે કલ્યાણી ખાતે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયોમેડિકલ જીનોમિક્સ અને હૈદરાબાદ ખાતે સેન્ટર ફોર DNA ફિંગરપ્રિન્ટિંગ એન્ડ ડાયગ્નોસ્ટિક્સમાં સ્થાપિત નેશનલ જીનોમિક્સ કોર, AI-આધારિત સંશોધન માટે મહત્વપૂર્ણ હાઇ-થ્રુપુટ સિક્વન્સિંગ અને બિગ ડેટા એનાલિટિક્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડે છે. જીનોમ ઇન્ડિયા પ્રોજેક્ટ હેઠળ જનરેટ થયેલ ડેટા, જે દેશની આનુવંશિક વિવિધતાનો નકશો તૈયાર કરે છે, તેનું AI અને મશીન લર્નિંગ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરીને વિશ્લેષણ કરવામાં આવી રહ્યો છે જેથી રોગ સાથે સંકળાયેલા વેરિઅન્ટ્સને ઓળખી શકાય અને ટ્રાન્સલેશનલ મેડિસિનને મજબૂત કરી શકાય.

સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ઇન જીનોમ સાયન્સ એન્ડ પ્રિડિક્ટિવ મેડિસિન હેઠળના સંશોધનનો ઉલ્લેખ કરતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિકો રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (સંધિવા) માટે સંભવિત ડ્રગ ટાર્ગેટ્સ ઓળખવા માટે કોમ્પ્યુટેશનલ પ્રિડિક્શન અને AI-આધારિત માળખાગત વિશ્લેષણ લાગુ કરી રહ્યા છે. AI એપ્લિકેશન્સને સિંગલ-સેલ અને સ્પેશિયલ જીનોમિક્સ સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહી છે જેથી ટ્યુમર માઇક્રોએન્વાયરમેન્ટ્સની પ્રોફાઇલ તૈયાર કરી શકાય, તેમજ પ્રોટીન એન્જિનિયરિંગ અને થેરાપ્યુટિક મોલેક્યુલ ડિઝાઇન સુધી પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.

મંત્રીએ કહ્યું હતું કે હવે ભાર BIRAC દ્વારા સમર્થિત ભાગીદારી દ્વારા બાયોટેકનોલોજીમાં AI ને પ્રૂફ-ઓફ-કન્સેપ્ટ સંશોધનમાંથી માપી શકાય તેવા (scalable), ઉદ્યોગ માટે તૈયાર ઉકેલોમાં સંક્રમિત કરવાનો છે. આ પહેલને ભારતના વ્યાપક વિજ્ઞાન અને નવીનતા માળખામાં મૂકતા, તેમણે કહ્યું હતું કે DBT ના જીનોમિક્સ પ્લેટફોર્મ્સ પર AI ને સામેલ કરવાથી પ્રિડિક્ટિવ હેલ્થકેર, રોગની દેખરેખ અને અદ્યતન બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાઓ મજબૂત થશે, જે વૈશ્વિક બાયોટેકનોલોજી લેન્ડસ્કેપમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતાને વધુ મજબૂત બનાવશે.

SM/NP/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2230514) મુલાકાતી સંખ્યા : 5